متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
در هر دو تمثیل، «الذین فی قلوبهم مرض» حقیقتاً کافرند و در حجاباند. با این اصطلاحات باید کمی با دقت کار کرد. مثلاً «الذین کفروا» یعنی کسانی که کافرند و میگویند کافرند؛ اما اینها گروهیاند که میگویند ما ایمان داریم، ولی ایمان ندارند. وقتی ایمان ندارند، اگر ظواهر را کنار بگذارید، حقیقتاً کافرند. وقتی کمی از ظواهر عبور میکنید و یک سطح و یک پله بالاتر میروید — به آنچه «عالم مثال» میگفتند — و از عالم اجسام و حتی از عالم مثال هم عبور میکنید، در سطحهای بالاتر اینها واقعاً کافرند و تمایزشان برداشته میشود. اینکه در انتهای تمثیل بهروشنی «کافر» خوانده شدهاند، برای این است که حقیقتشان دقیقاً همین است.
سادهترین بیانی که با آن میشود این تقسیمبندی سهگانه را فهمید، و از اولین جلسه هم گفتهام، این است که در عالم حقایقی وجود دارد، مثلاً عقاید دینی مانند وجود خدا و آخرت؛ و تقسیمبندی دوگانه این است که آدمها یا این حقیقت را میبینند یا نمیبینند. آنها که میبینند متقیناند و یک دستهاند: میبینند و میگویند ما میبینیم. آنها که نمیبینند دو دستهاند: کسانی که فکر میکنند میبینند — نه اینکه دروغ بگویند؛ فکر میکنند چیزهایی میبینند، ولی واقعیت این است که نمیبینند — و کسانی که نمیبینند، ادعای دیدن هم ندارند، فکر هم نمیکنند که میبینند و گمان میکنند چیزی وجود ندارد. گروه نخست به نوعی قبول دارند که چیزهایی وجود دارد، ولی شناختشان در حدی نیست که پردهها کنار رفته باشد.
در زبان عرفا مدام سخن از حجاب و در حجاب بودن است؛ از پارهکردن حجابها، حجابهای ظلمت و حجابهای نور. این اصطلاحات در قرآن نیست؛ ولی در واقع هرچه دربارهٔ پارهکردن حجابها و عبور از حجاب میگویند، یعنی بیرون آمدن از کفر. کفر به معنای پوشیدهبودن است؛ پردهای وجود دارد که اینها با آن پوشیده شدهاند.
در جلسهای که مربوط به سورهٔ روم بود دربارهٔ این صحبت کردم که در فلسفهٔ غرب بحث مهمی هست که به آن «اختفا» میگویند. در آن جلسه گفتم که اگر کسی اعتقاد داشته باشد و با نگاه قرآنی نگاه کند، خدا نیست که در حجاب است. مسئلهای که آنها مطرح میکنند این است که اگر خدایی وجود دارد، چرا آشکار نیست. تمام ماجرا این است که عدهای میبینند و عدهای نمیبینند؛ یعنی پرده روی خدا نیست. خدا خودش بزرگتر است؛ اصلاً مگر میشود بر او پرده انداخت؟ هر کدام از ما روی خودمان پردهای داریم. عرفا این چیزها را دقیقتر باز میکنند: یک پرده هم نیست، پردههای زیادی هست؛ هفتاد پردهٔ ظلمانی و هفتاد پردهٔ دیگر، که اگر بهطور کامل کنار بروند، حقیقت بهطور کامل برای آدم روشن میشود. اینها در همان پردههای ظلمت گرفتارند.
بنابراین هر دو تمثیل دقیقاً مربوط به همین دسته است؛ چون تمثیل اول را اینگونه آغاز میکند: «مثلهم کمثل الذی»، و دومی را با «أو»؛ یعنی اینها یا مثل ایناند یا مثل آن. پس دربارهٔ یک دسته صحبت میکند. واقعیت خیلی روشن است: اگر از ظواهر بگذرید، بیش از همان دو دسته ندارید؛ یا میبینند یا نمیبینند، یا در حجاباند یا در حجاب نیستند. در توصیف «الذین کفروا» دقیقاً کفر را برای این آدمها صرف میکند؛ مثل اینکه ارادهشان بر کفر قرار گرفته است.
ببینید، وقتی میگویید فلانی کافر است، مثل این است که من بگویم کسی در حجاب است؛ اینکه بگویم کسی به حجاب رفته، فرق میکند. در «الذین کفروا» انگار اینها ارادی کفر میورزند؛ یعنی در حجاباند و اصرار هم دارند که آنجا باشند. ولی وقتی کسی را کافر بنامید، یعنی کسی که در حجاب است؛ ممکن است با ارادهٔ خودش و به میل خودش آنجا نباشد، ولی آنجا هست.
آنچه داشتم میگفتم این بود که در بحث «الذین کفروا» این را میبینید: آیهٔ «ختم الله» کلمهٔ حجاب را به کار نمیبرد، ولی مفهوم پرده در آن هست؛ چشمانشان نمیبیند، چون در پردهاند. اینها هم دقیقاً چشمانشان نمیبیند. بنابراین ماهیتشان از این نظر فرقی ندارد؛ چون در این تقسیمبندی جزو کسانیاند که نمیبینند؛ جزو کسانی که قوای شناختیشان به نوعی تعطیل است. آنجا سخن از این است که قلب و سمع و بصرشان مشکل دارد؛ اینجا هم اینها کور و کر و گنگاند و همهٔ مشکلات شناختی را دارند.
واژهها هم بهروشنی نشان میدهد که دربارهٔ یک دسته، یعنی دستهٔ سوم، صحبت میکند: به خاطر حرف «یا» که میان دو مثال آمده، هر دو مثال دربارهٔ یک چیز است. نکتهٔ دیگر اینکه از توصیفهای خود آیات روشن است که کفر را برای اینها هم به کار میبرد؛ آنجا که دربارهٔ «الذین فی قلوبهم مرض» میگوید آنها را هر سال یکی دو بار آزمایش میکنیم و در آخر میمیرند در حالی که کافرند. ولی اینها جزو «الذین کفروا» نیستند. واژهٔ «کفار» هم در قرآن، وقتی بهصورت جمع به کار میرود، معنای خاصی دارد؛ فکر میکنم این واژه هیچوقت برای اینها به کار نرفته است: «کافرون» دربارهٔ آنها گفته میشود، ولی «کفار» نه. یعنی اشتقاقهای یک کلمه، بسته به اینکه چگونه به کار میروند، دستهبندی دارند.
میخواهم مطلبی را مطرح کنم که ربط مستقیمی به موضوع آن آیات ندارد — ربط غیرمستقیم دارد — و آن را بیشتر بهصورت یک پرسش طرح میکنم. اگر یادتان باشد، محتوای کلی کل سورهٔ بقره مثل این است که پدیدآمدن یک جامعهٔ ایمانی جدید رسماً اعلام میشود: از جایی به بعد قبله تغییر میکند و شریعت جدید نازل میشود؛ بنابراین جامعهای بر اساس یک کتاب و یک شریعت جدید شکل میگیرد. قرآن شهادت میدهد که جوامع ایمانی دیگری هم از طرف خدا در طول تاریخ شکل گرفتهاند؛ یعنی این اولین جامعهٔ ایمانی نیست. یهودیت برای خودش سابقهٔ دیرینهای دارد و مسیحیت هم به هر حال دینی است که از طرف خدا آمده است.
به نظر من کاملاً از قرآن برمیآید که جدا شدن مسیحیت از یهودیان، برخلاف بعضی از تصورات، حالتی کاذب نبود. مسیح واقعاً تغییراتی به وجود آورد و پیروانش به نوعی در آن تغییرات زیادهروی کردند و اسم جدیدی برای خودشان برگزیدند. به هر حال در قرآن نمیبینید که نسبت به وجود فرقهای به نام مسیحیت مشکلی وجود داشته باشد؛ برخلاف بعضی از صاحبنظران و مورخان که معتقدند او اصلاً ادعایی غیر از یهودیت نداشت و این فرقهٔ کاذبی است که بعداً به وجود آمد. میبینید که قرآن مشکلی ندارد؛ یعنی اهل کتاب را، هم یهودیان و هم مسیحیان را، به رسمیت میشناسد.
بنابراین دستکم دو جامعهٔ ایمانی همزمان وجود داشتند و این، سومین جامعهٔ ایمانی است که رسماً مورد تأیید قرآن است. بعداً، به اختصار، در جاهای دیگر میبینید که جوامع دیگری هم هستند که قرآن آنها را بهعنوان جامعهٔ ایمانی قبول دارد؛ مثلاً صابئین، و به نظر میآید که زرتشتیان هم تا حدودی مورد قبولاند.
به نظر میآید سرنوشت همهٔ این جوامع ایمانی این است که کسانی که جزو متقین واقعی نیستند به نوعی حاکم میشوند؛ همان اتفاقی که در یهودیت و مسیحیت افتاد: مؤمنان و متقین، چون در اقلیتاند، پس از مدتی از دور خارج میشوند. در جامعهٔ یهودی، تا حدودی در زمانی که پیغمبرانی وجود داشتند، رسماً همهٔ آنها را بهعنوان پیغمبر میپذیرفتند؛ از جایی به بعد پیغمبرانی بودند که کشته میشدند یا در همین جامعه پذیرفته نمیشدند. ولی تا جایی، مثلاً در زمان داوود یا حضرت سلیمان، اینها واقعاً پیغمبرانی بودند که از نظر سیاسی و اجتماعی هم در رأس هرم جامعه قرار داشتند و حکومتها حکومتهای دینی بودند.
