او بحث فروع دین را ادامه میدهد و میگوید شریعت پس از احکام فردی به احکام اجتماعی و بینالمللی مانند حج و جنگ میرسد. سپس از تردید تجدیدنظرطلبها در تاریخنگاری مسلمانان و از مبنای این جلسات برای دفاع از متن قرآن میگوید. بعد جایگاه مسجدالحرام، داستان هابیل و قابیل و فرمان جنگ را کنار هم میگذارد و در پایان با مدل ایدهآل و آیهٔ سوره حج از جنگ به عنوان استراتژی هدایت دفاع میکند.
از احکام فردی به حج و جنگ
او یادآوری میکند که بدون اعتقاد خاص و بدون اینکه فروع دین را چیز مقدسی بداند، مبنا را بر این گذاشته که دربارهٔ آنها صحبت کند. به نظر میآید شریعت تا جایی مجموعه احکامی با تأکید زیاد بر مسائل فردی و رشد فردی است، و حتی خمس و زکات جنبهٔ فردی دارند، هرچند ممکن است سازوکارهای اجتماعی هم پدید آمده باشد.
به نظر او شریعت ادیان ابراهیمی تا جایی به طریقتهای عرفانی شباهت دارد، ولی بعد به جایی میرسد که جمعی است: نماز جماعت و نماز جمعه کمکم حالت اجتماعی پیدا میکند و حج چیزی بینالمللی است. او فکر میکند حج حکمی برای آدمهایی است که روی کرهٔ زمین زندگی میکنند؛ نماز را در ماه هم میشود خواند ولی حج به کرهٔ زمین مربوط است. در یهودیت چیزی شبیه آن بود و در مسیحیت شاید چیز مشابهی نباشد. در کنار حج دستور جنگ است، یعنی اینکه جامعهٔ اسلامی باید مسلح باشد، و آیهٔ «وَأَعِدّوا لَهُم مَا استَطَعتُم مِن قُوَّةٍ» را او همان بازدارندگی میداند.
تجدیدنظرطلبها و مبنای جلسات
او میگوید ماجرای سکوت دو قرنی مسلمانها در مورد خودشان نهضتی در اسلامشناسی غربی به وجود آورد که تجدیدنظرطلب میگویند. آنها میگفتند تاریخ نگاری مسلمانها قابل اعتماد نیست، چون فاصله زیاد است و اینها افرادی هستند که مؤمن هستند و با بایاس نگاه میکنند، و برای توجیه وضع موجود تاریخسازی انجام شده است. اسنادی که غیرمسلمانها در دو قرن اول نوشتند مسلمانها را به عنوان یک عده آدم مهاجم که فتوحات انجام میدهند تصویر کرده؛ او میگوید شاید این اغراق باشد، چون همین اسناد اشاره میکنند که اینها اعتقاد به خدا دارند و جنبش دینی هستند.
بر پایهٔ همین دیدگاه میشود در گزارشهای جنگهای پیامبر هم تردید کرد؛ این ایده از قرن ۱۹ هم بوده است. حالت افراطی آن حتی در وجود پیامبر و قدمت قرآن تردید کرد. به نظر او حرف آنها به کرسی ننشست ولی بایپروداکتهای خوبی داشت.
او میگوید مبنای این جلسات این است که از هر چیزی که در قرآن آمده به عنوان متن موثق دفاع کنند؛ پس جنگهایی که در قرآن هست باید واقعاً اتفاق افتاده فرض شود، مثل آیهٔ «أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَتَلُونَ بِأَنَّهُم ظُلِمُواْ» در سوره حج، جنگ بدر و احد، جنگ با یهودیان مدینه و فتح مکه. به نظر او قرآن صنعا و قطعه قرآن بیرمنگان تثبیت کرده است که متن قرآن قدیمی است.
مسجدالحرام و جنبهٔ تهاجمی
او میگوید در قرآن به شدت تأکید شده که مسجدالحرام باید عاری از شرک باشد و به ابراهیم گفته شده «وَطَهِّرْ بَيْتِيَ». به نظر او با توجه به متن قرآن شکی نیست که از مؤمنان خواسته شده آنجا را تطهیر کنند؛ پس فتح مکه و شکستن بتها چیزی نیست که بگوییم اگر مشرکان بدرفتاری نمیکردند اتفاق نمیافتاد. تصور او این است که مسلمانها نمیتوانستند تحمل کنند که آنجا بتکده باشد.
