این نخستین جلسهٔ درسگفتارهای جدایی علم از دین است؛ به حدس او این بحثها در سه جلسه تمام میشود، هرچند رسماً نمیگوید که جلسهٔ اول از سه جلسه است. بحث با تابلو و کاریکاتوری مربوط به کرونا آغاز میشود، نظریههای رابطۀ علم و دین را مرور میکند و میخواهد پرسش را تاریخی بررسی کند. موضوع اصلی جلسه انقلاب علمی و ماجرای گالیله است و بقیه برای جلسههای دوم و سوم میماند.
انگیزه و نظریههای رابطۀ علم و دین
انگیزۀ این جلسهها به شیوع کرونا مربوط است. تابلوی قرن پانزدهمی برادران فرانسیسکن را در حال پرستاری نشان میدهد و کاریکاتور نشان میدهد که در اپیدمی پیروان همهٔ ادیان به دامن دانشمندان رفتهاند. به گمان او شاید در ذهن بسیاری این حس باشد که علم جنبۀ غیر الهی دارد و توسل به آن توسل به غیر خداست، در حالی که او فرض میکند شش قرن پیش روحانیون به در خانۀ حکیمی میرفتند و میگوید چنین حسی اصولاً وجود نداشت. او میپرسد آیا توطئهای در کار است و میگوید توطئهای در کار نیست.
نظریهها را به دو دیدگاه تقسیم میکند: جدایی و تعارض ذاتی، و عرضی. سنتگراهایی مثل رنه گنون علم را از جلوههای دوران ظلمت یا کالییوگا میدانند؛ او این را از زبان سنتگرا میگوید. در دیدگاه مارکسیستی دین ایدئولوژی نظام فئودالی بود و علم جانشینش شد؛ داوکینز و نیوایتئیستها میگویند علم علتهای طبیعی را روشن میکند و نیازی به ماوراء طبیعت نمیماند.
در دستهٔ عرضی، یک نظر سوءتفاهمهای تاریخی را مطرح میکند، چون کلیسا اشتباهاً با گالیله جنگید و با داروین مخالفت کرد. نظر دیگر تخصصیشدن است: هر آکادمی حالت دکان پیدا میکند و دکان الهیات با دکان فیزیک، ولو اینکه محتوای چیزی که میگویند تعارض نداشته باشد، تعارض عرضی پیدا میکند. در پایان نظریهٔ توطئه را هم، که به گفتهٔ او همیشه وجود دارد، یادآور میشود.
پرسش تاریخی و ادعای جلسه
او میگوید هر گروه عقیده و احساس خودش را به نظریه تبدیل میکند، ولی اینکه علم و دین کی و چگونه جدا شدند با ابراز عقیده حل نمیشود و هر نظریه باید شواهد تاریخی بیاورد. در قرن پانزدهم این دو یکی بودند و در قرن بیستویکم به نظر میرسد جدا شدهاند، دستکم در ذهن اکثر افراد. نخستین کاندید برای لحظهٔ جدایی انقلاب علمی یا کوپرنیکی است.
مفهوم انقلاب علمی قدیمی نیست و تاریخدانهای بزرگی مثل پییر دوهِم مخالف هستند که انقلابی صورت گرفته باشد. به تعبیر خود متن، او میگوید طبق مطالعهٔ خودش «طرفدار تز گسستگی» است ولی گسستگی را به اندازهٔ مشهور نمیداند. میخواهد نشان دهد انقلاب علمی قطعاً عامل جدایی علم و دین نبوده.
او میگوید به نوعی انقلاب علمی نتیجهٔ دین اروپایی، یعنی کاتولیسیسم و بعد پروتستانتیسم، است، و همهٔ آدمهای آن کاتولیک یا پروتستان بودند؛ ایتئیستها سعی میکنند در دینداری کوپرنیک، گالیله و نیوتن شک ایجاد کنند. پیش از ورود به بحث چند خطای قضاوت تاریخی را یادآوری میکند: سوگیری گذشته نگر، زمانپریشی، واژههای گمراهکننده مثل دوران روشنگری و قهرمانسازی.