به نظر میرسد این توصیفات نشان میدهد که بهطور طبیعی در همهٔ جوامع دینی، پس از مدتی — ممکن است پس از یکی دو نسل — کسانی میآیند و حاکم میشوند که، اگر این تقسیمبندی سهگانه را جامع فرض کنیم، از متقین نیستند. مثلاً شیعیان معتقدند که بلافاصله پس از پیغمبر این اتفاق افتاد؛ اهل سنت هم اگر خیلی بخواهند مقاومت کنند، آن را به زمان یزید میرسانند. بعضیها حتی سعی میکنند معاویه را هم به نوعی توجیه کنند، ولی یزید را دیگر نمیتوانند توجیه کنند. بنابراین به نظرم شصت سال پس از هجرت، یعنی حدود پنجاه سال پس از رحلت پیغمبر، زمام امور کاملاً به دست کسانی افتاده بود که در واقع متقی نبودند.
حالا پرسش من این است: رابطهٔ این جامعهٔ ایمانی با بقیهٔ جوامع ایمانی چیست؟ یعنی چگونه باید باشد؟ چه احکامی داریم و چه احکامی باید داشته باشیم که وضعیت این جامعه را در میان بقیهٔ جوامع روشن کند؟ میخواهم روی زمان پیغمبر متمرکز شوم: فرض کنید اکنون یک جامعهٔ ایمانی هست که واقعاً پیغمبر در رأسش قرار دارد؛ نوع رابطهاش با جامعهٔ اهل کتاب و با کسانی که ایمان ندارند باید چگونه باشد؟ این پرسشی خیلی روشن است و فکر میکنم مسئلهٔ خیلی سادهای هم نیست.
فکر میکنم دقیقاً به این دلیل که پس از پیغمبر، کار ما هم مثل سایر جوامع ایمانی به دست کسانی افتاد که جزو متقین و مؤمنان نبودند، تعریفهایی که از جوامع بیرون از جامعهٔ دینیِ اسلامی کردند خیلی ساده بود: اصولاً هر کسی را که غیرمسلمان بود، یعنی در این جامعهٔ مسلمانان نبود، کفار میگفتند و تقریباً با همهٔ کفار برخوردی یکدست داشتند. یعنی مسئله این نبود که کسی به خدا و آخرت اعتقاد ندارد؛ کسی هم که به این پیغمبر، یعنی پیغمبر اسلام، اعتقاد نداشت کافر بود؛ و طبعاً رابطهٔ مسلمانان با بیرون از خودشان از جایی به بعد کاملاً حالت تهاجمی داشت. به نظر میآید که از احکام دینی ما در قرآن اصلاً چنین چیزی برنمیآید.
این مسئله خیلی ربطی به سورهٔ بقره ندارد و خیلی هم به مسئلهٔ یهودیت مربوط نیست؛ ولی میخواهم این پرسش را مطرح کنم تا این موضوع را در نظر داشته باشید که اینجا پیچیدگیهایی وجود دارد؛ بهویژه اگر حالتی را تصور کنید که دیگر جامعهٔ مسلمانان در دست آدمهای مؤمن نیست. آنوقت مؤمنان چه میشوند؟ مؤمنان در هر کدام از این جامعهها اقلیتاند. حالا اگر میان دو جامعهٔ دینی جنگی دربگیرد که در واقع غیرمتقینِ دو طرف با هم میجنگند، متقینِ این سو و آن سو چه باید بکنند؟ افراد این جوامع نسبت به یکدیگر چگونه باید باشند؟
اینجا پیچیدگیهایی هست، چون آن آدمهایی که در میان اهل کتاباند و مؤمن واقعیاند، و قرآن از آنها تعریف میکند، با متقینی که در جامعهٔ اسلامیاند به یکدیگر نزدیکترند تا مثلاً به آدمهایی که در جامعهٔ اسلامی هستند. اگر ظواهر را کنار بگذارید، اینها از نظر معنوی خیلی خیلی به هم نزدیکاند و تقریباً با یکدیگر اختلافی هم ندارند.
بنابراین فکر میکنم با توجه به اینکه هر جامعهٔ دینی به سمتی میرود که یک اقلیت مؤمن داشته باشد و اکثریتی که مؤمن نیستند، در تعریف روابط این جوامع مشکلاتی هست. اگر واقعاً اکثریت آدمهای یک جامعهٔ دینی باطنشان جزو کافرین باشد، رابطهٔ آنها با جوامعی که علناً کافرند ممکن است خیلی فرقی نداشته باشد، جز اینکه اینجا ظواهری در کار است. به هر حال فکر میکنم مسئلهٔ دشواری است و در قرآن هم مسئله خیلی ساده مطرح نشده است.
اگر یادتان باشد، مرتب میگویم که هدفم از بحث دربارهٔ یهودیت، تشکیل جلسههایی مثل جلسههای مسیحیت نیست که دربارهٔ یهودیت بهعنوان یک دین خاص اطلاعات خیلی زیادی به شما بدهم؛ بلکه میخواهم بحث دربارهٔ یهودیت و تاریخ یهودیت را به انعکاس این جریان در قرآن، به داستانهای قرآن و نیز به مسئلهٔ اهل کتاب در قرآن متصل کنم.
به همین دلایلی که در این پرسش مطرح کردم، رفتار و روابط با اهل کتاب پیچیدگیهایی دارد و فهمیدن منطقِ نوع رفتاری که مسلمانان باید با اهل کتاب داشته باشند پیچیده است. آنچه بدیهی است این است که در طول تاریخ، منطقی که قرآن داشته اصلاً رعایت نشده است: اهل کتاب و کفار و هر کسی را که بیرون از مرزهای سیاسی اسلام بود، تا حد ممکن زدند. البته خیلی هم اغراق نکنید؛ رفتارهای خوب زیادی هم با اهل کتاب شده است؛ ولی در مجموع به نظر میرسد ترمز چندانی در کار نبوده است.
من سعی کردم بگویم که اینجا مسئلهٔ پیچیدهای وجود دارد. این نظر مطرح شد که مسئله خیلی پیچیده است؛ من هم تأیید میکنم که آری، مسئله خیلی پیچیده است. نکتهٔ خیلی مهم در این مسئله این است که در قانونگذاری برای روابط، مثلاً روابط میان جوامع، نمیشود گفت آنهایی که متقیاند اینگونه رفتار کنند و آنهایی که نیستند نکنند؛ به نوعی مجبوریم برای همه یک حرف بزنیم. میخواهم بگویم دقیقاً همین پیچیدگیها وجود دارد و نکتهای که گفته شد خوب است؛ از این پرسش خیلی راضیام، چون نشان میدهد که پیچیدگیهایی وجود دارد و مهم است. پرسشکننده، نمیدانم چگونه، آن را به مسائل جاری کشور ما هم ربط داده است؛ منظور من بیشتر روابط میان دو جامعهٔ بیرونی بود، ولی همانطور که میبینید، حتی درون یک جامعه هم ممکن است مشکلاتی پیش بیاید.
به هر حال مسئله این است که دقیقاً این پیچیدگیها اینجا هست؛ یعنی میخواهم بگویم قوانین را چگونه باید گذاشت، با این فرض که نمیشود ایمان افراد را تشخیص داد. بنابراین وقتی به این جوامع فکر میکنید، به نوعی باید بگویید هر کسی که میگوید من اهل کتابم، اهل کتاب است؛ نمیشود رفت و مثلاً ایمانسنج ساخت و به کسی وصل کرد و گفت نه، تو جزو مؤمنان حساب نمیشوی. بنابراین بحثهای میان جوامع و بحثهای سیاسی تا حدی به این برمیگردد که طرف در لفظ چه میگوید؛ یعنی باید به ظواهر تکیه کرد. برای همین، به نظر من، قوانین برخورد با بیرون از جامعهٔ اسلامی در زمان پیغمبر با پس از آن، که آدمهایی که مؤمن نبودند سر کار آمدند، فرقی نمیکند.
یعنی کل این جامعه، بهعنوان یک جامعهٔ مستقل، باید همانطور برخورد کند که در زمان پیغمبر برخورد میکرد. منتها اینجا مشکلاتی پیش میآید: قوانین را چگونه باید گذاشت و چه ایدهای را برای رابطهٔ میان جوامع باید در نظر گرفت؟ خودتان را در آن زمان فرض کنید: عدهای که اصلاً به هیچکدام از ادیان معتقد نیستند، رسماً و علناً میخواهند جامعهای را که پیغمبر تشکیل داده نابود کنند و شما آدمی هستید که در مدینه زندگی میکند؛ وقتی به شما حمله کردهاند، چه میکنید؟
همین الان هم ممکن است چنین مشکلاتی پیش بیاید، هرچند اکنون در ابتدای قرن بیستویکم شاید خیلی تصورش ممکن نباشد. به هر حال اینکه امروز صورت مسئله پیش بیاید یا نه اهمیتی ندارد؛ میخواهیم ببینیم در زمانهایی که پیش میآمد چه میکردند. همین الان برخوردتان با جوامع مسیحی چیست؟ پیغمبر در زمان خودش با جامعهٔ دینیای مثل روم سروکار داشت و روم هم همین وضعیت را داشت: روم در واقع جامعهای مسیحی بود که سالها از آن گذشته بود.
از پرسشی که مطرح شد راضیام، از این جهت که پیچیدگیهایش را نشان داد؛ ولی از پرسش شما ناراضیام، از این جهت که مسئله را ساده دیده است؛ به نظر من ساده نیست و با هر فرضی نگاه کنید مشکلاتی هست. فکر میکنم خیلی معاصر فکر میکنید؛ اول برویم تکلیف را در زمان پیغمبر روشن کنیم. دستکم این حسن را دارد که این جامعهٔ دینی واقعاً جامعهٔ دینی است و مؤسس جامعهٔ دینی، یعنی پیغمبر، در رأس آن قرار دارد. این حالت را حل کنیم، بعد ببینیم در حالتهای دیگر چه میشود کرد.
