او با پرسشی که خودش مطرح میکند آغاز میکند: آیا این بحثها نزدیکشدن به مسیحیت است. سپس دربارهٔ مسیحشناسی و آزمون مسیح، رنج پیامبران، ابهامهای انجیلها دربارهٔ صلیب و آثار تکوینی ظهور مسیح سخن میگوید، و در بخش پایانی به پولس، شریعت و ترجمهٔ یونانی «پسر خدا» میرسد.
آیا این بحث نزدیکشدن به مسیحیت است؟
او میگوید ممکن است کسی قضاوت کند که در این بحثها نهایت سعی میشود به مسیحیان کوتاه بیاییم. در بخش اول مسیحشناسیای ارائه شد که در آن مسیح، اگر خود خدا نیست، حس اتصال غیرعادی به خدا دارد، چون عصمت مطلق دارد، و آثار تکوینی ظهور مسیح هم تأکید شد؛ در مقایسه با مواضع عادی مسلمانان، که صلیب را کلاً انکار میکنند، حرفهای او واسطهای میان مسلمانان و مسیحیان به نظر میآید.
ولی او میگوید چنین گرایشی نداشته و ندارد و چنین کاری بیفایده است: خداوند به پیامبر میگوید از تو راضی نمیشوند «حتی تتبع ملتهم»، و مذاهب اینگونه نیستند که طرف یک قدم بردارد و آنها هم یک قدم بردارند. برعکس، ادعایش این است که مسلمانان روی این مفاهیم کار نکردهاند و برخوردشان به چند جمله خلاصه میشود: مسیح خدا نیست، تثلیث شرک است، مسیح را مصلوب نکردند.
به گفتهٔ او قرآن در اختلافات اهل کتاب حکم میدهد؛ مثلاً حکم میکند که مسیح از مادری بدون شوهر متولد شده و روحالقدس بهصورت تکوینی دخالت داشته، و شأن خاص مسیح را در قرآن میبینید. بنابراین جای مسیحیتشناسی مبتنی بر قرآن خالی است، و او میگوید این جلسات مقدمهای برای پرسشهاست. تصور کلیاش این است که عقاید مسیحیان از پایهٔ چیزی حقیقی شروع شده و به انحرافی رفته است.
آزمون مسیح و حد ادعاها
او میگوید دربارهٔ حقیقت مسیح و آثار تکوینی او پای ادعایش میایستد. ولی اینکه مسیح مورد آزمونی مانند آزمون اسماعیل و ابراهیم قرار گرفته را فقط تئوری سازگار با قرآن میداند و نمیتواند بگوید به آن معتقد است؛ آنچه بیشتر تأییدش میکند متون خود مسیحیان است، مثل ماجرای باغ زیتون و شام آخر. چون مسئله تاریخی است و قرآن صراحتی ندارد، ممکن است متون جدیدی پیدا شود و فکتها تغییر کنند.
او تأکید میکند این حرفها مسیحیان را راضی نمیکند، چون به مرگ و دوباره زندهشدن مسیح، که جزو اعتقادات پایهٔ مسیحیان است، اعتقاد دارند. پرسش دیگری را هم خودش میآورد: آیا مسیحی که حتی گناه اولیه ندارد با آزمون و رنج سازگار است. جوابش این است که فکر میکند اولاً رنجی به معنای واقعی به مسیح نمیرسد، و ثانیاً اگر این خلاف عدالت باشد باید همین را دربارهٔ پرتشدن حضرت ابراهیم در آتش هم گفت.
به گفتهٔ او پرسش دربارهٔ همهٔ پیامبران مطرح میشود، چون همه برای نجات بشر رنج میکشند و این ایثار است نه نتیجهٔ گناهشان. پس ایدهٔ مسیحیان که مسیح رنج کشید تا بشر نجات پیدا کند، اگر منظورشان تأثیر تکوینی باشد نه هدایت تشریعی، دور از ذهن نیست؛ مخصوصاً اگر معتقد باشید این رنج واقع نشده و ایثار فقط در حد پذیرفتن رنج بوده. شب خوابیدن حضرت علی جای پیامبر را هم مثال میزند.
ابهامهای صلیب در انجیلها
او میگوید میخواهد فقط به اختصار نشان دهد در همین چهار انجیل ابهامهایی هست که به ذهن میآورد شاید جایگزینی انجام شده باشد، ولی معتقد نیست شواهد تاریخی اکنون جواب قطعی بدهد. تقریباً همهٔ انجیلها مشترکاً میگویند از جایی به بعد مسیح سکوت میکند و فرماندار رومی تعجب میکند، و جملههایی که پس از آن از او نقل میشود برای خود مسیحیان هم عجیب است.
