او جلسه را با ایدهٔ کلی بحث دربارهٔ مسیحیت آغاز میکند: آنچه در قرآن آمده بهعنوان فکت پذیرفته شود. سپس مسیح، آفرینش و گناه اولیه را مرور میکند، به شورای نیقیه میرسد و دربارهٔ انجیل و شریعت و بنیاسرائیل میگوید.
هدف بحث و وزن منابع
به گفتهٔ او ایدهٔ کلی بحث دربارهٔ مسیحیت این بود که آنچه در قرآن آمده بهعنوان فکت پذیرفته شود و فکتهای تاریخی، از جمله نوشتههایی که از خود مسیحیان مانده تا جایی که اعتبار دارد، کنار آن گذاشته شود تا به مسیحشناسی قرآنی و اسلامی برسند. او احساس میکند مسلمانان خیلی به این موضوع نپرداختهاند، در حالی که قرآن بهصراحت ایمان به همهٔ آنچه نازل شده را وظیفه میداند؛ و تعجب میکند که چرا مسلمانان نسبت به کتب مقدس دیگر بیاعتنا هستند.
او میگوید کتابهایی که امروز مسیحیان و یهودیان نوشتهاند کلاً صددرصد تحریفشده نیست و مسلمانان اگر آنها را تحریفشده میدانند باید همت کنند و تحریفها را بیرون بیاورند. از کتابی از حجتالاسلام خوئینی یاد میکند که مجموعهای زیر عنوانی مثل «انجیل اسلام» دارد؛ به گمان او اگر آن متن را بخوانید، شاید به نظرتان بیاید که منابع مسیحی را در حد صفر گرفته و این کار جای نقد دارد.
او میگوید بحثهایی که همین الان در آکادمیا مطرح است به نظر میآید بیشتر به این سمت میچرخد که مسیحیت انحرافی در دین الهی بود، ولی به نظر او از قرآن برمیآید که مسیح واقعاً دین جدیدی تأسیس کرده و شریعت را تغییر داده است.
او میگوید کتب مقدس مسیحی کتابهای روایتِ مسیحیان است و معادل قرآن در آنها نیست؛ چون به راویانی که آن روایات را نقل کردهاند اعتماد کمتری داریم و آن روایات ۶۰۰، ۷۰۰ سال از روایات اسلامی کهنترند، طبیعی است که وزنی که به آنها میدهد کمتر باشد، ولی توجه نکردن به آنها را هم توجیه معقولی نمیداند. میکوشد مسیحشناسی معقولی بگوید که با قرآن سازگار باشد و توضیح دهد انحرافهای مسیحیان چگونه به وجود آمده است.
قاطعیت در تاریخ و سندیت قرآن
او میگوید آنچه در دورهٔ اول گفت با قاطعیت گفت و آنچه در دورهٔ دوم، که بحث تاریخی بود، با عدم قاطعیت. از بحث تاریخی نباید چیز خیلی قاطعانهای انتظار داشت؛ دربارهٔ کودتای ۲۸ مرداد هم نمیشود خیلی قطعی قضاوت کرد، چه رسد به چیزی که ۲۰۰۰ سال پیش اتفاق افتاده. هرجا قرآن صراحتاً چیزی گفته، با توجه به ایمان به قرآن، نه بهعنوان استناد تاریخی، میتواند قاطعانه بگوید.
یکی از حاضران میپرسد آیا دربارهٔ قرآن هم میتوان چنین گفت. او پاسخ میدهد دربارهٔ قرآن مسئلهٔ تاریخیِ خیلی مهمی نیست: نسخههای متفاوت به آن معنا نیست و اختلاف نسخهها در حد اختلاف قرائت است. ادعای تحریف از سوی بعضی فرقهها، مثل نظر خوارج که سورهٔ یوسف جعلی است، به گفتهٔ او دلیل فرقهای داشت و بر داشتن نسخهای مبتنی نبود.
