او ابتدا نکتهای در تکمیل جلسهٔ قبل میگوید: اگر قوانین دترمینیستیک باشند یا رندوم، در هر دو حالت احساس میکنیم به معنا احتیاجی نیست، و این دو نکته مکملاند. بعد میگوید قرآن و علم از دو دیدگاه با دو هدف به طبیعت نگاه میکنند و زبان فنومنال را با زبان علم مقایسه میکند. سپس با دو مثال، هفت آسمان و جنینشناسی در مقالهٔ کیت مور، نشان میدهد قاطیکردن این دو زبان چه پیامدی دارد.
تکمیل جلسهٔ پیش
او میگوید جلسهٔ قبل دو نکته گفته بود: تصور نادرست است که جنبهٔ رندوم در فرایندی یعنی دیزاینی نیست، چون هزینهٔ کمتر جزو خوب بودن دیزاین است و فکر میکند در طبیعت پارسیمونی دیده میشود؛ و با کشف قوانین طبیعت احساس میکنیم به معنا و علت غایی نیازی نیست. این دو مکملاند: اگر فرایند دترمینیستیک باشد معنایی لازم نمیبینیم، و اگر رندوم باشد دیزاینی نمیبینیم.
به گفتهٔ او انگار از قبل تصمیم گرفتهایم که احتیاج به هیچ چیزی نیست؛ نکتهٔ توطئهآمیزی در کار نیست، چون در علم تصمیم گرفتهایم دنبال علتهای فاعلی برویم و دنبال علتهای غایی نرویم. علم به ماورای طبیعت نمیرسد و قرار نیست برسد؛ نادرست این است که از پیشرفت علم نتیجه بگیریم این فرضها به معنای فلسفی درستاند.
او میگوید دستکم دوست دارد بگوید از نظر علمی مشکلی نیست، ولی از لحاظ فلسفی نتیجهگرفتن اینکه معنا یا دیزاین نیست مجاز نیست، چون خود این نتیجه علمی نیست. به گفتهٔ او علم تا اینجا انگار بیشتر دیسکریپشن بوده تا اکسپلنیشن، و حالا که فیزیکدانان میپرسند قوانین از کجا آمدهاند، لازم است این سؤالها جواب بگیرند.
قرآن و طبیعت: دو هدف متفاوت
او میگوید متنی مثل قرآن و علم از دو دیدگاه و با دو هدف متفاوت به طبیعت نگاه میکنند. قرآن به طبیعت ارجاع میدهد تا آیات و نشانههای خداوند را ببینید، نه برای اینکه به طبیعت مسلط شوید یا پریدیکشن انجام دهید. به گفتهٔ او قرآن شما را با صفات خدا آشنا میکند؛ مثلاً پس از چیزهایی دربارهٔ طبیعت یا تاریخ میگوید «والله حکیم علیم».
دربارهٔ خسوف و کسوف، به گفتهٔ او قرآن نه از مکانیسمشان میگوید و نه از اینکه هر چند سال یک بار رخ میدهند، بلکه آنها را در احوال قیامت میآورد: نظم ستارهها به هم میخورد و خورشید تاریک میشود. اگر غایتگرایانه فکر کنیم، منظومهٔ شمسی طوری تنظیم شده که بشر نشانهای از قیامت را ببیند، و نماز آیات هم برای همین است. به همین دلیل این دو نگاه تعارضی پیدا نمیکنند، هرچند او میگوید این به معنای آن نیست که اصلاً نمیتوانند پیدا کنند.
او از کسوف کاملی میگوید که در اصفهان دید: میدانیم کسوف چیست، ولی حس متوقفشدن حیات و رعب وسط روز دارد، چون عادیترین چیز، آمدن خورشید، انگار به هم میریزد. به گفتهٔ او این نشانهٔ خوبی است برای اینکه حس قیامت منتقل شود، نه استدلالی فلسفی روی کاغذ.
عدهای دوست دارند همینجا بحث را ببندند و بگویند متن دینی دنبال معناست و علم نه، پس ربطی به هم ندارند؛ او میگوید اینطور نیست. اگر قرآن دربارهٔ خسوف حرفی مثل گازگرفتن ماه توسط اژدها زده بود، تعارض پیدا میشد. به گفتهٔ او اگر در متن دربارهٔ پدیدهای طبیعی چیز اشتباهی توصیف شده یا مکانیسمی غلط گفته شده باشد، تعارض ایجاد میشود، مثلاً دربارهٔ جنین.