بنا به انجیلها مسیح بالای صلیب میگوید «خدایا، خدایا، چرا مرا ترک کردی؟» و خود مسیحیان دربارهٔ آن بحث دارند. انجیل یوحنا آن را حذف کرده و فقط میگوید مسیح آب خواست و گفت «تمام شد»، که به گفتهٔ او از پیامبری مثل مسیح انتظار نمیرود. او میگوید این تنها جملهای است که به آرامی ثبت شده، و شاید واقعاً آن کسی که آن بالا بود به زبانی غیرمتعارف سخن گفت.
به احساس شخصیاش، اگر توجیه مکر یهودیان و مکر الهی را قبول کنید، حضور مسیح دستکم تا محاکمهٔ کاهنان لازم است، چون اگر جایگزینی پیشتر شده بود جرم یهودیان سنگینی خود را از دست میداد. روایت انجیل برنابا این است که یهودا به شکل مسیح درآمد و به جای او گرفته شد و تمام مدت میگفت «من مسیح نیستم»؛ او میگوید اینها واقعاً بحثهای خیلی مهمی نیستند.
او میگوید در دستگیری و محاکمه ابهامهایی هست: روایتها از دور نقل میشود و حواریون فرار کرده بودند. با این حال تأکید میکند از نظر فکتهای تاریخی مشکلی در ادعای مسلمانان نیست، چون مسلمانان نمیگویند کسی مصلوب نشد؛ قرآن میگوید کسی را بهعنوان مسیح گرفتند و مصلوب کردند، و یوسیفوس هم فقط شنیده بود کسی را بهعنوان مسیح مصلوب کردند. ما همیشه از جهانبینی خودمان استفاده میکنیم، و مسلمانان به دلایل قرآنی و الهیاتی معتقدند مسیح نمیتواند مصلوب و خوار شده باشد، که به نظر او با الهیات خود مسیحیت هم منافات دارد.
دو روی ماجرا
او میگوید یک طرف ماجرا از نظر مسلمانان بدیهی است: قصد مصلوبکردن مسیح از طرف بنیاسرائیل از نظر الهیاتی مهم بود و موجب غضب و لعن شد و دیگر پیامبری برایشان نیامد. اگر تئوری او درست باشد، همانطور که قربانیشدن اسماعیل آثار تکوینی داشت، ایثار مسیح هم رحمتی برای انسانها آورده است. آنچه مسیحیان میگویند، که خداوند به صورت انسان ظاهر شد تا کشته شود و گناه بشر بخشیده شود، به نظر او پارادوکس است، چون بزرگترین گناه بشر از آن میگذرد.
مسلمانان نمیتوانند معتقد باشند مسیح این کار را کرد تا گناهان بشر بخشیده شود؛ گناهان هر انسانی با کارهای خودش پدید میآید و با کارهای خودش بخشیده میشود، و پیامبران فقط زمینههای تکوینی و تشریعی بخشش را فراهم میکنند. او آیهای را میخواند که مسیح میگوید «انی اخلق لکم»، و میگوید همهٔ کارهای مسیح برای مردم ایثار است، چون بدهیای ندارد؛ و اگر مصلوبشدن را پذیرفته باشد، درجهٔ ایثار بیشتر است.
ظهور مسیح و فضای معنوی
او میگوید اصرار میکند چون شاید شواهد قابلبیان و بینالاذهانی نداشته باشد، ولی بهگونهای مطمئن است که ظهور مسیح، مخصوصاً اگر پایان کارش با ایثار همراه بود، نزول رحمت الهی برای همهٔ بشر بود. منظورش از آثار تکوینی این است که صرف ظهور آدمی و رفتوآمد فرشتهها به مکان و زمان حالتی میدهد که میتواند هدایت کند، و گناه مردم برعکس فضای دنیا را تیره میکند.
به گفتهٔ او شواهد تاریخی نشان میدهند بعد از عروج مسیح جوّ معنوی بیسابقهای پدید آمد: هزاران نفر زیر شدیدترین فشارها ایمانشان را حفظ میکردند و حکومت روم فقط میخواست مسیحیت را انکار کنند تا کشته نشوند. او میگوید این دروغ نیست و شواهد قطعی داریم، و میشود این آثار را، اگر ایثار مسیح را بپذیرید، به او نسبت داد، همانطور که مسیحیان میکنند.