به گفتهٔ او قرآن در زمان پیامبر نوشته میشد و حافظان داشت و ۲۰ سال پس از وفات پیامبر با توافق همه جمعآوری شد. نقل تاریخیای نیست که کسی اعتراض کرده باشد، و ترس از انحراف انگیزهٔ جمعآوری بود، نه پیدایش نسخههای مختلف. ادعای نسخههای غیراصل را بیدلیل میداند و میگوید مستشرقان یهودی و مسیحی کوشیدهاند سندیت و محتوای قرآن را مخدوش کنند.
او میگوید ایمان به کتاب دچار دور نیست: ادعایش این است که از خودِ محتوای قرآن میفهمد وحی است، چون معجزهٔ پیامبر قرآن است. بنابراین از نظر او اصلاً مهم نیست اگر چیزهایی از کتاب کم و زیاد شده باشد؛ نمیخواهد بگوید مسئلهٔ تحریف منتفی است، ولی آن را مسئلهای تاریخی میداند.
مسیح، آفرینش و خلافت
او میگوید ابا دارد عقایدش را مثل یک پکیج عرضه کند و بعضی از حرفهایش از بقیه مستقل است. اساس دورهٔ اول، به نظر او از قرآن برمیآید، این است که حقیقت مسیح با داستان آفرینش ارتباط دارد. او استدلال میکند که گناه اولیه ارثی نیست و همهٔ انسانها در معرض این آزموناند؛ پس ممکن است برای یک انسان این واقعه اتفاق نیفتد، و ادعای او این است که اساس مسیحشناسی قرآنی همین است که مسیح انسانی فاقد گناه اولیه است.
او میگوید استدلالی هست که نمیتواند خوب بیان کند: اگر خدا به چیزی امر کند، دستکم عدهای باید اطاعتش کنند؛ پس مسیح انسانی است که باید به وجود بیاید، چون طرح خدا برای خلافت انسان در زمین در او تحقق مییابد. در یک کلام، معنای «إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً» به گفتهٔ او مسیح است و بقیه به تبع او خلافت دارند.
مسیح شأن خلافت الهی دارد: مرده زنده میکند و در کرهٔ زمین قدرت مطلقی دارد، و معنای ولایت همین است. فکر میکند ابنعربی این را ولایت مطلق مینامد و عیسی را خاتم ولایت میداند. فرق میان انسانی که اصلاً گناه نکرده با انسانی که مرتکب خطا شده ولی توبه کرده را تقریباً هیچ میداند؛ ابراهیم و پیامبر ما هم به ولایت میرسند.
گناه اولیه، جنین و لقبهای مسیح
او به آیهٔ «ان مثل عیسی کمثل آدم» اشاره میکند و میگوید ابنعربی این را چنین میفهمد که خلقتی که با آدم شروع شد در عیسی بسته میشود. به دعای مادر مریم در قرآن استناد میکند و فکر میکند دعایی که در قرآن نقل میشود قطعاً مستجاب شده؛ پس مریم و عیسی فاقد گناه اولیهاند. ممکن است کسی تمثیل بودن جنت برای حضور در جنین را نپذیرد ولی اصل استدلال، یعنی خلیفهٔ مطلق خداوند در زمین، را بپذیرد.
به نظر میآید ماجرای آفرینش و سکونت در جنت تمثیلی از مراحل رشد انسان در جنین باشد، و او میگوید اگر داستان آفرینش در سورههای بقره و اعراف را کنار هم بگذارید، بخشی از آنها بر هم منطبق میشود. اگر این را بپذیرید، معقول میشود که چرا مریم انتخاب و تغذیه میشود و دوران باروریاش خاص است. تعبیرش از هبوط این است که انگار در دوران جنینی اختلالی پیش میآید و انسان نارس متولد میشود، که با فکتهای زیستشناسی سازگار است.