او میگوید در سوره بقره پس از ساخت مسجدالحرام به دست ابراهیم و اسماعیل دستور تغییر قبله و حج میآید و گفته میشود صدمات جانی و مالی به شما وارد میشود؛ انگار از همانجا پیشبینی جنگ و خونریزی هست.
جلسهٔ قبل تأکید کرده بود که استراتژی جهادی مسلمانان صددرصد دفاعی نیست. به نظر او قرآن از بنیاسرائیل خواسته به ارض مقدس حمله کنند و چون نکردند چهل سال سرگردان شدند؛ پس نمیشود گفت تمام تاریخنگاری مسلمانان دروغ است. هر که بگوید جنگ در شریعت فقط دفاعی است، حداقل باید یک درصد خطا برای فکر خودش قائل باشد. او به عنوان یک تبصره کوچک میگوید کسی میتواند اینجا هم دفاع ببیند، چون سرزمین خود را از بتپرستها آزاد میکنند؛ و خودش این احکام را خوب میداند و از حساسیت مؤمنان نسبت به مکان مقدس، ولو به جنگ بینجامد، دفاع میکند.
هابیل و قابیل در برابر فرمان جنگ
او میگوید در آغاز تاریخ بشر قتلی رخ میدهد، و کسانی که با جهاد مشکل دارند روحیهٔ صلحطلب دارند. او در نقش آنها میگوید چه بهتر که جوامع دینی کلاً صلحطلب باشند و ارتش نداشته باشند، که زیبایی دارد، و یک آدم صد در صد صلحطلب جاذبهای دارد. بعد میگوید هابیل همین کار را میکند: «لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ».
به گفتهٔ او در قرآن از هابیل انتقادی نشده و به نظر میآید این نشانهٔ خوبی او است. بلافاصله پس از آیات هابیل و قابیل آیهٔ «قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا» و سپس داستان موسی میآید که به بنیاسرائیل گفت در آنجا بجنگند و چون نجنگیدند مجازات شدند. به نظر او این توالی عمداً چنین است تا آدم را به فکر بیندازد که چگونه هر دو الهی است: انگار در سطح فردی خونریزی کاملاً تحریم میشود، ولی وقتی به کل جوامع نگاه میکنید جنگ نه فقط مباح بلکه واجب است.
یکی از حاضران میگوید هابیل و قابیل از نظر فردی است و از نظر جمعی احساسی که یهودیها نسبت به آن مکان داشتند هابیل نداشت. او میگوید دقیقاً مسئله همین است: رابطه شخصی با برادر چیز دیگری است و شرایع ابراهیمی نقشه کلی برای کره زمین هستند. داستان هابیل میخواهد بگوید قتل چقدر فجیع است و بعد داستان جنگ میآید.
از هابیل تا فتح مکه
به گفتهٔ او در قرآن افراد موحد در جوامع در اقلیت هستند و یا کشته میشوند یا فرار میکنند، مثل اصحاب اخدود؛ تا به بنیاسرائیل میرسد که قومی هستند، مسلح هم هستند، و به آنها حکم میشود ارض مقدس را بگیرند. در داستان سلیمان و ملکه صبا گروهی مشرک در جزیرهای زندگی میکنند که در آنجا نه ارض مقدسی وجود دارد و نه آنها حمله کردند، و سلیمان نامه مینویسد یا تسلیم شوید یا لشکرکشی میکنم. او میگوید خطی مستقیم از صلحطلبی مطلق به حالت امپراتوری میرسد.
او از قرآن به شدت میفهمد که فتح مکه برنامهٔ قطعی ظهور اسلام بود. همین سیر را در ۲۳ سال پیامبر هم میبیند: تا دورانی با سنگ هم پاسخ نمیدادند و تقریباً مانند هابیل عمل میکردند، بعد در مدینه دفاع کردند و کمکم حالت تهاجمی پیدا کردند.