برای اینکه به ذهن نزدیک شود، شب قدر را مثال میزند که روحالقدس نازل میشود؛ احساس میکند دوران بعد از عروج مسیح مثل شب قدری به درازای یک سال یا شاید یک قرن بود، با ایمانآوردن راحتتر. او به تعبیر خودش این را نوعی فشردهسازی روحالقدس میداند و میگوید در زمان دیگر پیامبران چنین نبود.
تثلیث، پولس و شریعت
به گفتهٔ او حال خوب معنوی و حتی مشاهدات عرفانی با فهم جزئیات حقایق، مثل اینکه مسیح مصلوب شده یا نه، فرق دارد. مسیحیان به سه خدا معتقد نیستند؛ تثلیث اعتقادی پارادوکسی است که خیلی دربارهٔ آن فکر نمیکنند ولی خدا را میپرستند، و میکوشند لوگوس یا حکمت الهی را که صفتی برای خداست چنین معنا دهند. او میگوید آریوس در قرن چهارم مسیح را غیر از خدا میدانست و در قرون اول وضع توحید اینگونه نبود.
به نظر او حواریون در ملغاشدن شریعت نقش داشتند، و ادعا میشود پولس و برنابا مجوز گرفتند که بیرون از قلمرو یهودیان شریعت را شل بگیرند. فکر میکند نقطهضعف پولس این است که خیلی دوست دارد آدمهای زیادی ایمان بیاورند، حتی اگر شریعت را رعایت نکنند، و از قرآن برمیآید کنار گذاشتن کلی شریعت جرم بود، چون مسیح در شریعت تخفیف داده بود نه اینکه شریعت نداشته باشد. میگوید فکر میکند پولس راست میگوید که در راه دمشق مکاشفهای برایش رخ داد.
به نظر میآید پولس دچار سِطوه است که عرفا میگویند، و شعر حافظ نمونهاش است، یعنی «طمع خام»؛ گویی احساس میکند حالتی که به او دست داده به بقیهٔ مردم هم دست میدهد و شریعت زائد به نظر میرسد. به نظر او این حالتها موقت است و شب قدر تا ابد ادامه پیدا نمیکند؛ فکر میکند وقتی آن دوران تمام شد، مسیحیان برای خودشان شریعت و رهبانیت ساختند، حتی سختتر از یهودیان.
استدلال پولس این است که شریعت نتیجهٔ گناه اولیه و مثل مجازات است و چون گناه اولیه بخشیده شده شریعت لغو است؛ او این را بامزه و خاص میداند و میگوید مسلمانان اینگونه نگاه نمیکنند، چون شریعت راهی معنوی است. با این حال اینکه بگوییم پولس همهچیز را ساخت و سوءنیت داشت، به نظرش مقداری دور از واقعیت است.
دین جدید و ترجمهٔ یونانی
او میگوید بعضی میگویند پولس مسیحیت را اختراع کرد و در انطاکیه ساخته شد؛ فکر میکند قرآن اینگونه نگاه نمیکند، چون مسیح پیامبری بزرگتر از موسی است که شریعت را تغییر میدهد، پس میشود گفت دین جدیدی میآورد. بخشی از احساس مثبتش به پولس از آن است که فکر میکند مسیحیت در اورشلیم زیر فشار یهودیت داشت خفه میشد، و پولس مانع شد و چیزهای جدید الهیاتی و شریعتی پیام مسیح را، هرچند منحرفانه، حفظ کرد.
به گفتهٔ او میشود نامههای پولس را خواند و معتقد نبود که مسیح به معنای مصوبهٔ شورای نیقیه خداست، هرچند ابهامهایی نزدیک به آن هست؛ آریوس پولس را قبول داشت ولی نه خدا بودن مسیح را. او فکر میکند زبان مسیح عبری بوده و آنچه انجیل میشناسیم سخنان او به عبری است که به یونانی ترجمه شده، و انحراف از همینجا شروع شد. شخصاً معتقد است مسیح واژهٔ پدر را برای خدا به کار میبرد و اصطلاح پسر خدا را دربارهٔ خودش و دیگران.
وقتی این عبارتها به یونانی ترجمه میشود، یونانیها از پسر خدا همان معنای خودشان را میفهمند، که برای امپراتورهای روم هم به کار میرفت، در حالی که در عبری صفتی معنوی یا اصطلاحی تشریفاتی است. به گفتهٔ او بخشی از انحرافها به ابهامهای ترجمه برمیگردد؛ مسیحیتی که ماند همان است که پولس ترسیم کرد و به یونانی ترجمه شد. او میگوید مسیح به خدا پدر میگفت و میگفت شما هم همین را بگویید، و معروفترین دعای مسیحیان «ای پدر ما که در آسمانی» است.
→ متنِ کاملِ این جلسه