جلسه با جمعبندی دو تمثیل دربارهٔ «الذین فی قلوبهم مرض» آغاز میشود. سپس سخنران پرسشی دربارهٔ رابطهٔ جامعههای ایمانی مطرح میکند و به بحث آیهٔ سفها و آیهٔ «آمنوا کما آمن الناس» برمیگردد. پس از آن به آیهٔ «یا ایها الناس اعبدوا ربکم» میرسد و معنای عبودیت را توضیح میدهد.
دو تمثیل و دستهٔ سوم
او میگوید اگر ظواهر را کنار بگذاریم، «الذین فی قلوبهم مرض» حقیقتاً کافرند و در حجاباند؛ آنها میگویند ایمان داریم ولی ایمان ندارند. سادهترین بیان تقسیم سهگانه این است که در عالم حقایقی هست و آدمها یا آن را میبینند یا نمیبینند. آنهایی که میبینند متقیناند. آنهایی که نمیبینند دو دستهاند: کسانی که فکر میکنند میبینند و کسانی که نمیبینند و ادعای دیدن هم ندارند.
به گفتهٔ او در زبان عرفا مدام سخن از حجاب و در حجاب بودن است؛ این اصطلاحات در قرآن نیست، ولی هرچه دربارهٔ پارهکردن حجابها میگویند یعنی بیرون آمدن از کفر، چون کفر یعنی پوشیدهبودن. او میگوید در نگاه قرآنی خدا نیست که در حجاب است؛ هر کدام از ما روی خودمان پردهای داریم، و عرفا میگویند پردهها هفتاد پردهٔ ظلمانی و هفتاد پردهٔ دیگر است.
دو تمثیل یکی با «مثلهم کمثل الذی» و دیگری با «أو» آغاز میشود، پس به گفتهٔ او دربارهٔ یک دستهاند. اینها هم مثل «الذین کفروا» چشمانشان نمیبیند و قوای شناختیشان به نوعی تعطیل است. با این حال جزو «الذین کفروا» نیستند، و او فکر میکند واژهٔ «کفار» هیچوقت برای اینها به کار نرفته است.
پرسشی دربارهٔ جامعههای ایمانی
او میگوید مطلبی را که ربط مستقیمی به آن آیهها ندارد بیشتر بهصورت پرسش طرح میکند. محتوای کلی سورهٔ بقره اعلام پدیدآمدن یک جامعهٔ ایمانی جدید است و قرآن شهادت میدهد جامعههای ایمانی دیگری هم از طرف خدا شکل گرفتهاند. به نظر او کاملاً از قرآن برمیآید که جدا شدن مسیحیت از یهودیان کاذب نبود، و قرآن اهل کتاب را، هم یهودیان و هم مسیحیان را، به رسمیت میشناسد.
به نظر میآید سرنوشت همهٔ این جوامع ایمانی این باشد که کسانی که جزو متقین واقعی نیستند به نوعی حاکم شوند و مؤمنان و متقین، چون در اقلیتاند، پس از مدتی از دور خارج شوند. به گفتهٔ او شیعیان معتقدند این بلافاصله پس از پیغمبر رخ داد و اهل سنت اگر خیلی بخواهند مقاومت کنند آن را به زمان یزید میرسانند. به نظر خودش شصت سال پس از هجرت زمام امور به دست غیرمتقین افتاده بود.
پرسش او این است که رابطهٔ این جامعهٔ ایمانی با بقیهٔ جوامع ایمانی چگونه باید باشد؛ او روی زمان پیغمبر تمرکز میکند، یعنی جامعهای که پیغمبر در رأسش است. میگوید پس از پیغمبر، چون کار به دست کسانی افتاد که جزو متقین نبودند، تعریفها ساده شد: هر غیرمسلمان کافر خوانده شد و رابطه با بیرون از جایی به بعد تهاجمی بود، و به نظر میآید از احکام قرآن چنین چیزی برنمیآید. او میگوید اگر اکثریت آدمهای یک جامعهٔ دینی باطنشان جزو کافرین باشد، رابطهٔ آنها با جامعهای که علناً کافر است ممکن است خیلی فرق نکند، جز اینکه ظواهری در کار است.