او میگوید بخشی از استدلالها را میشود با قاطعیت گفت و بخشهایی را میتوان پذیرفت یا نپذیرفت. اگر پذیرفته شود، القاب عیسی معنا پیدا میکنند: روحالله، که در قرآن بهصورت «و روح منه» آمده، یعنی تحقق کامل روح الهی که در دیگران حجاب میپذیرد؛ «پسر انسان»، یعنی اصلِ انسان؛ و لوگوس، که آن را با روحالقدس یا روح الهی یکی میدانند.
کثرت، انحراف مسیحیان و روح
به گفتهٔ او نتیجهٔ گناه این است که انسان در کثرت واقع میشود و خود را از خدا جدا احساس میکند، و مسیح فاقد این تجربه است و جز تجلی اسمای الهی چیزی نمیبیند. به همین دلیل، بنا به نقل قرآن، حرفی را که شأن خداوند است خودش میزند و حرفهایش ممکن است به اشتباه تعبیر شود.
او میگوید در انجیلها واضح است که مسیح خداوند را میپرستد. به گفتهٔ او بخشی از ادعاهای مسیحیان، مثل تجلی لوگوس و فقدان گناه، درست است و انحراف از دشواری درک این مقام و از متشابهات در کلام و رفتار خود مسیح برمیآید؛ ولی هیچکدام توجیهکنندهٔ آن نیست و بدیهی است که مسیح خدا نیست.
او میگوید در ادبیات عرفانی عیسی معادل روح است و این به برداشت مسیحیان نزدیک است که مسیح در ما زندگی میکند و ما در مسیح. از نظر مولانا عیسایی که سوار بر الاغ است تمثیلی برای روحی است که در کالبد ماست. این حرفها باید این احساس را بدهد که مسیحیان دربارهٔ چیزی واقعی صحبت میکنند.
مسیح، تکوین و شریعت
او میگوید فقدان گناه اولیه دربارهٔ پیامبر ما ادعا نشده، و پیامبر ما انگار جمع میان موسی، که شریعت مطلق است، و عیسی، که ولایت و خلافت تکوینی مطلق است، را دارد. پولس به عقیدهٔ عجیبوغریبش گناه اولیه را به شریعت ربط میدهد و نتیجه میگیرد چون مسیح مصلوب شده شریعت لازم نیست؛ حقیقتی در آن هست: اگر انسان هبوط نکرده بود، شریعتی هم نبود. عیسی که هبوط نکرده، واضع شریعت نیست.
او از روایتی از پیامبر نقل میکند که در طول روز ۷۰ بار استغفار میکند، و میگوید پیامبرانی که واضع شریعت بودند وقوع در کثرت را تجربه کردند و برگشتند، ولی عیسی نه. آثار عیسی بیشتر تکوینی است: مرده زنده میکند و بیماریها را از بین میبرد، نه اینکه شریعت بیاورد؛ و این از ناآگاهی نیست، چون قرآن میگوید اینها به او آموزش داده شده است.
او میگوید دعوت به شریعت در عیسی کم است، نه اینکه وجود نداشته باشد؛ و در انجیل میخوانیم معجزه میکند و میگوید به مردم نگویید، که بعید نمیداند از او راست باشد، در حالی که معجزهٔ پیامبران جلوی مردم بود. واژهٔ قرآنی برای آثار تکوینی برکت است، و عیسی در قرآن میگوید «و جعلنی مبارکاً اینما کنت».
او میگوید اگر این نظریه را بپذیرید که عیسی از عمر بیپایانی که برایش در نظر گرفته شده بود صرفنظر کرد، آنگاه انفجاری در دنیا رخ میدهد؛ و فکر میکند بعد از او انگار چیزی منفجر شد. او تأکید میکند این را رسماً نمیخواهد بگوید، و اگر هم نپذیرید که عیسی شهادت را پذیرفته، با این نظر که او عمر جاودان دارد به همین میرسید.