بستر سختافزاری: دانشگاه و چاپ
او برای این خیزش دستکم سه رکن میشمارد. رکن اول بستر سختافزاری است؛ بستر نرمافزاری مربوط به افکار و اندیشههاست و رکن سوم را جلسۀ آینده میگوید. نخستین عامل سختافزاری تعداد زیادی دانشگاه و مراکز علمی است که به نظر او برای قرن چهاردهم باید مدرسهٔ علمیه خوانده شوند، چون استاد کتاب میخواند و همه به نوعی لباس روحانیت داشتند. در پایان قرون وسطی هشتاد دانشگاه بزرگ در اروپا بود.
این مدارس زیر نظارت کلیسا بودند. هفت درس مقدماتی تدریس میشد: گرامر، منطق و بلاغت، و حساب، هندسه، ستارهشناسی و موسیقی؛ منطق بهتدریج درس اصلی شد. به نظر او این هفتگانه نشان میدهد در این مدارس بستری برای انقلاب علمی فراهم میشد.
بسیاری صنعت چاپ را اصلیترین عامل میدانند، ولی او آن را عامل دوم میآورد، چون دانشگاهها شمار باسوادان را بالا بردند. گوتنبرگ در ۱۴۳۹ چاپ را اختراع کرد و بیش از نود درصد آنچه اول چاپ میشد کتاب مقدس بود؛ پس به گفتهٔ او این صنعت از نیاز دینی پدید آمد. اگر نامهنگاری و مجلهها را کنار بگذاریم، تقریباً میشود گفت عامل اصلی بسترسازی سختافزاری کلیسای کاتولیک بوده و توهم مبارزهٔ کلیسا با علم «جاهلانه یا مغرضانه» است.
بستر نرمافزاری و اصلاح دینی
بستر نرمافزاری یعنی فضایی که جهش علمی را به سمت مطالعۀ تجربی طبیعت برد. او فرض میکند که کلیسای کاتولیک بستر سختافزاری را فراهم کرده بود و بستر نرمافزاری نبود؛ جهش رخ میداد ولی الهیات و فلسفۀ متافیزیک رشد میکرد. مهمترین عامل را به نظر خودش اصلاح مذهبی میداند: پروتستانتیسم میگفت آدمها برای ارتباط با خدا به واسطه نیاز ندارند و هر کس از روی کتاب مقدس میتواند این ارتباط را برقرار کند.
اثر نخست تأکید بر کتاب مقدس بود که سواد را بالا برد: سوئد نخستین کشور با سواد صددرصد شد. دوم اینکه ولایت کلیسا از علم هم برداشته شد، که ممکن است عامل تسریعکننده بوده باشد. سوم و مهمترین، نگرش پیوریتنها بود: خدا از ما انتظار دارد زمین را بهشت کنیم، کار کنیم، طبیعت را بشناسیم و بر آن مسلط شویم.
به گفتهٔ او خیزش علمی در کشورهای پروتستان بیشتر به چشم میخورد تا در کشورهای کاتولیک، و این را با نظر ماکس وبر دربارهٔ هماهنگی پروتستانتیسم و روح سرمایهداری مقایسه میکند. اگر گالیله و رکن سوم را کنار بگذاریم، با این دو رکن تقریباً همهٔ خیزش علمی اروپا تا قرن نوزدهم ممکن بود، و گمراهکننده است که گالیله را پدر انقلاب علمی بدانیم؛ اگر پدری بخواهیم، همانطور که بسیاری میپذیرند، فرانسیس بیکن است که در «ارغنون نو» به استقرا و تجربه و آزمایش دعوت کرد.
کلیسا، خرافه و انقلاب بدون گالیله
او میگوید در بستر نرمافزاری هم کلیسای کاتولیک سهم مثبتی داشت: طرح درس عقلگرا و مبارزهٔ خشن چندین قرن با خرافه و اکالتیسم، بهویژه جادوگری؛ جایی ندیده که کسی از کلیسا برای این تشکر کند. به گفتهٔ او کلیسا ارسطو را انتخاب کرد چون فلسفهٔ ارسطویی عقلگراتر و برای مبارزه با خرافه مناسبتر بود، نه برای اهداف خاص الهیاتی.
