جلسه با دو مثال دربارهٔ بازگشت معنا از در خود علم آغاز میشود و بعد به خلاصهٔ بحث تعارض علم و متن مقدس میرسد. سپس او هدف و نوع مشاهدهٔ علم را با نگاه شاعر و متن دینی به طبیعت مقایسه میکند و با پرسشهای حاضران دربارهٔ هفت آسمان، زمین، معجزهٔ علمی و جنینشناسی ادامه میدهد.
دو مثال برای بازگشت معنا
او میگوید پیش از خلاصهٔ بحث تعارض علم و متن مقدس دو مثال دربارهٔ معناداری میزند: مواردی که پدیدهای معنادار فرض میشد، علم آن را از معنا خارج کرد و دوباره میتوانیم به معنایش برگردیم. مثال اول بیماری است: قبل از دوران جدید در همهٔ فرهنگها این حس بود که بیماری دلیلی در رفتار خود آدم دارد، مثلاً مجازات گناه است یا آزمایش، و با کشف میکروبها این اعتقادات خرافاتی شمرده شد. ولی ایمنیشناسی نشان میدهد بیماری وقتی ایجاد میشود که سیستم دفاعی بدن شکست بخورد، و تحقیقات نشان میدهد حالتهای روانی مثل افسردگی روی این سیستم تأثیر میگذارد.
او میگوید فکر کنید بیست سی سال آینده مطالعات ایمنولوژی و روانتنی آنقدر پیشرفت کرده باشد که بگوییم فلان حالت روانی چون سبب اختلال در فلان هورمون میشود، فلان بیماری ممکن است ایجاد شود؛ بنابراین بیماریها معنیدار هستند. تخیل او این نیست که دیکشنری داشته باشیم، بلکه این است که ارتباطات دقیقتری بین کاری که فرد کرده، حالت روانیاش و بیماری پیدا کنیم.
مثال دوم صاعقه است: تئوری غالب میگوید اشعهٔ ایکس ناشی از مرگ ستارهها مسیرهایی در جو باز میکند که صاعقه بتواند به زمین برسد. او میگوید فعلاً برایش مهم نیست این تئوری چقدر درست است؛ میخواهد نشان دهد چیزی را که صددرصد بیمعنا میدانیم شاید روزی معنادار بفهمیم. بعد خودش با لحنی «ساینس فیکشنی و شاعرانه» دربارهٔ آستورولوژی تخیل میکند، ولی تصریح میکند که به آن اعتقادی ندارد و فقط خیالش تحریک میشود.
دربارهٔ رؤیا هم میگوید فروید گفت رؤیا میتواند برای کشف بیماری روانی کمک کند و یونگ آن را به پیشگویی نزدیک کرد؛ به طور قطع نمیتوان گفت تئوری یونگ جزء ساینس است، ولی راهی باز شده که بتوان به تعبیر رؤیا معتقد بود. در پایان میگوید این قطعه از سه چهار جلسهٔ قبل جا مانده بود و مربوط به تعارض علم و دین است، نه علم با متن مقدس.
علم و حرفهای حاشیهٔ علم
او میگوید علم کار خودش را میکند و کاری ندارد که معنا یا خدا یا فرشته وجود دارد یا نه؛ هیچ ژورنال پزشکی مقالهای تحت عنوان اینکه بیماریها بیمعنا هستند قبول نمیکند. همهٔ نتایج فلسفی علم در لایهٔ دوم هستند، یعنی در اظهارنظرهایی که دانشمندان میکنند، و باید بین این دو لایه فرق گذاشت.
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ معنا میگوید راه باز است که کسی بگوید گناهی کردم و این بیماری تنبیه آن است؛ ولی نمیخواهد اینها را باور کنید. وقتی علت یک چیز را نمیفهمیم میگوییم رندوم و وقتی رندوم شد میگوییم بیمعناست؛ اما اگر بخشی از یک پروسه رندوم باشد، معنیاش این نیست که دیزاین یا معنایی وجود ندارد. او میل ندارد جهل دانش پزشکی را به رخ بکشد، چون بهتر است مردم به دکتر بروند.