در فضای فعلی دنیا، جامعهٔ آمریکا جامعهای مسیحی است، ولی ما در ایران آمریکا را بزرگترین دشمن خود میبینیم؛ و جوامع دیگری هم هستند که هیچوقت مذهبی نبودهاند، مثلاً اروگوئه، کشوری در آمریکای لاتین که شهرت دارد در میان همهٔ کشورهای آمریکای لاتین، که خیلی مسیحیاند، هیچوقت دینی نبوده است؛ ولی ممکن است فردا مثلاً آدمی چپگرا مثل چاوز در اروگوئه به حکومت برسد و دوست صمیمی ما شود. اگر بخواهید مسائل را بر وضعیت کنونی و وجود ایدههای لیبرالدموکراسی و مانند آن تصویر کنید، فکر میکنم به نوعی از اصل این مسئله بیرون میرود. ذهنتان را کاملاً به همان جامعهٔ زمان پیغمبر و پیرامونش ببرید و فکر کنید که میخواهیم قواعدی بگذاریم و ببینیم این جوامع چگونه باید باشند. چون این مسئله فرعی است، بیش از این به آن نمیپردازم.
به بحثهایی برگردیم که ادامهٔ جلسهٔ قبل است. میخواهم دربارهٔ بحثی که جلسهٔ قبل دربارهٔ آیهٔ سفها در کلاس مطرح شد، و بحث خیلی خوبی هم بود، کمی بیشتر صحبت کنم.
آیهای هست که یکی از ویژگیهای «الذین فی قلوبهم مرض» را میگوید: اینها آدمهاییاند که وقتی به آنها میگویید بیایید مثل بقیهٔ مردم ایمان بیاورید، میگویند بیاییم مثل سفها ایمان بیاوریم؟ بعد میگوید اینها خودشان سفیهاند. همهٔ اینها تکرار میشود: هرچه فکر میکنند دیگران هستند، خودشان هستند. در روانکاوی قاعدهای هست که آدمها بخش منفی وجود خودشان را فرافکنی میکنند و سایهٔ خودشان را میاندازند. فکر میکنند خودشان مصلحاند و بقیه مفسدند، ولی خودشان مفسدند؛ فکر میکنند بقیه سفیهاند، ولی خودشان سفیهاند؛ همیشه انگار هرچه دربارهٔ دیگران فکر میکنند، دربارهٔ خودشان است.
پرسش این بود که بحثهایی که ما اینجا میکنیم به نوعی پیچیده است و بنابراین ممکن است ما هم جزو سفها باشیم. میخواهم دربارهٔ این آیه دو نکته بگویم: یکی مستقیماً به این پرسش مربوط است و دیگری توضیح شبههای است که ممکن است این آیه پدید آورد.
نکتهٔ اول: دفعهٔ پیش به نوعی این پرسش را تأیید کردم؛ اکنون میخواهم حرفهایم را کمی تکمیل کنم. وقتی من از این حرف میزنم که ایمان اصولاً چیز سادهای است، یعنی ایمان به خدا و آخرت، و لازم نیست آدمها برای عقایدشان اثباتهای پیچیده داشته باشند یا برای رسیدن به ایمان مسیرهای عجیبوغریبی طی کنند یا رفتارهای عجیبوغریبی از خود بروز دهند، مثلاً جلسات و مراسم و چیزهایی که ممکن است اینجور آدمها خیلی دوست داشته باشند ادعا کنند، نکته این است که، همانطور که دفعهٔ پیش توضیح دادم، آدمی که میبیند خیلی ساده چیزی را دیده است و کل مسئله برایش خیلی ساده است. شاید این مثال را فقط در ذهن داشتم؛ یادم نیست در جلسه گفتم یا نه. برای چنین کسی اینها ممکن است همانقدر واضح باشد که چیزهای روزمرهای که دربارهٔ آنها صحبت میکند.
ولی فکر کنید آدمی که نمیبیند حالا میخواهد مسیری را طی کند؛ برای طی کردن این مسیر ممکن است قواعدی لازم داشته باشد. اگر آدمی ببیند و بخواهید مسیری پرپیچوخم را که راهپله و مانند آن دارد طی کند، به او میگویید از اینجا برو، مثلاً سمت راست دری هست؛ ولی آدمی که نمیبیند باید قدمهایش را یکییکی بردارد. به آدمی که میبیند، اگر پلهای خراب باشد، کسی نمیگوید پلهٔ هفتم خراب است؛ ولی برای آدمی که نمیبیند ممکن است اینجا هزار دستورالعمل لازم باشد. بنابراین واضح است که وقتی قوای شناختیتان ضعیف باشد و بخواهید راهی را طی کنید یا شناختی پیدا کنید، به نوعی همهچیز پیچیده میشود.
آدمی که نمیبیند و نمیفهمد که نمیبیند، و نمیفهمد که بعضیها میبینند، فکر میکند آن آدمهایی که خیلی ساده میروند اصلاً متوجه نیستند و این اوست که همهچیز را خیلی خوب درک میکند؛ مثلاً دستورالعملهای قشنگی دارد که وقتی به پلهٔ ششم رسیدی باید به سمت راست بچرخی؛ بعد میبیند آنها اصلاً این حرفها را نمیزنند و همینطور میروند؛ و بعضیشان ممکن است شانسی رد شوند. چیزی که سخت است این است که وقتی چیزی را نمیبینید، بفهمید که نمیدانید؛ مثل جمعی از کورها که اگر آدمی میانشان برود و ادعای بینایی کند، احتمالاً مسخرهاش میکنند. این را مقایسه کنید با آدمی که مثلاً شکلی را میبیند و حالا میخواهد آن را برای شما توضیح دهد؛ برای کسی که میبیند، این یکباره روشن است. پیچیدگی از اینجا میآید که قوای شناختی ضعیف است؛ بنابراین در توصیفهای مربوط به راه و کارهایی که باید انجام دهد، در همهچیز پیچیدگیهایی پدید میآید.
ولی نکتهٔ خیلی مهمی که میخواهم اضافه کنم این است: چون بحث سفها پیش آمد که چیزهایی که ما اینجا دربارهٔ قرآن میگوییم پیچیده است، و من هم با استقبال گفتم آری، ما هم جزو همانها هستیم، واقعیت این است که این حرفها اصلاً به این معنا نیست که آدمهایی که خیلی خیلی مؤمناند و خیلی خیلی هم حجابها از جلوی چشمشان برداشته شده، قرآن را کامل میفهمند؛ مثلاً تمثیلهای قرآن را میفهمند که این تمثیل دقیقاً چه میگوید.
یا مثلاً فرض کنید شما جزو کسانی هستید که باور دارند در قرآن نظمهای ریاضی خاصی وجود دارد. حالا آیا یک آدم خیلی خیلی مؤمن و عارف نظمهای ریاضی قرآن را هم میفهمد؟ ممکن است چیزهای خیلی پیچیدهای در قرآن باشد؛ ممکن است بعدها مثلاً دربارهٔ حروف مقطعه کشفیات خیلی پیچیدهای بشود. چیزی که معروف است و کسی محاسبه کرده این است که حروف مقطعه همیشه این ویژگی را دارند که تعداد دفعاتی که در سورههای خودشان میآیند مضرب نوزده است. حالا این چه فایدهای دارد؟ چون این مضرب نوزده بودن در قرآن زیاد است؛ در این محاسبات ریاضی همهچیز مضرب نوزده است و این هم چیزی هماهنگ با بقیهٔ آن مضرب نوزده بودنهاست. شاید بعدها معلوم شود که اینها نشانهٔ نوعی نظمهای خیلی خیلی پیچیده است.
آیا یک آدم عارف این چیزها را هم میفهمد؟ بنابراین آنچه در قرآن ساده است، ایمان به خدا و آخرت و اصول کلی شریعت است. نماز خواندن برای آدمی که ایمان دارد خیلی ساده است و مقدمات زیادی نمیخواهد و نمازش خوب از آب درمیآید؛ در حالی که آدمی که خیلی ایمان ندارد ممکن است خیلی خیلی زحمت بکشد تا مقدمات را فراهم کند، پیش از آن یک سری نماز مستحبی بخواند و پس از آن هم کارهایی انجام دهد، و آخرش هم نمازش خوب از آب درنیاید.
بنابراین کلیات ایمان و شریعت برای کسی که ایمان واقعی دارد خیلی خیلی ساده است؛ ولی این اصلاً به این معنا نیست که جزئیات را میفهمد. فقط آدمی مثل پیغمبر است که معنای همهٔ شریعت را میداند. این روایت را، که فکر میکنم روایت خیلی درستی است، بارها تکرار کردهام که میگوید هیچکس قرآن را نمیفهمد «الا من خوطب به»؛ یعنی فقط پیغمبر همهچیز را با همهٔ جزئیاتش دقیقاً میفهمد و میداند موضوع چیست. حالا مثلاً میتوانید معصومین را هم کنار پیغمبر بگذارید؛ ولی اصولاً اینطور نیست که عرفا قرآن را کامل بفهمند.
بهعنوان شاهد بگویم که همینجا، در ادامهٔ این آیات و در جاهای دیگر قرآن، بارها چنین چیزهایی را میبینید که تکرار میشود. میگوید خدا هر جور مثلی را دربارهٔ هر چیزی میزند؛ بعد کسانی که کافر شدند میگویند اصلاً معنای این مثل چیست. یا مثلاً در قرآن محکمات و متشابهات داریم و آدمهایی که مؤمناند ممکن است متشابهات را درک نکنند، ولی چه میگویند؟ میگویند همهاش از طرف خداست و به همهاش ایمان آوردیم، بدون اینکه جزئیات را بفهمند.