او میگوید در طول تاریخ منطق قرآن رعایت نشد و هر کس بیرون از مرزهای سیاسی اسلام بود تا حد ممکن زده شد؛ البته رفتارهای خوب هم بوده است. چون ایمان افراد قابل تشخیص نیست، به نظر او باید به ظاهر، یعنی به آنچه طرف میگوید، تکیه کرد. یکی از حاضران پرسشی دربارهٔ پیچیدگی مسئله مطرح کرده بود و او پیچیدگی را تأیید میکند، ولی میگوید نخست باید تکلیف زمان پیغمبر روشن شود.
ایمان ساده و فهم قرآن
او به بحث جلسهٔ قبل دربارهٔ آیهٔ سفها برمیگردد: اینها هرچه دربارهٔ دیگران فکر میکنند دربارهٔ خودشان است، و او این را با فرافکنی در روانکاوی توضیح میدهد. پرسشی مطرح شده بود که شاید ما هم جزو سفها باشیم. او میگوید ایمان به خدا و آخرت برای کسی که میبیند ساده است؛ اما کسی که نمیبیند باید قدمهایش را یکییکی بردارد و به دستورالعملهای فراوان نیاز دارد، و دشوار این است که بفهمد نمیبیند.
به گفتهٔ او این به آن معنا نیست که مؤمنان بسیار بالا قرآن را کامل میفهمند. کلیات ایمان و شریعت برای مؤمن واقعی خیلی ساده است، ولی جزئیات را لزوماً نمیفهمد، و او روایتی را میآورد که هیچکس قرآن را جز «من خوطب به» نمیفهمد، یعنی پیغمبر، و میگوید معصومین را هم میشود کنار او گذاشت. با این حال نفهمیدن بعضی چیزها مانع رسیدن هدایت قرآن نیست؛ هدایتهای عملی آن شامل این آدمها میشود و اثر قرآن مستقیم به میزان ایمان بستگی دارد.
او میگوید مؤمنان در زمان پیغمبر لزوماً آیات دربارهٔ طبیعت را نمیفهمیدند و حتی ممکن است فیزیکدانی بیایمان آیهای را خیلی خوب بفهمد. مؤمنان آنچه را نمیفهمند واگذار میکنند و میبینند حقی در آن هست، ولی «الذین فی قلوبهم مرض» نسبت به همهٔ آن شک میکنند. کسی که ایمانش را از استدلال روی کاغذ گرفته با استدلال مخالف شک میکند، ولی کسی که میبیند مثل کسی است که در ریاضیات چیزی را واضح میداند و استدلال پیچیدهٔ مخالف را غلط میداند. او میگوید با آیهٔ شبههبرانگیز میشود شبیه روش علمی برخورد کرد، هرچند شاید این مثال خیلی دقیق نباشد.
«مثل مردم» و وسوسهٔ عوامشدن
او میگوید آیهٔ «آمنوا کما آمن الناس» نباید این شبهه را پدید آورد که در زمان پیغمبر مردم واقعاً ایمان آورده بودند. مؤمنان در همهٔ جوامع در اقلیت محضاند، و آیه میگوید «قیل لهم»، یعنی این را خداوند نمیگوید. به نظر او حتی در زمان پیغمبر نوع ایمان عوام و عموم مردم خوب نبود و اکثریت قریب به اتفاق مردم به نوعی نفاق در دلشان بود.
به گفتهٔ او اصطلاح «عوام» به معنای بیسواد نیست: مؤمنان ساده میتوانند جزو عرفا باشند و نباید انتظار داشت اولیای خدا را میان دانشگاهیها و روحانیون پیدا کرد. او به مَثَلی اشاره میکند که اکثریت قاطع مردم تقریباً مثل چهارپایان زندگی میکنند و تفکر و ایمان در حاشیهٔ زندگیشان است.