الگوی رفع تعارض
او میگوید برای هر گزارهٔ علمی و هر گزارهٔ دینی میتوان احتمال درستی قائل شد. اگر گزارهٔ علمی نزدیک صد درصد قطعی با فهم او از آیهای مبهم که پنجاه درصد هم مطمئن نیست تعارض پیدا کند، باید بفهمد چیزی که از آیه میفهمد اشتباه است. برعکس آن هم ممکن است: دربارهٔ رؤیا از داستان یوسف تقریباً مطمئن است که رؤیاها معنیدار هستند، پس اگر آدم منصفی باشد این فهم را نگه میدارد. به نفع علم یا به نفع دین رفتار کردن در هر تعارضی کاملاً اشتباه است، چون در فهم هر متن احتمال خطا هست.
هدف و نوع مشاهدهٔ علم و دین
علم میخواهد شناسایی دقیق انجام دهد، مدل بسازد و پیشگویی کند، ولی دین طبیعت را محل تجلی خداوند معرفی میکند، همانطور که شاعر از طبیعت برای حالات درونی خودش استفاده میکند؛ متون مذهبی نزدیکتر به هدف شاعر هستند تا به علم. یک عده از این استفاده میکنند و میگویند چون دو مقولهٔ متفاوت است، هیچ تعارضی ممکن نیست؛ او این را نمیپذیرد، چون اگر متنی بگوید زمین مسطح است و غلط باشد، ایراد دارد.
او میگوید زبان همهٔ متون دینی از جمله زبان شعرا، زبان پدیدارشناسی یا فنومنال لنگوئج است، مثل اینکه همچنان میگوییم خورشید از شرق طلوع میکند. مشاهدهٔ علمی با مشاهدهٔ شاعرانه فرق دارد و فقط مسئلهٔ بیان نیست. دربارهٔ «مزرعهٔ سبز فلک» حافظ هم میگوید این را اشتباه حساب نمیکند، چون پشت این شعر حسی است که مهم است.
یکی از حاضران ذوالقرنین را مثال میآورد که غروب آفتاب را میبیند. او میگوید ذوالقرنین از این نوع نیست؛ به نظر او ذوالقرنین واقعاً چیزی دیده که این توصیف برایش درست است و آیه شاید آدرس جایی را میدهد که از آنجا خورشید در چشمهای غروب میکند؛ این را همینطور میفهمد.
بحث دربارهٔ عقبنشینی و بطلمیوس
یکی از حاضران میگوید سماوات سبع با مدل بطلمیوسی سازگار است. او پاسخ میدهد که بطلمیوس قصد محاسبه دارد و حرف از مدار میزند، ولی اینجا حرف از مدار و افلاک نیست؛ قبل از بطلمیوس هم در اساطیر هفت آسمان بوده و ارجاع دادن سبع سماوات به بطلمیوس حالت شوخی دارد. وقتی حاضر ادامه میدهد، او با طعنه میپرسد «در زمان نوح هم بطلمیوس بوده؟».
او میگوید حرفشان این است که پدیدارشناسانه بوده و هنوز هم کارآیی دارد، و سؤال برعکس است: عقبنشینی یعنی چه؟ یعنی دویست سال پیش کسی میگفت اینها گزارههای علمیاند؟ در صد سال اخیر یک عده سعی کردهاند بگویند اینها علمی است، مثلاً جنینشناسی کشفیات علمی است؛ پانصد سال پیش علم وجود نداشته و ادعای معجزات علمی قرآن از صد سال اخیر است. این را یک کار جاهلانهای میداند که کرده بودند.
هفت آسمان، ارضین سبع و زمین
او میگوید هفت آسمان همین چیزی است که همهٔ مردم میدیدند و هنوز هم اگر نگاه کنیم میبینیم، و به نظر او هیچ چیز دیگر نیست؛ شاهد اصلی قرآنی این است که نوح به پیروانش میگوید این هفت آسمان را میبینید یا نمیبینید، و واضح است جواب این است که بله. دربارهٔ «ارضین سبع» میگوید قطعی نمیگوید، فتوا و تفسیر نمیگوید؛ به نظر او تعبیر خوبی است که «مثلهن» یعنی هفت چیز مثل زمین: شش سیاره بهاضافهٔ زمین که نور نمیدهند، و خورشید جداست.