بنابراین فکر میکنم ممکن است سوءتفاهمی پیش بیاید: قرآن اصولاً، به معنای واقعی کلمه، پیچیدگیهایی دارد. این نکته را داشته باشید: من منکر این هستم که یک آدم خیلی خیلی مؤمن هم بنشیند و خیلی ساده همهچیز قرآن را بفهمد. بعضی چیزهایش واقعاً ممکن است به تفکر نیاز داشته باشد؛ یعنی کمی تفکر پیچیده کنید تا رابطهٔ میان بعضی آیهها را بفهمید. اما این نفهمیدنِ بعضی از چیزها در قرآن به هیچ وجه مانع از این نیست که هدایت قرآن به اینجور آدمها برسد.
اصولاً آنچه آدم باید به آن برسد، حالت هدایتشدگی است: ممکن است کسی همهٔ قرآن را با جزئیاتش نفهمد، ولی وقتی قرآن میخواند به آن حالت هدایتشدگی میرود. این چیزی است که مدام در قرآن بر آن تأکید میشود. قرآن قرار است چه کند؟ قرار است ذکر باشد؛ یعنی شما را به یاد خدا بیندازد و بعضی از اعوجاجهایی را که در وجود آدم هست اصلاح کند. هدایتهای عملی قرآن، نه هدایتهای نظری آن، شامل حال این آدمها میشود، با وجود اینکه بعضی چیزها را نمیفهمند. یعنی لزومی ندارد همهٔ قرآن را کلمهبهکلمه بفهمید تا قرآن روی شما اثر کند. اتفاقاً میزان تأثیر قرآن روی آدم کاملاً مستقیم به این بستگی دارد که چقدر ایمان دارد؛ یعنی وقتی قرآن میخواند، چقدر این احساس را دارد که کلام خدا را میشنود.
ببینید، خواندن قرآن در واقع مثل این است که آن وحی که بر پیغمبر شد، به مراتبی به ما هم میرسد؛ شما با واسطهٔ پیغمبر سخن گفتن خداوند را میبینید. حالا من از خود شما میپرسم: اگر در موقعیتی مثل حضرت موسی قرار بگیرید، درختی را ببینید که در آن آتش است و خداوند با شما حرف بزند، و فرض کنید جملهها را به زبانی بگویند که شما نمیفهمید، آیا اگر همهاش را هم نفهمید که چه میگوید، این روی ایمانتان اثر نمیگذارد؟ یعنی واقعاً لازم است آدم همهٔ جزئیات کلام خدا را بهطور کامل بفهمد تا ایمانِ حاصل از قرار گرفتن در معرض وحی به او برسد، ایمانش جدیتر شود و چیزهایی را درک کند؟ به هر حال من منکر این هستم که بتوان قرآن را، به این معنا، با صرف ایمان و بدون تفکر یا مطالعه یا دانستن خیلی چیزها فهمید.
نباید تصور کنید که مؤمنان در زمان پیغمبر لزوماً آیاتی را که در قرآن دربارهٔ طبیعت است میفهمیدند؛ مثلاً آن آیهای که دربارهٔ تگرگ است. آیا میفهمیدند که دقیقاً دربارهٔ چه صحبت میشود؟ چیزی میفهمیدند و قبول هم داشتند و ایمان داشتند که چنین چیزی هست؛ ولی فکر میکنم حالا که بالنهایی را به آن بالا فرستادهایم، بهتر میتوانیم این تصویر را منتقل کنیم؛ یا همینطور بحثهایی که دربارهٔ کهکشانها و مانند آن هست. در روایات ما هست که پیغمبر واقعاً آسمانها و همهٔ این چیزهایی را که قرآن دربارهٔ آنها صحبت میکند دیده است؛ ولی عرفا اینطور نیستند که عرفانشان شامل معرفت به طبیعت هم بشود و فیزیک هم یاد بگیرند. مگر عارف حتماً «ای مساوی امسیدو» را هم میفهمد؟ همهچیز را که نمیفهمد.
بنابراین قرآن دربارهٔ چیزهایی صحبت میکند که ممکن است اتفاقاً یک فیزیکدانِ بیایمان آیهٔ خاصی از آن را خیلی خوب بفهمد و بتواند درستیاش را به زبانی پیچیده خیلی خوب بیان کند؛ مؤمنان دربارهٔ آن آیه میدانند که درست است و به حقیقتی اشاره میکند، ولی دقیقاً نمیدانند معنایش چیست. مثال واضحش این است که مدام در قرآن از این بحث میشود: مؤمنان اگر معنای چیزی را نفهمند، به نوعی آن را واگذار میکنند، ولی میبینند که حقی در آن هست؛ و کسانی که ایمان ندارند، یعنی «الذین فی قلوبهم مرض»، نسبت به همهٔ این چیزهایی که نمیفهمند متوقف میشوند و به کل آن شک میکنند.
ببینید، فرض کنید آدمی عقایدش را از روی کاغذ، با خواندن استدلال و برهان به دست آورده و دیدن و چیزی شبیه مشاهده در کارش نیست؛ نه خدا را دیده و نه آخرت را بهوضوح حس میکند که وجود دارد؛ اینها را با استدلالهایی برای خودش ثابت کرده و قبول کرده که هست. قبول کنید که این آدم اگر استدلالی برعکس آن ببیند، ممکن است شک کند؛ ولی آدمی که میبیند، وقتی این استدلالها را میبیند، ممکن است تعجب کند و بگوید عجب، استدلال جالبی است، ولی غلط است. مثل این است که در ریاضیات من بیایم با استدلالی پیچیده خلاف چیزی واضح را ثابت کنم؛ آن چیز که واضح است. حالت مؤمنان هم وقتی آیاتی را میخوانند که شکبرانگیز است، اینگونه است: میدانند که کل آن درست است و همهاش از جانب پروردگار است، ولی میگویند این چه آیهٔ عجیبی است، من اصلاً نمیفهمم، به نظر غلط هم میرسد. ولی کسی که این شهود را ندارد و همینطور روی کاغذ ایمان آورده، روی کاغذ هم به کل ایمان خودش شک میکند؛ چون برای او اشکالی که پیش آمده همسطحِ چیزهایی است که باعث ایمانش شده، در حالی که برای آن آدمِ دیگر همسطح نیست.
آدمی که خیلی ایمان دارد ممکن است سعی کند برای اثبات امور ایمانی خودش استدلالهایی هم بیاورد؛ اگر موفق نشد یا کسی استدلالش را رد کرد، نهایتاً میگوید نتوانستم اثبات کنم؛ نه اینکه ایمانش زیر سؤال برود. یک تفاوت فضای فلسفهٔ مدرن در زمینهٔ الهیات با فضای قدیم این است که در قدیم فضای استدلالها بیشتر اینگونه بود: همهمان قبول داریم که مثلاً خدا وجود دارد، حالا بیاییم ثابت کنیم؛ و آدمهایی که میشنیدند حتی کمک میکردند که استدلالها خوب پیش برود. ولی اکنون واقعاً مسئله اثبات چیزی است که معلوم نیست درست است یا غلط؛ و با عبارتی که نوشته میشود نهتنها کسی همدلانه برخورد نمیکند، بلکه برخورد کاملاً خصمانه است: میبینند اصلاً این عبارت معنا دارد یا ندارد و از گزارههای پیش از خودش نتیجه میشود یا نه. یا حتی استدلال باید از اصولی شروع شود؛ از هر اصلی هم که شروع کنید، اگر به نتیجهٔ مثبت برسید، کسی که میخواهد مقاومت کند باز هم مقاومت میکند و شما مجبور میشوید چیزی را هم که نمیخواستید توضیح دهید، توضیح دهید.
به هر حال این نکته را هم بگویم: فکر میکنم در بحثهای جلسهٔ قبل، در پاسخ به یک پرسش، بهاختصار گفتم که آری، این چیزهایی که ما میگوییم پیچیده است و ایرادی دارد. این پرسش هم مطرح شد که اگر کسی آیههایی از قرآن را بخواند و به نظرش غلط بیاید، چه؟ آدمی که ایمان دارد و ایمانش را صرفاً از بحثهای کلامی به دست نیاورده، فرض کنید تا حدودی به این اطمینان رسیده است که قرآن کتاب خداست؛ یعنی بهاندازهٔ کافی به دست آورده که این کتاب خداست. چنین کسی با چیزی که نسبت به آن اشکال دارد چگونه برخورد میکند؟ به نوعی قبول میکند که نمیفهمد، ولی چیزی در آن هست.
ما با علومی که در اختیار داریم، یعنی علوم بشری، چه میکنیم؟ جاهایی بهاندازهٔ کافی شواهدی داریم که نظریه درست است؛ جایی هم اشکال پیدا میشود و مشکلاتی هست و آن مشکلات را فعلاً تحمل میکنید. شاید این مثال خیلی دقیقی نباشد، دقیقاً به این دلیل که اینطور نیست که ما در علم حقیقت را واقعاً دیده باشیم. در مسائل علمی به تناقضی میرسیم؛ اگر نظریه قبلاً بهاندازهٔ کافی شواهد خوبی داشته و نظریهٔ رقیبی هم ندارید که بهاندازهٔ آن نظریهٔ قبلی خوب باشد، تا نظریهٔ بهتری نیاید نگهش میدارید. بنابراین آدم میتواند به همین شیوهٔ شبیه روش علمی با آیهای که نمیفهمد و برایش شبههبرانگیز است برخورد کند و بگوید: شواهد خوب خیلی بیشتر است.