زبان علم و زبان فنومنال
او میگوید تعارض احتمالی بین مشاهدهٔ علمی و توصیفی است که در متن دینی آمده، نه بین تئوریها؛ مثلاً فرض کنید دوربین گذاشته و ۹ ماه از جنین فیلم گرفتهایم. با راهحلهای کلی که تعارض را کلاً برطرف میکنند خیلی موافق نیست و میگوید باید دربارهٔ همان چیزی که در متن نوشته شده بحث کرد، و برای این باید با زبان دین آشنا شد، همانطور که با زبان هر شاعر آشنا میشویم.
زبان علم، به گفتهٔ او، زبانی خاص و جدید است: مشاهدهگر باید دقیق باشد و تا حد ممکن کمّی توصیف کند، و توصیف شاعرانهٔ احساس از کسوف علمی نیست. او میگوید کسی که مشاهدهٔ علمی کسوف انجام دهد حسی به او دست نمیدهد؛ این دو نوع نگاه با هم تعارض دارند.
دربارهٔ خورشید، قرآن میگوید ابراهیم گفت «ان الله یأتی بالشمس من المشرق»، و به گفتهٔ او ما هم هنوز این حرفها را میزنیم، بیآنکه به هیئت بطلمیوسی قائل باشیم. این زبان فنومنال است، یعنی زبانی که پدیدارها را توصیف میکند، مثل طلوع خورشید یا بالا و پایین که در فیزیک جهتی جهانی ندارند؛ زبان قرآن و متون دینی و شعر و مکالمهٔ روزمره زبان فنومنال است، نه علمی.
اگر اینطور نگاه نکنیم، تعارضهایی میبینیم به همان اندازه مسخره که کسی به بالا و پایین یا به طلوع و غروب خورشید ایراد بگیرد؛ مثلاً تصور کنید دانشمندی حافظ را به خاطر «مزرعه سبز فلک دیدم و داس مه نو» آدمی بیسواد بداند. ولی او میگوید همچنان ممکن است تعارض وجود داشته باشد، اگر با زبان فنومنال توصیفی بدهیم که با مشاهده نخواند. علم به معنای واقعی کلمه بازی زبانی جدیدی است و باید مراقب باشیم قواعد زبانها را خلط نکنیم.
مثال اول: هفت آسمان
او میگوید دربارهٔ معنای هفت آسمان اختلاف است: هفت لایهٔ جو، هفت آسمان بطلمیوسی، یا هفت دنیای موازی. دلیل اصلی او از متن آیهای است که نوح به قومش میگوید که خداوند هفت آسمان را طبقهطبقه خلق کرد؛ فکر میکند این چیزی بوده که قوم نوح هم میدیدند و قبول داشتند، بیآنکه تلسکوپ لازم باشد.
به گفتهٔ او بشر از هزاران سال پیش آسمان را نگاه میکرد و میدید ماه همیشه در لایهٔ نزدیکتری است و زهره و خورشید در فاصلههای دیگرند. به نظر او هفت آسمان توصیفی فنومنال از منظومهٔ شمسی و نظمی است که شبانه بالای سر دیده میشود، و هر جا قرآن از آن یاد میکند به همین اشاره دارد؛ این پرسش که لایهٔ هشتمی هست یا نه اصلاً مطرح نیست.
او به شمار سیارات مثال میزند: چون در کتاب درسی نُه سیاره یاد گرفتهایم فکر میکنیم هفت تا نیست، ولی پلوتون را بعداً حذف کردند و یک عالمه سیارهٔ کوچک هم هست که حساب نمیشود. به گفتهٔ او ملاک علمی مثلاً اندازه است و ملاک مردم و متون دینی این است که آنهایی که دیده میشوند حساباند؛ پس حساب و کتابی فنومنال است، نه ساینتیفیک.
او میگوید کنار سماوات هفتگانه در قرآن عرش عظیم هم هست که از کلمهاش معلوم است خیلی بزرگ است و سماوات احتمالاً در مقابلش چیز کوچکی است. پیشتر هفت آسمان را هفت فلک بطلمیوسی دانسته بود و این را تصحیح میکند، چون بطلمیوس نگاهی ساینتیفیک داشت و میخواست محاسبه کند. به گفتهٔ او عدد هفت میتواند معنای نمادین هم داشته باشد.
مثال دوم: جنین و مقالهٔ مور
مثال دوم توصیفهای جنینشناسی در قرآن است. حدود ۳۰ سال پیش کیت مور، استاد دانشگاه تورنتوی کانادا، مقالهای نوشت و ابراز شگفتی کرد که این توصیفها جالب و دقیق است و در آن زمان قطعاً ناشناخته بوده است. به گفتهٔ او، مور مسلمان نشده ولی میگوید باور دارد اینها وحی بوده است. خود او مطمئناً نمیخواهد به این نتیجه برسد که با معجزهای علمی طرف هستیم، چون قرآن کتاب علمی نیست و هدفش این نیست.