یکی از حاضران میپرسد اگر در قرآن میآمد زمین صاف است، باز هم میشد زبان پدیدهگویی را توجیه کرد؟ او میگوید صد درصد. همه میدانستند زمین کروی است؛ ارسطو هم میگوید کروی است و دریانوردها هم میدانستند. «سطحت» به معنای صاف و هموار است و «بساطا» یعنی زمین سفره است و از آن غذا دارید میخورید؛ هیچ کدام از اینها ربطی به مسطح یا کروی بودن ندارد.
شگفتی آسمان و معجزهٔ علمی
او میگوید حس شگفتی از اینکه آسمان بالای سر فرو نمیافتد حس عمومی آدمها بوده، و ما چون در مدرسه احساس دانایی گرفتهایم از آن محروم شدهایم. میگوید نظریهٔ جاذبهٔ نیوتن غلط است و دربارهٔ نسبیت انیشتین هم قول میدهد که غلط است، و هیچکس مسئله را حل نکرده است. آیهٔ «بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها» را هم نه نفی ستون، بلکه میگوید ستونی دیده نمیشود.
او میگوید دارد از این دفاع میکند که تعارض میتواند پیش بیاید: اگر در قرآن نوشته شده بود زمین مسطح است، نمیشد گفت تعارض پیش نمیآید. ولی هر کسی بگوید توصیفهای طبیعت در قرآن ربطی به ساینس ندارد، نباید حرفی از معجزهٔ علمی بزند؛ شمشیر دو لبه است. قرآن معجزه بودن خودش را اینطور مطرح میکند که شبیه آن سوره نمیتوانید بیاورید، و به نظر او اینکه کسی بخواهد از یک تک آیه نتیجه بگیرد که قرآن کتاب خداست بدعت است.
جنینشناسی و پایان جلسه
او دربارهٔ نکتههای مقالهٔ آقای مور بین صفر تا پنج نمره میدهد: به تاریکیهای سهگانه صفر، به شباهت به زالو دو، و به «مُخَلَّقَةٍ وَ غَيْرِ مُخَلَّقَةٍ» پنج، چون واژهای مبهم است که شاید به چیزی اشاره میکند که واژهای برایش نبود. میگوید آن نمرهٔ پنج برای این نیست که معجزهٔ علمی است. دربارهٔ ترتیب استخوان و گوشت هم میگوید فرار کردن از ترتیب زمانی سخت است، ولی واقعاً هدف توصیف علمی نیست.
او میگوید نکتهٔ مهم جنینشناسی قرآن این است که میخواهد به شما بگوید قبل از اینکه این شکلی بشوید، شکلهای دیگری بودید و دنیای دیگری داشتید؛ پس استبعاد نباید داشته باشید که مرحلهٔ سومی وجود داشت. او کلاً جزء آدمهایی است که دنبال معجزهٔ علمی در قرآن نیستند، ولی میگوید توصیفهای طبیعت در قرآن نباید با مشاهدات ما ناسازگار باشد؛ هر چه سازگارتر باشد خوشحال میشویم.
یکی از حاضران دربارهٔ جن و استراق سمع میپرسد و او میگوید الان نمیخواهد صحبت کند، شاید جلسهٔ بعد. او میگوید اشتباه متعارف این لیستها که ایراد کیهانشناسی قرآن را میشمارند این است که زبان شاعرانه و اهداف متن را نمیدانند؛ مثلاً هفت آسمان همین چیزی است که بالای سرمان میبینیم. احساس او برعکس کسانی است که غیرعلمی را غلط میدانند: همهٔ توصیفهای علمی یک جوری غلط هستند، چون چیزهای مهمی را نمیبینند و علم به ما کنترل روی طبیعت میدهد نه درکی دربارهٔ طبیعت.
→ متنِ کاملِ این جلسه