کسی که به دلیلی به ایدهای مطمئن است، مثلاً به خدا مطمئن است و حتی اطمینان دارد که این کتاب، کتاب خداست، به نظرم با همین چیزهایی که میگویم آنچه شما میپرسید برایش روشن میشود. حرفم این است که اگر در موردی انگار تطبیق دادنِ چیزی با این مسائل دینی کمی دشوار بود، یک حقیقت واضح ریاضی را در نظر بگیرید و شواهدی را در خلاف آن. آن حقیقت آنقدر برایتان واضح است که اگر کسی بیست استدلال خیلی پیچیده و قشنگ و جالب برایتان بیاورد که برقرار نیست، باز هم شک نمیکنید. یعنی چیزی برای بعضی از آدمها آنقدر واضح است که اگر پنجاه آیه هم بیاورید و استدلالهای خیلی خوبی هم بیاورید که اینها مشکل دارند، ایمانشان متزلزل نمیشود؛ حالا ممکن است آدمی در مراتب پایینتر با پنجاه آیه شک کند. به هر حال اینجا نوعی موازنه و نوعی معادله باید حل شود.
این مقدمهای که دربارهٔ آیهٔ سفها میگفتم، به نظر خودم مقدمهٔ خوبی است. بگذارید به مورد دوم هم بپردازم؛ این هم ممکن است خیلی مهم نباشد، ولی به نظرم مثل اینکه بد نیست توضیحی دربارهٔ آن بدهم تا اشتباهی دربارهٔ این آیه پیش نیاید که میگوید «آمنوا کما آمن الناس». مدام در قرآن، در همهٔ جوامعی که میبینیم، مؤمنان در اقلیت محضاند؛ یک جا به صراحت میگوید بیشترشان کافرند. اصولاً نباید انتظار داشته باشید که «ناس» ایمان آورده باشند.
میخواهم بگویم از این آیه اینگونه برداشت نشود که وقتی میگوید به عدهای چنین گفته میشود، این تأییدی است بر اینکه در زمان پیغمبر «ناس» واقعاً ایمان آورده بودند و چند نفری مانده بودند. اینها آدمهاییاند که اصولاً هرچه مرضشان بیشتر باشد، ادا و اطوار و پیچیدگی بیشتری تولید میکنند؛ مؤمنان جزو «ناس»اند، یعنی آدمهایی که ممکن است رفتارهایشان ظاهراً با دیگران خیلی فرق نداشته باشد. اینکه «مثل مردم ایمان بیاورید» معنایش این نیست که مردم واقعاً ایمان آوردهاند. میخواهم بگویم اینجا این شبهه پیش نیاید.
البته اکنون در جامعهٔ خودمان هم ما اصطلاحی داریم که عرفا خیلی به کار میبرند و در روایات هم چیزهایی دربارهٔ آن آمده است: اصطلاح «عوام». عوام به معنای بیسواد نیست؛ چون این آدمهای مؤمنی که خیلی سادهاند و ساده زندگی میکنند، در میان آدمها باشکوهاند و جزو عرفا هستند. یکی از عرفا در صحبت با کسی میگفت تصور مردم از عرفا آدمی است که مثلاً لباس سفیدی پوشیده است؛ ولی ممکن است مثلاً یکی از خدمتکارهای همین دانشگاه صنعتی جزو اولیای خدا باشد. شما هم که نمیفهمید؛ از کجا بفهمید؟ مثل بقیه نماز میخواند و خیلی هم طولش نمیدهد. شاید اگر کمی در نخش بروید ببینید چیزهایی دارد: مثلاً همیشه نمازش را سر وقت میخواند و گاهی ممکن است حالتهای خاصی هم داشته باشد؛ ولی بهزحمت قابل تشخیص است.
وقتی میگویم عوام، منظورم همهٔ آدمهایی نیست که دانشگاهی نیستند؛ ما این اصطلاح را اینگونه به کار نمیبریم. اکثریت قاطع مردم عواماند؛ همان مَثَل معروف که میگوید اکثریت قاطع مردم تقریباً مثل چهارپایان زندگی میکنند؛ یعنی اصولاً تفکر و ایمان و مانند آن در حاشیهٔ زندگیشان است، زندگیشان همان زندگی روزمره و درآمد داشتن و غذا خوردن است و خاصیت چندانی از خودشان نشان نمیدهند. خواص ممکن است جزو آدمهای خیلی سادهای باشند که در همین جامعه وجود دارند. عبارتی هست که میگوید خدا اولیای خودش را پنهان میکند؛ نباید انتظار داشت که اولیای خدا را میان دانشگاهیها و روحانیون پیدا کرد. روحانیون همان دانشگاهیهای قدیماند. اگر کسی فلسفه خوانده باشد یا عرفان نظری بلد باشد، احتمال اینکه جزو اولیای خدا باشد بالا نمیرود.
آنچه نگرانش هستم و اشتباهی که ممکن است پیش بیاید این است که این آیه اینگونه فهمیده شود: مثل همین مردم ایمان بیاورید؛ یعنی همینطور که مردم زندگی میکنند خوب است. این نتیجه را از این آیه نگیرید؛ حتی در زمان پیغمبر نوع ایمانی که عوام و عموم مردم آورده بودند خوب نبود؛ اگر بود، بعدش آنطور نمیشد. اکثریت قریب به اتفاق مردم جزو همین آدمهایی بودند که به نوعی نفاق در دلشان بود و به معنای واقعی کلمه ایمان نداشتند.
بنابراین دربارهٔ این آیه، اولاً این را خداوند نمیگوید؛ آیه میگوید «قیل لهم». مردم زیادی هستند که رفتارهای عجیبوغریب نمیکنند، مراسم خاص نمیگیرند و برای اعتقاداتشان اثباتهای فلسفی ندارند؛ و گفته میشود شما هم بیایید مثل همینها ایمان بیاورید. معنایش این نیست که این مردم همهشان ایمان آوردهاند.
اینجا مشکلی وجود دارد که میخواهم خیلی مختصر بگویم: گرایشی در آدمهایی مثل من و شما هست که مثلاً درس خواندهایم. گاهی ممکن است این وسوسهٔ غرق شدن میان عوام برای آدم پیش بیاید. فرض کنید ما بهعنوان آدمهایی که به قول شما به اصطلاح نخبهایم، نخبه به معنای علمی، خودبینی و انانیتمان همه در مسائل علمی است و ممکن است در زمینهٔ ایمان خودمان هم دچار غرورهایی شویم، به این دلیل که با مطالعه ایمان آوردهایم. میخواهم بگویم گاهی اینگونه است که آدم، برای اینکه نفسانیت و انانیت خودش را سرکوب کند، بهعنوان کسی که جزو خواص حساب میشود، دچار این وسوسه میشود که برود جزو عوام شود؛ یعنی هر جا مراسم عجیبوغریب و مذهبیِ عوامانه هست شرکت کنیم، خودمان را قاطی آنها کنیم و فکر کنیم که به نوعی از آن حالتِ خاص بودن بیرون آمدهایم.
چون بیشتر ما در طول زندگیمان دچار این مشکل بودهایم که در دورههایی، در مدرسه یا دانشگاه، به ما بهعنوان خواص نگاه کردهاند، میلی در آدم هست که از این حالت فرار کند؛ یعنی این حالت مثلاً غرور و خودبینی پدید میآورد و آدم ممکن است دلش بخواهد این خودبینیها را پس بزند و فکر کند راهحلش این است که قاطی جمع مردم عادی شود. میخواهم بگویم این وسوسهٔ خیلی خطرناکی است که معمولاً به هیچ نتیجهٔ مثبتی نمیرسد. آدمی که دچار خودبینی و انانیت و آن حس نخبهبودن است، وقتی میان عوام برود، باز به نوعی همان است. آن آدمهایی که عامی و سادهاند، تعریفی از عامیبودن خودشان ندارند و برای عامیبودن تلاشی نمیکنند؛ ولی آدمی که دچار خودبینی است، آنجا هم که هست، مثلاً ایدئولوژیهایی درست میکند که عوامبودن خوب است و بعد میگوید من جزو پیشروانم، چون عوام شدهام؛ عوامشدن هم برایش حساب میشود.
انانیت و خودبینی با توحید برطرف میشود. چرا؟ فرض کنید رضازاده، بهعنوان وزنهبردار، نسبت به قوای جسمانیاش احساس غرور کند و بعد برای اینکه این احساس غرور را از بین ببرد، برود مثلاً با ضعیفها بنشیند. اگر ببیند آنها آجر را بهزور بلند میکنند، او هم بهزور یک آجر بلند کند. ولی واقعیت این است که مشکل انانیت و خودبینی با این حل میشود که قبول کنید هرچه هستید و هرچه دارید، خدا به شما داده است. شما استعداد علمی دارید، آن یکی زورش زیاد است؛ یعنی آدمی واقعاً این ویژگیهای ذهنی را دارد، مثلاً خیلی باهوش است یا هوش ریاضی دارد؛ این ویژگیها هست. مشکل خودبینی از این پیش نمیآید که قبول کنید استعدادهای ویژهای دارید؛ از اینجا پیش میآید که فکر کنید استعدادهای ویژه را خودتان تولید کردهاید. هر کسی با ویژگیها و نعمتهایی به این دنیا میآید که خدا به او داده است. نکتهٔ وحشتناکش این است که دربارهٔ این نعمتها سؤال میشود؛ این ترسناک است. اگر رضازاده باشی و قهرمان جهان نشوی، از تو سؤال میشود؛ بگویی آقا، من برای اینکه مغرور نشوم آن را کنار گذاشتم؟ باید یک کتک حسابی بخوری! موضوع مغرور شدن و نشدن و انانیت هیچ ربطی به این ندارد. اگر من معتقد باشم که تمام استعدادهای دنیا را دارم، هم زورم بیشتر است و هم هوشم، ولی معتقد باشم که اینها را خدا به من داده است، هیچ مشکلی نیست.