در بخش «انقلاب علمی بدون گالیله» میگوید دقت آکادمیک را به هر حال به آن میرسیدیم، چون آکادمیها، مجلهها، نامهنگاری و نقد پدید آمد. پیشرفت آناتومی، فیزیولوژی و پزشکی ربطی به گالیله و نیوتن ندارد: «بیکنی هستند، گالیلهای نیستند». او میگوید بالای نود درصد خیزش علمی اروپا از جای دیگری آمده و به دو شاخۀ دین اروپایی مربوط است.
او میگوید این به معنی نبودن زیرساختهای عمیقتر نیست: ممکن است کسی پرآبی اروپا، میراث روم یا کشف آمریکا را مطرح کند. هر توضیحی باید بگوید چرا در محیط اسلامی یا چین انقلاب علمی رخ نداد. سپس در نقش آدمی ضد دین میگوید علم مدرن فرزندی بود که به بلوغ رسید و جلوی پدر و مادرش ایستاد؛ و ادامه میدهد که با پذیرفتن این توضیحات فقط ریشۀ ایتئیستی انقلاب علمی رد میشود و تعارض از بین نمیرود، مثلاً دربارهٔ کوپرنیک و گالیله.
ماجرای گالیله: روایت و تقویم
گالیله را ماجرای اصلی تعارض علم و دین انتخاب کرده و میخواهد شنونده مسئلۀ علم و دین را موقتاً از ذهن پاک کند و خونسرد به یک مسئلۀ تاریخی نگاه کند. به گفتهٔ او نود و نه درصد آثار، جز چند کتاب آکادمیک دهههای اخیر، ماجرا را طور دیگری تعریف میکنند. آکادمیسینهایی که تاریخ علم کار میکنند میگویند دقیقاً میدانیم چه اتفاقی افتاده ولی دربارهٔ چرایی توافق نیست.
روایت مشهور این است که در ۱۶۳۳ دادگاه تفتیش عقاید گالیلهٔ هفتادساله را وادار کرد نظریهٔ کوپرنیک را انکار کند و او تا آخر عمر در حصر خانگی ماند؛ ژان پل دوم نزدیک به چهارصد سال بعد رسماً عذرخواهی کرد. بنا بر این روایت چون نظریهٔ کوپرنیک با کتاب مقدس سازگار نبود، گالیله به ارتداد مشکوک شد. او میگوید این روایت از نظر آکادمیک مطلقاً درست نیست: جرم گالیله نه دانش جدید است، نه مخالفت با ارسطو، نه ضدیت با کتاب مقدس، بلکه ماجرایی پیچیده است.
او دو پرسش میبیند: چرا ۱۶۳۳ گالیله را محکوم کردند، که جوابش راحت است، و چرا کلیسا در ۱۶۱۶ نظریهٔ کوپرنیک را ممنوع کرد، که قسمت سخت ماجراست. در سالشمار میآورد که در ۱۶۱۴ واعظی دومینیکن او را به ارتداد متهم کرد و رئیس وعاظ دومینیکن کتباً عذرخواهی کرد؛ جو ۱۶۱۵ به نفع گالیله بود و با این حال یک سال بعد اعلامیه صادر شد، که از نظر او سؤال اصلی ماجراست.
جواب پرسش ساده این است که گالیله به پاپ باربرینی، که مخالف کوپرنیک بود، گفت در کتابش قصد دفاع از این نظریه را ندارد، و پاپ خواست نظرات مخالف خودش هم در کتاب بیاید. در دیالوگ شخصیتی به نام سیمپلیسیو، یعنی سادهلوح، از بطلمیوس دفاع میکند و حرفهای پاپ از زبان او شنیده میشود، ولی او تمام کتاب دست پایین را دارد. همه فهمیدند که کلکی در کار است؛ گالیله در دادگاه به فریب پاپ و دستگاه تفتیش عقاید متهم شد، و در ۱۶۱۶ هم به بلارمینه تعهد کتبی داده بود که چنین کاری نکند، که پاپ از آن خبر نداشت.