سال ۷۰ میلادی، پولس و نیقیه
به گفتهٔ او در سال ۷۰ میلادی، پس از آنکه مسیحهای دروغین مردم را به قیامهایی تشویق میکردند، رومیان معبد سلیمان را با خاک یکسان کردند؛ پیشتر کالیگولا دستور داده بود مجسمهٔ خودش را در هیکل سلیمان نصب کنند و شورشهایی شد. او میگوید این با عقاید ما جور درمیآید و کار بنیاسرائیل تمام شد. طبق آنچه در تاریخ نقل شده هزاران یهودی مصلوب شدند، و او این را مجازات تلاش آنان برای کشتن عیسی میداند و رخدادنش را از نظر تاریخی قطعی میداند.
او فکر میکند تاریخ مسیحیت پس از عیسی میان دو انحراف، اورشلیمی و انطاکیهای، نوسان میکند، نه اینکه اورشلیم مسیحیت واقعی و انطاکیه جعلی باشد. حملهٔ رومیان به پیروزی انطاکیه انجامید و از دلایلش پولس بود که معادلی در مسیحیت اورشلیمی نداشت. در انطاکیه شریعت کلاً کنار گذاشته شد؛ او این انحرافها را بیشتر در انجیل یوحنا میبیند، و انجیل متی بیشتر به گرایشهای اورشلیمی گرایش دارد.
به گفتهٔ او در قرن چهارم در شورای نیقیه تصویب شد که عقاید شرکآمیز عقاید اصلی مسیحیان است. آریوس میگفت مسیح مخلوق و حادث است و ذاتش جدا از خداست؛ به گفتهٔ او همذات بودن مسیح با خدا از کتاب مقدس، مخصوصاً از انجیلها، درنمیآید، و انجیل یوحنا کمی بیش از اندازه به آن نزدیک میشود ولی لزوماً درنمیآید. او میگوید مسیحیت در زمان نیقیه دین خدا در زمین است، حالا کمی منحرف شده باشد یا نشده باشد، و هیچ دینی از انحراف مصون نیست.
او میگوید در نیقیه نه روحالقدس کاری کرد و نه خدا دخالتی؛ و با مثال نماز، که پیامبر و ائمه همه پنج وقت میخواندند، میپرسد آیا اگر علمای شیعه جلسه بگذارند باید فرشتهها بیایند. مشروعیت جلسهای را که کنستانتین تشکیل داد زیر سؤال میبرد، و طبق نقلی استدلال اصلی آتاناسیوس این بود که چون مسیح را عبادت کردهایم و مشرک نیستیم، پس مسیح خدا بوده است.
معنای انجیل، انتظار بازگشت و بحث آینده
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ انجیل اصل، میپرسد آیا تورات اصل وجود دارد؛ تورات در زمان موسی نوشته نشد و به معنای تعالیم است. فکر میکند کتاب در قرآن به معنای کلی است، نه لزوماً چیزی نوشتهشده، و انجیل یعنی تعالیم عیسی و بشارت. به گمان او بخشی از انجیل واقعی در همین نوشتهها هست، یعنی کلام مسیح، که بخشیاش مستقیماً وحی الهی بوده است.
او میگوید مسیح وعدهٔ بازگشت داده و به نظر میآید احساس عمومی، بیشتر میان اورشلیمیها، این بود که بهزودی برمیگردد. پولس اعلام میکند ملکوت خدا ظهور کرده است؛ او نمیخواهد از مسیحیت انطاکیه دفاع کند ولی در این اختلاف آنها را محق میداند.
او میگوید آیات مربوط به انحرافات مسیحیان اهل کتاب را تا بعد از بحث دربارهٔ یهودیت میگذارد، چون در آیات اهل کتاب معمولاً مشخص نیست مخاطب کیست. بحث بعدی دربارهٔ این است که شریعت برای چه داده شده، چرا قومی برگزیده شد و چرا از شاخهٔ اسحاقی به اسماعیلی منتقل شد؛ و میگوید در عین اینکه تجاوز اسرائیل به فلسطین را محکوم میکنیم، انتظار نداشته باشید بگوید قوم یهود آدمهای بدی بودند.
→ متنِ کاملِ این جلسه