سلیمان را در قرآن ببینید که شاید بهراحتی از خدا میخواهد و میگوید خدایا پادشاهیای به من بده که به هیچکس در این دنیا نمیدهی؛ بیآنکه احساس انانیت داشته باشد، از خدا چیزی میخواهد. ولی ما اگر پادشاهی بیهمتایی به ما برسد، منفجر میشویم و میگوییم لابد چیزی در من بوده که خدا مرا شایستهٔ این پادشاهی دانسته است. به هر حال آدمهایی که از نظر علمی جزو خواصاند، با تظاهر به قاطی عوام شدن به جایی نمیرسند؛ یعنی نهایتاً مشکلشان حل نمیشود.
اینجا میخواهم بگویم اشتباهی که ممکن است در فهم این آیه پیش بیاید این است که گمان شود منظور آیه این است که قاطی همین «ناس» شوید، از همهجور ادعای خودتان دست بردارید، کار فلسفی روی مسائل دینی و همهٔ اینها کنار برود و نوعی عوامگرایی پیش بگیریم؛ مثلاً ما هم برویم به روضهخوانی و همین چیزهایی که مردم خیلی دوست دارند. حالا ببینید دینِ عوام در کشور ما واقعاً چیست: دین عامیانهٔ کشور ایران و همین مراسم و مفاهیمی را که در آن هست با آنچه در قرآن هست مقایسه کنید؛ بهزحمت میشود شباهتهایی پیدا کرد. یعنی اگر آدمی از کرهٔ مریخ را در مراسم عوامانهٔ کشور خودمان، روضهخوانی و مانند آن، شرکت دهید و بعد قرآن را هم به او بدهید بخواند و بپرسید آیا این دو به هم مربوطاند، فکر میکنم با قاطعیت میگوید نه، اصلاً هیچ ربطی به هم ندارند. به هر حال این آیه دربارهٔ قاطی عوام شدن نیست.
اولاً نکتهاش این است که مثلاً مردم دارند این را به آنها میگویند، نه اینکه از طرف خداوند این حرف به آنها زده شود؛ و حتی اگر از طرف خداوند هم بود، معنایش این نبود که «ناس» ایمان دارند.
بگذارید وارد جزئیات بحث تمثیلها شوم. تمثیلها را جلسهٔ پیش خیلی مختصر گفتم، ولی الان که داشتم میآمدم احساس کردم که دوباره به آنها برگردم؛ هرچند چیز زیادی هم نمانده که بخواهم خیلی بر آن تأکید کنم. میخواهم سراغ آیهٔ «یا ایها الناس اعبدوا ربکم» بروم؛ فقط دربارهٔ این تمثیلها نکتهای بگویم. از اول که بحث «الذین فی قلوبهم مرض» شروع شد، مدام میبینید که ویژگیهایی دربارهٔ آنها گفته میشود و تهدیدهایی مثل عذاب دربارهٔ آنها هست. این دو تمثیل از نظر احساسی خیلی کمک میکنند که آدم این ویژگیها را واقعاً در خودش ببیند و شباهتهایی را که با این گروه دارد احساس کند. بهویژه تمثیل دوم تمثیل خیلی وحشتناکی از فضای ذهنی و روحی و معنوی این آدمهاست: رعد و برق میزند و مدام میروند و میایستند و این رعبی که در درونشان میگذرد. پس از خواندن این دو تمثیل، زمینه آماده میشود که کسی بیاید و بگوید چه باید کرد و چگونه میشود از این وضعیت رها شد. یعنی فکر میکنم انتهای این تمثیلها، بهویژه تمثیل دوم، خیلی خوب به آیهای وصل میشود که قرار است راهحل ارائه دهد؛ آدمها انگار مشتاق میشوند که حالا راهحل را بشنوند.
بعد میگوید «یا ایها الناس اعبدوا ربکم». در واقع خطاب به همهٔ مردم است، ولی به نوعی روشن است که خطاب اصلی به همین آدمها، به این تیپ آدمهاست. آنهایی که متقیناند، این خطاب را قبلاً گرفتهاند، راهش را هم رفتهاند و به جایی رسیدهاند؛ کفار هم اصولاً خطاب را نمیگیرند؛ یعنی به قرآن و خدا گوش نمیدهند، یا قرآن نمیخوانند یا اگر برایشان بخوانید گوش نمیدهند. دقیقاً کسی که قرآن میخواند و به این خطاب احتیاج دارد، همین آدمهاییاند که به نوعی اعتقاداتی دارند و جزو «الذین کفروا» نیستند، ولی احتیاج دارند که فرایندی را طی کنند تا به ایمان و تقوای واقعی برسند. بنابراین خطابِ «یا ایها الناس» خطاب به همه است، ولی بیشتر همین تیپ آدمهایی که این ویژگیها را دارند گوش میدهند و عمل میکنند. البته این را با این فرض میگویم که بتوانیم این تقسیمبندی را جامع فرض کنیم، که اصراری ندارم چنین بگویم؛ این سه دستهای که اینجا هست همهٔ مردم را شامل نمیشود و اصولاً تقسیمبندیهای جامعِ مردم، که خیلی روشن نیست، خیلی معنادار نیست.
آنچه میخواهم اکنون کمی دربارهاش صحبت کنم این است که راهحل چیست؛ یعنی این آیه میگوید این آدمها، که به نظر میرسد مشکلات شناختی بیشتری دارند و این چیزها را نمیبینند، چگونه میتوانند به تقوا برسند. نکته این است که چگونه باید درک کنیم که مشکلات شناختی این آدمها از راههای عملی، مثل عبادت، برطرف میشود. این در واقع نکتهٔ اساسی کل دیانت و مفهوم شریعت است.
در فلسفه، بهویژه فلسفهٔ غرب، ایدهٔ کلی این است که برای رسیدن به شناخت، کاری که باید انجام دهید این است که آدم دقیقی باشید. ایدهٔ دکارت این است که چگونه میشود به حقایق رسید؟ باید آدم دقیقی باشی؛ یعنی هر چیزی را که میپذیری، مبادیاش را خوب بررسی کنی و استدلالهایی را که برایش میآورند هم. اول به همهچیز شک کنی، بعد چیزهایی را که به آنها مطمئنی بگذاری و کمکم روی آنها استدلال کنی؛ مثل اینکه از نقطهٔ صفری داری تمام حقایق را تشکیل میدهی. ارسطو هم به یک معنا چنین فضایی در فکرش داشت، ولی نه تا این حد افراطی. در مکاتب عرفانی و دینی، و نمیخواهم فقط بگویم دینی، چون ممکن است انواعی از عرفان هم وجود داشته باشد که دینی حساب نشوند، اصلاً راه رسیدن به شناخت و معرفت این نیست. در واقع باید به شیوهٔ خاصی زندگی کنی و اعمال خاصی را انجام دهی تا به شناختهایی برسی. تصور آنها از رسیدن به شناخت این است که اگر موانعی را در وجود خودت برداری، مثل اینکه آینهای هست که رویش را چیزهایی گرفته و تو بتوانی آنها را پاک کنی، به جایی میرسی که حقیقت خودبهخود در وجودت منعکس میشود.
بنابراین اصولاً تلاشهای فکری و استدلال و مانند آن در متن اصلی کارِ پیدا کردن یک بینش عرفانی نیست. در سراسر ادیان هم همین را میبینید: ادیان ابراهیمی شما را به رعایت قوانین دینی و شریعت و گناه نکردن دعوت میکنند و اگر گناه نکنید، به قواعد شریعت عمل کنید، عبادت کنید، اعمال پرستش را انجام دهید و کارهایی را که خدا گفته انجام دهید، آنوقت به جایی میرسید که حقایق را هم میبینید. این آیه دارد همین را میگوید؛ میگوید برای رسیدن به تقوا چه باید کرد. ویژگیهای متقین را در آغاز سوره میبینید: ایمان به غیب دارند و انگار این پردهها از جلوی چشمشان برداشته شده و چیزهای پنهانی را میبینند؛ و برای اینکه به آنجا برسید، کاری که باید بکنید عبادت کردن است.
میخواهم خیلی مختصر توصیف کنم که ایدهٔ کلی در واقع چیست و این آیه دقیقاً چرا اینجاست، و کمی با جزئیات بگویم که این آیه بهطور مستقیم چه میگوید. اولاً میخواهم یادآوری کنم که در داستان آدم، داستان خلقت و آفرینش که پس از این مقدمات میآید، دربارهٔ این بحث کردم که اصلاً انسان چگونه دچار هبوط میشود و این مشکل که پردههایی پدید میآید، که در نتیجهٔ گناه است، از کجا پدید آمده است. اگر یادتان باشد، آنجا سعی کردم اینگونه بیان کنم که گناه باعث میشود ما انگار در عالم اجسام سقوط کنیم. خیلی مختصر یادآوری کنم که اساس بحث آنجا این بود که ما به معنای واقعی کلمه، وقتی من با ضمیر «من» به خودم اشاره میکنم، ما انسانها ساکن عالم معنا هستیم و حقیقت وجودمان به نوعی در عالم معناست؛ ولی مراتب پایینتری هم داریم؛ پس جسمی هم داریم که در عالم اجسام است. هبوط کردن به یک معنا مثل این است که من خودم و حقیقت ذات خودم را، که در مراتب خیلی بالاست، دیگر نبینم و خودم را تا حدود زیادی لابهلای همین اجسام ببینم؛ یعنی خودم را انگار بهعنوان جسم درک کنم.