مور از جمله میگوید علقه، چه به معنای آویزانبودن و چه به معنای زالو، بر جنین در روزهای اول، مثلاً از روز هفتم تا ۲۴، صدق میکند، چون شبیه زالویی است که چسبیده و از خون تغذیه میکند. کسی که جواب داده میگوید زالو ویژگیهای دیگری هم دارد که به جنین نمیخورد، مثل سایز و رنگ، و اینکه زالو فقط خون میگیرد در حالی که جنین گردش خون دارد. به گفتهٔ او، آدم علمی این توصیف را علمی نمیداند، و به مور میگوید وقتی میگویی ساینتیفیک، قرآن را وارد زبانی میکنی که این مشکل پیش میآید.
منتقد به کیسهٔ زرده هم اشاره میکند که در توصیف استیج اول نیامده و زالو آن را ندارد. او میگوید همچنان به نظرش توصیف روزهای اولیه به زالویی که آویزان شده و خون میخورد توصیف خیلی خوبی است، ولی ساینتیفیک نیست؛ و این جواب نشان میدهد قاطیکردن چه پیامدی دارد، چون وقتی فشار بیاوریم که قرآن علم میگوید، جواب یک آدم ساینتیفیک این است.
مضغه، مخلقه و ترتیب رشد
مور عکسی از مضغه چاپ کرده که به گفتهٔ او انگار جای دندان رویش است. دربارهٔ «مخلقه و غیرمخلقه» در سورهٔ حج میگوید در مراحل اول بخشی از سلولها دیفرنشیتد شدهاند و بخشی نه؛ او میگوید این روی خودش تأثیر گذاشت، چون بدون آن از آیه چیزی نمیفهمید. ولی نمیخواهد مثل مور اعلام کند که این وحی الهی بوده؛ از نگاه او علم دارد ابهامی را رفع میکند، نه اینکه قرآن چیزی را بگوید.
دربارهٔ استخوان و ماهیچه، او میگوید به نظرش این از مشاهدهٔ سقط هم ممکن بود فهمیده شود، هرچند اطلاعاتش دربارهٔ سقط را در حد خالهزنکی و شنیدهها میداند. مور میگوید ترتیب گوش و چشم و مغز در «سمع و ابصار و افئده» همان ترتیب شکلگرفتن است؛ جوابی که دادهاند، که گفتن «نان و آب و ماهی» ترتیب زمانی نمیرساند، به نظر او خوب است و نمونهٔ خوبی از قاطیکردن زبانهاست.
هدف قرآن از اشاره به جنین
او میگوید جنین فنومنال نیست و میتوانست با علم تعارض داشته باشد. میپرسد آیا درست است این تطابق را پرچم معجزه کنیم و در موارد دیگر، مثل هفت آسمان، بگوییم تمثیل است؛ میگوید باید اینها را قاطی نکنیم. به گفتهٔ او، دستکم نزدیکتر از اینکه آن را چیزی علمی بدانیم که بعداً کشف میشود و حقانیت قرآن را ثابت میکند، این است که «لم یکن شی مذکور» یادآوری کند زمانی را که انسان چیز قابلذکری نبود، تا آدم مغروری مثل فرعون یادش بیاید موجودی کوچک بوده.
در سورهٔ حج این به استدلالی دربارهٔ قیامت گره خورده: کسی که مرحلهای از زندگی پیش از این دنیا را طی کرده، ورودش به مرحلهٔ سوم عجیب نیست. نظر شخصی او این است که مراحل رشد جنین در شکلگیری ناخودآگاه جمعی نقش دارد؛ این را بخشی از انسانشناسی قرآن میداند، نه جنینشناسی، و بیشتر اخلاقی.
او به شعر مولوی اشاره میکند: «سختگیری و تعصب خامی است / تا جنینی کار خونآشامی است»؛ میگوید مولانا الهامی شاعرانه گرفته، نه اینکه زیر میکروسکوپ ببیند زالو هست یا نه. او میگوید پیش از دیدن مقالهٔ مور دربارهٔ «مخلقه و غیرمخلقه» هیچ ایدهای نداشته و ایدهٔ مور شاید واقعاً درست باشد، ولی زیادی ساینتیفیککردنش همان جوابهای ساینتیفیک را به دنبال دارد. مور دو سه سالی با دانشگاهی در عربستان همکاری کرده؛ به نظر او اشکالی ندارد، و حتی اگر پولی هم به او داده باشند، آنها این چیزها را بلد نبودند و اگر بلد بودند خودشان میگفتند.
→ متنِ کاملِ این جلسه