چرا اعلامیۀ ۱۶۱۶؟
برای پرسش دشوار چند نظریه هست: اینکه کلیسا بالاخره با علم درگیر میشد؛ حساسیت روی متن کتاب مقدس؛ مخالفت گالیله با علم ارسطویی، که او آن را نظریهای منسوخ میخواند؛ و توطئه، که ضعفش به گفتهٔ او این است که کلیسا بازیچۀ دست چهار معلم یا واعظ نمیشده است. او میگوید دهها مورد ردّ نظرات ارسطو در قرون وسطی بود و واکنشی نداشت، و نامهٔ بلارمینه میگوید اگر نظریه درست ثابت شود، آن بخشهای کتاب مقدس را باید به عنوان زبان عامیانه تعبیر کرد.
پاسخ او این است که یک hindsight bias شدید وجود دارد: همه فکر میکنند گالیله از نظر علمی دست بالا داشت، و او این را صد درصد غلط میخواند. نظریهٔ کوپرنیک تا زمان گالیله شاهد قابل توجهی نداشت و همهٔ شواهد علیه آن بود؛ مثلاً نظریهٔ جزر و مد غلط بود و فازهای زهره با نظریهٔ براهه هم سازگار بود. اصل ماجرا به گفتهٔ او این بود که حرکت زمین عجیب و حالتی شبیه جادو داشت و مکانیکی نبود که توضیح دهد چرا حرکتش حس نمیشود. کلیسا با اطمینان به غلط بودن نظریه میخواست مسکوت بماند تا رد شود، و به تصور او احساس میکرد جلوی چیزی شبیه اکالتیسم را میگیرد؛ مسئلۀ کتاب مقدس جنبۀ ثانوی دارد.
کار کلیسا را به وزیر علومی تشبیه میکند که پس از نظر ده پزشک انرژیدرمانی را ممنوع کند، حتی اگر بعداً معلوم شود چیز خوبی بوده: کلیسا هم به کمیتهای از دانشمندان نامه نوشت و همه یکصدا پاسخ دادند که foolish و absurd. پاسخ نهایی را به نظر خودش در این میداند که گالیله مبلغ پرشور نظریهای بود که کلیسا مطمئن بود غلط است: به پاپ و کاردینالها تلسکوپ نشان میداد، به دوشس کریستینا نامه نوشت و کتابش را به ایتالیایی نوشت، پس مسئله همگانی شد. دربارهٔ اینکه گالیله چرا خودش را به دردسر انداخت میگوید نابغه و به شدت مذهبی بود و در نامهای خصوصی نوشته احساس وظیفه میکند کلیسا را از باتلاق جهالت نجات دهد.
در پایان میگوید این مورد معروف مقابلهٔ کلیسا با علم نیست؛ از نظر خودشان دستکم با اکالتیسم مبارزه میکردند. برای داروین کلیسا اعلامیهای صادر نکرد و بعضی پروتستانها حامی او بودند؛ او ماجرای گالیله را چیزی یونیک و یگانهای در تاریخ علم میداند.
پرسش و پاسخ
در پرسش و پاسخ، در جواب پرسش یکی از حاضران دربارۀ برهانهای ارسطو، میگوید معروفترین آنها برهان برج بود که چالمرز نقل کرده: اگر زمین حرکت کند، چیزی که از بالای برج بیندازیم پای آن نمیافتد، و این از نظر مکانیک آن دوران کاملاً درست بود. و دربارۀ فلسفهٔ اسکولاستیک، که پرسیدهاند، میگوید عقلگراترین فلسفهٔ آن زمان بود و کلیسا ارسطو را انتخاب کرده چون مطمئن بود عقل و منطق به الهیات مسیحی میرسد.
→ متنِ کاملِ این جلسه