غلیظترین حجابی که وجود دارد و مانع ادراک است، و در اصطلاح عرفا به آن حجاب جسمانیت یا حجاب طبیعت میگویند، همین است که یک سری احکام مربوط به اجسام و طبیعت و مانند آن بر من بار میشود؛ و اینگونه است که انگار از آن حالت معنوی و از آن ذات بلندمرتبهای که دارم غافل میشوم و کمکم آن حقایقی را که میشد دید، دیگر نمیبینم. چیزی که از دنیا خیلی خوب میبینم همین اجسامی است که اطراف من هستند. در آن جلسه سعی کردم توضیح دهم که حتی وقتی میگویم این اجسام را میبینم، اینطور نیست که واقعاً یک سری اجسام را میبینم؛ چون مغز ما بهطور طبیعی همین ادراکات ساده و حسی را که میگیرد پردازش میکند و معناهایی به آن نسبت میدهد. آنچه به معنای واقعی کلمه از عالم اجسام به من میرسد، حداکثر، شاید بتوانم بگویم، یک پترن نورانی است که من آن را تفکیک میکنم و میگویم اینها یک سری آدماند، آدمهای مجزا. برای این پترنی که میبینم نظریهای درست میکنم؛ اولین کاری که میکنم این است که طول و عرض و عمق و مانند آن را پدید میآورم و بعد سعی میکنم موجودات را از هم جدا کنم. در آن جلسات سعی کردم بگویم که زبان در این دیدن میتواند دخالت کند: اگر برای بعضی چیزها اسم نداشته باشم، انگار انرژی بهاندازهٔ کافی متمرکز نمیشود که آن را بهعنوان یک شیء مجزا ببینم. به هر حال من روی این پترن کلی پردازش انجام میدهم و به آن شکل میدهم. فکر میکنم در این جلسات گفتم که اولین کاری که میکنم این است که باید آن را برگردانم و همهٔ ما این کار را بهراحتی انجام میدهیم.
همهٔ ما میدانیم که چیزی را که روی شبکیه میافتد باید برعکس ببینیم؛ بنابراین ذهن من اینگونه برای درک کردن تربیت میشود. تا وقتی معانی را نسبت ندهم و نگویم این قسمت صندلی است و این قسمت آدم و الی آخر، حتی همین پترن را هم درک نمیکنم؛ چون «من» جایی نشسته است که با معانی سروکار دارد.
چیزی که میخواهم بگویم این است که چگونه میشود که ما با عبادت کردن به این معنای خیلی ساده، یعنی عمل کردن مطابق خواست خدا، عبادت کردن و بندگی کردن به این معنا که من کارهایی را میکنم که خدا از من خواسته است، به جایی برسیم. واژهٔ «عبد» یعنی آدمی که در اختیار کس دیگری است و هر کاری آن دیگری به او بگوید، انجام میدهد. اگر ما به جایی برسیم که هر کاری را که خدا به ما میگوید انجام دهیم و کارهایی را که میگوید نکنیم، انجام ندهیم، میتوانیم ادعا کنیم که به مقام بندگی رسیدهایم؛ و این میتواند مراتب مختلفی داشته باشد.
بگذارید باز این را یادآوری کنم. این آیه به این دلیل اینجاست که کل این مقدمات را گفتیم: سعی کردم بگویم که معرفی «الذین فی قلوبهم مرض» به این دلیل در مقدمهٔ سورهٔ بقره هست که بنیاسرائیل نمونهٔ واضح «الذین فی قلوبهم مرض» هستند و برای درک بخشهایی که به بنیاسرائیل مربوط است، و حتی اشارههایی که به بعضی از رفتارها در خودِ زمان پیغمبر هست، لازم است این تیپ آدمها را بشناسیم. نکتهٔ اصلی سورهٔ بقره این است که دین جدید و شریعت نو دارد ظاهر میشود؛ بنابراین در این مقدمه، دستکم در دو قسمت کاملاً مهمش، مدام میبینید که توجیه میکند این شریعت اصلاً به چه کار میآید و چرا باید وجود داشته باشد. در جلسهای که دربارهٔ سورهٔ بقره بود گفتم که هرچه کسی مقدمات را، یعنی از آغاز تا انتهای داستان آفرینش را، عمیقتر بفهمد، سورهٔ بقره را عمیقتر میتواند بفهمد؛ چون در این مقدمه به نحوی چیزی توضیح داده میشود: اینکه شریعت در این میان قرار است چه کند؛ چرا خداوند پیامبرانی فرستاده و شریعت نازل کرده است؛ برای یهود این کار را کرده، بعد مسیح آمده و بعد پیغمبر آمده و این کتاب را آورده است؛ و در همین سورهٔ بقره آغاز نزول احکام جدید را میبینید.
این آیه به این دلیل با محتوای سورهٔ بقره متناسب است که به شما میگوید راه معالجهٔ آدمها، برای اینکه به آن درجهٔ تقوا و مشاهدهٔ حقایق برسند، این است که عبودیت داشته باشند: کارهایی را که خدا گفته بکنید بکنند و کارهایی را که خدا گفته نکنید نکنند. بنابراین خدا باید چیزهایی را بهعنوان کارهایی که باید انجام شود و کارهایی که نباید انجام شود عرضه کند؛ فرمان خدا باید وجود داشته باشد. عبودیت چه معنایی دارد وقتی عبد کسی باشم که حرفی نمیزند و فرمانی صادر نمیکند؟ هر کار دیگری هم بکنم، نمیتوانم بگویم کارهایی را که گفته کردهام؛ پس باید چیزی بگوید. عبودیت چیزی است که نهایتاً جبرانِ گناهکردن است و این هبوط را برطرف میکند.
این مقدمهٔ اولیه اینجا به آیهای میرسد که از بندگی سخن میگوید؛ بنابراین ضرورت شریعت به نوعی از همینجا احساس میشود: واقعاً باید چیزهایی را بخواهد و بخواهد که چیزهایی را انجام ندهی؛ بهویژه به این دلیل که حضرت آدم حتی پیش از سقوط شریعتی داشت: خدا به او چیزی گفت؛ گفت به این یک درخت نزدیک نشو، که شد! در انتهای داستان آفرینش هم، پیش از اینکه داستان بنیاسرائیل شروع شود، این آیه هست که پس از سقوط میگوید به همهشان گفتیم سقوط کنید؛ حالا سقوط کنید، ولی وقتی هدایتی فرستادم، اگر پیروی کنید، مشکلتان برطرف میشود. بنابراین هر دو مقدمه، چه تقسیمبندی سهگانه و چه داستان آفرینش، به این سمت میروند که شما را متوجه کنند که شریعت لازم است؛ قرار است خداوند امر و نهی کند و قرار است شما با پیروی از این امر و نهی، گناه را جبران کنید و به همان درجهای برسید که در آغاز توصیف شد. حالا این اتفاق چگونه میافتد؟
ببینید، دربارهٔ اعمالی که انجام میدهم، مثلاً غذا خوردن، چون موضوع روزه است، میگویم: من میتوانم دستورِ غذا خوردن و نخوردن را از جایی بگیرم که از مراتب خیلی بالایی است؛ مثلاً از عقل، که چیزی فراتر از من است: عقل میگوید چون نیاز هست و باید انرژی داشته باشیم، غذا بخوریم. عیناً همین دستورِ غذا خوردن را شکم هم میتواند صادر کند؛ یعنی مثلاً هوس میکنم چیزی بخورم. این کارهایی که انجام میدهم میتواند تابع میل جسمانی باشد: الان حالت خاصی در من پیدا شده که احساس میکنم اگر مثلاً بستنی بخورم خوب است؛ در این صورت دستور را از پایین گرفتهام، یعنی از انتهای وجودم که قسمت جسمانی است. میتوانم دستور را از بالا هم گرفته باشم: ممکن است غذا خوردنِ آدمی در سراسر عمرش هیچ ربطی به حالات معدهاش نداشته باشد و او کاملاً مثل کسی باشد که از عقل خودش تبعیت میکند: وقتی انرژیاش تا حدی پایین آمد، غذا میخورد و دوباره انرژی میگیرد و این انرژی را هم برای اهداف خیلی بلندی میخواهد. میخواهم بگویم ما میتوانیم دستورِ اعمالمان را از بالا بگیریم، از عقل بگیریم، یا مستقیماً از شریعت و از خدا بگیریم که این کارها را انجام دهیم؛ و ممکن است دستورِ همان کارها، با کیفیتهای مشابه، از قسمتهای جسمانی گرفته شده باشد. مثلاً خوابیدن: ملاک شما برای خوابیدن ممکن است ملاکهایی کاملاً جسمانی باشد؛ حالتهایی را در خودتان وارسی میکنید و اگر به آن حالتها رسیدید، میخوابید. همین کار را کسی میتواند واقعاً خیلی معقول انجام دهد: مثلاً میداند چند ساعت خواب نیاز دارد و بعد بلند میشود تا بتواند کارهایش را انجام دهد.
عبودیت یعنی آدمی که ادعای بندگی دارد، که کارگزار خداست، همهٔ دستورها را از بالا بگیرد؛ و اینگونه کمکم، به اصطلاح، حجابها بالا میرود. در سورهٔ روم، در تمثیلی که آنجا هست، سخن از این است که این چیزهایی که ما داریم، شکممان و همهٔ اعضایمان، همه بندگان ما هستند و قرار است ما فرمانروای آنها باشیم؛ من قرار است به دهانم، زبانم، دستم و پایم فرمان دهم؛ اینکه اینها فرمانروای من باشند، در آدمهایی است که از میل و هوای نفس خودشان تبعیت میکنند: آنجا برعکس است و این آدم است که بندهٔ آنها شده است؛ آنها دارند دستور صادر میکنند و من اجرا میکنم. بندگی خدا یعنی تمرین کردن اینکه به این امیال شخصی و نفسانیام توجه نکنم و از جای دیگری دستور بگیرم، از جایی که انگار مافوق من است. از جسم و از دستورات مربوط به جامعه، و ممکن است از گوش دادن به حرف آدمها در جایی، حجاب پدید میآید. فقط و فقط وقتی به شناخت درست میرسم که مرتبهٔ وجودیام به جایی رسیده باشد که واقعاً هست و خودم را در عالم معنا ببینم؛ ولی وقتی در مراتب پایین نگاه میکنید، چیزی روشن نیست.