به گفتهٔ او مانع بزرگ این است که عدهای احساس میکنند اگر جنگیدن را در جایی تأیید کنند، کل تاریخ فتوحات را تأیید کردهاند؛ شیعیان و فقها با همهٔ دشمنی با اهل سنت دربارهٔ فتوحات نظر بدی ندارند و در این دید حتی تنها کار خوب عمر فتوحات است. به نظر او بزرگترین اشتباه پس از پیامبر رفتن مسلمانان به سراغ جهانگشایی و غنیمت بود و فضای معنوی جامعه زود به هم خورد. دفاع از شریعت یعنی دفاع از زمان پیامبر، نه از سوء استفادههایی که بعداً شد؛ مثل قانون اساسی که سوء استفاده از آن دلیل غلط بودنش نیست.
مدل ایدهآل و استراتژی هدایت
او میگوید مثل مکانیک که از ذرهٔ مادی در خلأ شروع میشود و بعد اصطکاک و گشتاور اضافه میشود، باید از مدلی ایدهآل شروع کرد؛ بحث دربارهٔ اینکه بجنگیم یا نه شبیه بحث دربارهٔ سقوط برگ است. در مدل او آدمهای خوب و خداشناس موحد در کره زمین وجود دارند که مرتکب قتل نمیشوند و دروغ نمیگویند، و طرف مقابل آدمهایی هستند که پیام خدا به آنها نرسیده است و پیرو خرافات هستند؛ و ابلیس میخواهد انسان را گمراه کند. میگوید نگویید ایدهآلیستی است، بله میخواهیم ایدهآلیستی باشد.
به نظر او در این مدل صلحطلب بودن به این معنی است که به آنها اجازه بدهیم اینها را از بین ببرند و زمین را در اختیار ابلیس بگذاریم. فکر میکند این با وعدهٔ رساندن هدایت سازگار نیست، چون برای نشر کتاب و شریعت باید قدرتی باشد که حالت دفاعی داشته باشد و پیام را حفظ کند. قتل خیلی بد است، ولی وقتی به سرنوشت کل بشر نگاه میکنید به نظر قابل توجیه است.
یکی از حاضران با اشاره به مثال سلیمان پرسشی میپرسد و دیگری میگوید در میان آن نیروها آدمهای کاملاً بیگناه هم هستند؛ او میگوید میخواهد پیچیدگیها را بعداً بگوید. جوامع دینی هم بعد از پیامبر فاسد میشوند و حتی در زمان پیامبر جوامعی پر از نفاق و ایمان ضعیف بودند، پس ایدهآلسازی موقت است؛ ولی به نظر او درست همین است که ایدهآلسازی کنیم، همانطور که ذرهٔ مادی وجود ندارد.
آیهٔ دفع الله الناس
او میگوید قرآن با لحن تندی از فساد داخل جامعهٔ دینی میگوید و از پیامبر نقل شده که هر فسادی که بنیاسرائیل کردند شما هم خواهید کرد؛ جمله دقیقاً یادش نیست. پس این توهم که شریعت براساس فضای ایدهآل حکم داده و خبر نداشته بعدش چه میشود درست نیست. ممکن است کسی بگوید بهتر بود احکام صادر نمیشد تا آدمهایی به اسم خدا آدم نکشند، ولی به نظر او این معقول نیست.
او تأکید میکند هرجا حرف از حج است پشتش حرف از قتال است، و آیهٔ جواز جنگ در سوره حج است. آیهٔ بعد میگوید «وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ» جایگاههای عبادت از بین میرفت. به نظر او استراتژی این است که صدای موحدین در کره زمین شنیده شود. سوءتفاهم را در این میداند که آن را جنگ دو امپراتور بفهمیم؛ نکته این است که جوامع دینی هم نیمه حق و نیمه باطل میشوند و جزو بعض ناس هستند، ولی همین جریان مسجدالحرام و کتاب را حفظ کرده است.
به گفتهٔ او در زمان پیامبر هم طرفهای جنگ حق و باطل به معنای واقعی نبودند؛ در سوره آلعمران میخواهند زودتر بروند و غنیمت جمع کنند، و از قرآن به نظر نمیآید جامعهٔ مدینه مشتاق جنگ باشد. در پایان میگوید این استراتژی این ضرر را دارد که آدمهایی به اسم خدا جنایت میکنند، مثل داعش، ولی باید جهانی فکر کرد که میشود زمین را در اختیار شرک و کفر و ابلیس گذاشت یا نه.
→ متنِ کاملِ این جلسه