او میگوید گاهی برای آدمهایی مثل او و شما، که درس خواندهاند، وسوسهٔ غرق شدن میان عوام پیش میآید تا انانیت و خودبینی را سرکوب کنند؛ این وسوسه معمولاً به نتیجهٔ مثبتی نمیرسد، چون آدم دچار خودبینی میان عوام هم به نوعی همان است. به گفتهٔ او انانیت و خودبینی با توحید برطرف میشود، یعنی با قبول اینکه هرچه هستید و دارید خدا داده است؛ سلیمان را مثال میزند که شاید بهراحتی از خدا پادشاهی بیهمتایی خواست، بیآنکه احساس انانیت داشته باشد. او میگوید این آیه دربارهٔ قاطی عوام شدن نیست و دین عامیانهٔ کشور را بهزحمت میشود با آنچه در قرآن هست مقایسه کرد.
تمثیلها و آیهٔ عبادت
او میگوید این دو تمثیل، بهویژه دومی، از نظر احساسی کمک میکنند آدم این ویژگیها را در خود ببیند و زمینه را برای آیهٔ «یا ایها الناس اعبدوا ربکم» آماده میکنند که راهحل ارائه میدهد. خطاب آیه به همه است ولی بیشتر همین تیپ آدمها گوش میدهند؛ البته او میگوید اصراری ندارد که این تقسیم سهگانه جامع باشد.
او میگوید در فلسفهٔ غرب، مثلاً نزد دکارت، راه شناخت دقیق بودن و شک کردن است، ولی در مکتبهای عرفانی و دینی باید به شیوهٔ خاصی زندگی کرد و موانع را از آینهٔ وجود پاک کرد تا حقیقت خودبهخود منعکس شود. ادیان ابراهیمی به رعایت شریعت و گناه نکردن دعوت میکنند، و به گفتهٔ او آیه میگوید برای رسیدن به تقوا باید عبادت کرد.
عبودیت، هبوط و شریعت
او داستان آدم را یادآوری میکند: حقیقت وجود ما به نوعی در عالم معناست و هبوط یعنی خود را بهعنوان جسم ببینیم؛ غلیظترین حجاب را عرفا حجاب جسمانیت یا حجاب طبیعت مینامند. «عبد» کسی است که هر کاری را خدا بگوید انجام میدهد، و عبودیت نهایتاً جبران گناه است و هبوط را برطرف میکند. بنیاسرائیل نمونهٔ واضح «الذین فی قلوبهم مرض»اند و مقدمهٔ سوره توجیه میکند شریعت چرا باید وجود داشته باشد.
به گفتهٔ او میشود دستور کارها را از بالا، یعنی از عقل یا از شریعت و خدا، گرفت یا از شکم و جسم؛ عبودیت یعنی گرفتن همهٔ دستورها از بالا. بندگی خدا یعنی تمرین اینکه به امیال نفسانی توجه نکنیم و از جایی مافوق خود دستور بگیریم. به نظر او پیروی از دروغ شیطان انسان را از عالم معنا بیرون میآورد، و پیروی از دستور غلط، حتی به نیت خدا، هم هبوط میآورد؛ پس شریعت باید از حقایقی ناشی شده باشد.
روزه
سخنران میگوید در قرآن هر جا حکمی میآید «شاید به پروا برسید» هم میآید، و همهاش «شاید» است چون معلوم نیست خوب عمل کنیم. به گفتهٔ او روزه کارهای طبیعی مثل خوردن را به عبودیت میبرد، چون در وقتی که معمولاً وقت خوردن نیست میگویند بخور و آدم به فرمان خدا میخورد. او فکر میکند روزهٔ یک ماه بخشی از مغز را که سیگنالهای شکم را میگیرد کمی ضعیف میکند و این مثل حذف جسمانیت است.
او میگوید اگر روزه خیلی طولانی شود، گرسنگی تمام توجه را جلب میکند، و اگر جسم را خیلی در معرض درد قرار دهید، مثلاً با خوابیدن روی میخ، نتیجهٔ عکس میگیرید؛ شریعت نُرمی در اختیار میگذارد که افراطی نیست. در پایان مطلبی را که رسماً جزو شریعت نمیداند ولی به آن اشاره شده یادآوری میکند: ماه رمضان حول شب قدر میچرخد، و شب قدر شاید شب بیستوسوم باشد و بنا بر روایت اصل آن همان است.
→ متنِ کاملِ این جلسه