به هر حال واژهٔ «عبد» در قرآن به همان معنای بنده به کار میرود؛ در زبان عربی هم همین است و چون همین لفظ در همین معنا در قرآن به کار رفته، خیلی هم روشن است. انسانی که عبد خداست، یعنی خودش را در فرمان خدا قرار داده است، خدا هر کاری به او بگوید انجام میدهد؛ اگر به او بگوید، پسرش را هم با دست خودش میکشد و تلاش خودش را میکند. اینطور نیست که حالا این فرمان را دوست دارد یا ندارد، با امیالش جور درمیآید یا نه، یا مثلاً در فلان قسمت بدنش احساس خوبی پدید میآورد یا نمیآورد؛ اصلاً این چیزها را نداریم. در مقابل عبودیت خدا، عبودیت شیطان است؛ یعنی ما به جای اینکه از حقیقت پیروی کنیم، از دروغهایی پیروی کنیم که شیطان در فرهنگ ما درست کرده است.
بخشی از ضدیت با عبودیت در انسان، هواهای نفسانی شخصی است و بخشی مربوط به تعلیمهای نادرست فرهنگی است که در هر جامعهای هست. اصولاً شریعت، یعنی دین، قرار است این موانع را برطرف کند؛ قرار است چیزی حقیقی و سازگار با فطرت انسانی، دستورالعملی خوب برای زندگی انسان، وجود داشته باشد. و خیلی مهم است ببینید که اگر اینها را خودتان کشف کرده بودید، اگر شریعت را خودتان کشف کرده بودید، باز نمیتوانستید بگویید داریم عبادت میکنیم. مهم است که این کلام خداست؛ مهم است که شما این احساس را داشته باشید که خودتان را در اختیار فرمان الهی قرار دادهاید. فکر میکنم ارتباط این با مسائل شناخت هم اکنون تا حدودی روشن است.
به نظر میرسد واضح است که وقتی از چیزی شیطانی پیروی میکنید، از گزارهای کاذب پیروی میکنید؛ و پیروی از کذب شما را از عالم معنا بیرون میآورد، چون کذب آنجا وجود ندارد. مثل دروغی که شیطان در بهشت به آدم میگوید: اصولاً انگیزهای دارید که انگار انگیزهای کاذب است، به دلیل دروغی که به شما گفته شده است. وقتی من با الفاظ بیمعنا سروکار پیدا کنم، انگار دچار هبوط شدهام. قرآن همهٔ الفاظش معنادار است و لفظ کاذبی در آن نیست.
به هر حال پیروی از دستورالعملهای غلط، حتی اگر فکر کنید از طرف خداست، شما را دچار هبوط میکند. نکته این است که اگر در جامعهای دینی زندگی میکنید که دینش تحریف شده است و در همین جامعه بخشی از احکام غلط است، این تأثیر خودش را میگذارد: اگر کار کاملاً خطایی را، حتی به نیت خدا، انجام دهید، به هر حال شما را دچار هبوط میکند و راههای شناختیتان را هم میبندد. بنابراین مهم است که شریعت هم به نوعی درست باشد؛ یعنی از حقایقی ناشی شده باشد. اگر کسی همینطوری شریعتی کاذب بیاورد و من بگویم آقا، فرق نمیکند شریعت چه باشد؛ تو فرض کن خداوند اینها را گفته و عمل کن، شریعت مندرآوردی به جایی نمیرسد.
میخواهم تأکید کنم که این مقدمه چگونه به محتوای اصلی سورهٔ بقره، یعنی لزوم شریعت و شروع شریعت، وصل میشود. ما از عالم معنا، از عالم اسماء، هبوط کردهایم. ساختار عالم اسماء را یک بار سعی کردم توضیح دهم: نرسیده به ذات خدا، در قلهٔ هرم، اسماء هستند؛ یعنی اولین چیزهایی که از خداوند صادر میشوند؛ بعد معانی پدید میآیند که مثل ترکیبهایی از این اسماء هستند. ما در آن عالم اسماء بودیم و بعد هبوط کردیم، ولی برگشتن به آن به عبودیت نیاز دارد؛ و وقتی به معنای واقعی کلمه چنین کردی، به حالتی برمیگردی که در ابتدا بود: نزدیکترین چیزی که به خدا ممکن است.
دربارهٔ اینکه اینجا مقدمهای برای شریعت فراهم میشود، چندین بار در قرآن میبینید که وقتی حکمی را میگوید، مثل همین حکم روزه که اکنون مبتلابه ماست، باز مدام در لابهلای نزول شریعت اعلام میشود که شریعت این است؛ به اینها عمل کنید، شاید به پروا برسید. همهاش هم «شاید» است، چون معلوم نیست چگونه عمل میکنیم و آیا واقعاً خوب و درست عمل میکنیم؛ ممکن است بعضیها آنقدر خراب شده باشند که با این کارها خیلی پیشرفت نکنند. ولی به هر حال تصورم این است که دربارهٔ حکم روزه همه به نوعی باید احساس کرده باشید که وقتی روزه میگیریم، اتفاقهایی برای ما میافتد؛ مثل نزدیک شدن به اینکه چیزهایی برای آدم واضح شود. دربارهٔ روزهٔ ماه رمضان، دربارهٔ خودِ ماه رمضان سخن میگوید: ماه رمضان اصولاً زمان مقدسی است که در آن انگار هدایتهایی عرضه میشود، برخلاف ماههای دیگر.
حالا همین روزه را در نظر بگیرید. کاری که روزه میکند این است که خوردن و یک سری از اعمالی را که در روزه قرار است انجام نشوند، به بندگی تبدیل میکند؛ یعنی به شما میگویند این موقع غذا بخور. در روزه دقیقاً همین را میبینید: روزه مجموعهای از اعمال طبیعی را که انسان انجام میدهد، انگار به عبودیت میبرد. در موقعی که معمولاً وقت خوردن نیست، میگویند الان این را بخور؛ یعنی در آن موقع که میخوری، واقعاً به فرمان خدا میخوری. ممکن است آدم نیازی نداشته باشد که بخورد؛ تأکید در این است که حتماً این موقع بلند شویم و بخوریم، بعد اصلاً نخوریم و بعد فلان موقع دوباره بخوریم. شکستن این هنجار معمول را هم به آن اضافه کنید: چیزی که میخواهد سادهترین چیزهای جسمانیتان را به دستورات الهی از بالا وصل کند.
مشکلی که پیش میآید این است که وقتی از شکم فرمان گرفتم، حجابها چگونه ایجاد میشوند؟ خاصیت جسم ما این است که به قسمتی از جسم که زیاد توجه کنیم، سیگنالهایی که از آنجا میآید انگار قویتر میشود؛ بخشی از مغز مسئولیت دارد که یک سری سیگنالها را بگیرد. ممکن است آدم هیچوقت به بخشی توجه نکند؛ مثلاً از کلیهتان سیگنالی نمیگیرید؛ کلیه کار خودش را میکند؛ ولی مثلاً از شکم یا از پوستمان مرتب سیگنال داریم. هرچه بیشتر توجه کنید و این سیگنال را بیشتر بگیرید و مطابقش عمل کنید، نقش آن بخش از مغزتان انگار بیشتر میشود. شکم حوزهای است که خیلی چیزهای مختلف میخواهد و سیگنالهای قویای از آن بیرون میآید؛ کلاً عضو خیلی پرتوقعی است. همین که مدت طولانی عملاً تمرین میکنید که اصلاً به آن نگاه نکنید، چون میدانید نباید بخورید، هرچقدر هم که بخواهد سیگنال بفرستد؛ فکر میکنم وقتی آدم یک ماه روزه میگیرد، آن بخشی که این سیگنالها را میگرفت به نوعی کمی ضعیف میشود. مولوی هم شعری دربارهٔ «این تن» دارد که تاکنون خیلی زیاد خواندهام. اگر سیگنالهای درون جسم کمی ضعیفتر شوند، چه خودشان ضعیف شوند و چه گیرندههایشان کمتر به آنها توجه کنند، این خودش مثل حذف کردن جسمانیت است.
اینطور نیست که کسی شریعتی مندرآوردی بیاورد و بگوید عبودیت این است که مثلاً هفت بار غذا بخوریم و غذاها را هم تعیین کند که اولی مثلاً سبزی باشد. این شریعت فقط این نیست که به شما بگوید این کار را بکنید؛ خود کارها بهشدت تنظیمشده است. مثلاً اگر روزه خیلی طولانی شود، گرسنگی زیاد کار را به اینجا میرساند که تمام توجهتان دقیقاً به همین جلب شود؛ ممکن است پس از بیست و چهار ساعت گوشهای بنشینید و منتظر افطار باشید و معدهتان شروع کند به انواع سیگنال فرستادن و سروصدا کردن و اعتراض. چیزی متوسط لازم است که فایده داشته باشد و شما را از جسمتان دور کند. مثلاً فرض کنید بعضیها میروند روی میخ میخوابند تا سیگنالهای درد برایشان عادی شود و حتی پوستشان کمتر سیگنال بگیرد؛ اول اذیتشان میکند، ولی کمکم به آن عادت میکنند؛ بنابراین بخشی از مغزشان که این سیگنال را از پوست میگرفت ضعیف میشود. ولی شریعت نُرمی در اختیار ما میگذارد که خیلی افراطی نیست. اگر خیلی جسمتان را در معرض درد قرار دهید، کاملاً نتیجهٔ عکس میگیرید: توجهتان به جسمتان بیشتر میشود و قسمت دیگری از مغز بهویژه فعال میشود که مدام چیزهایی را وارسی میکند؛ مثل وقتی که کسی جان خودش را در خطر ببیند و نگران باشد که زندگیاش به خطر افتاده است.
یک بار این حرف را زدهام و دوباره تکرار میکنم. این نکته رسماً جزو شریعت نیست، ولی به هر حال اشارههایی به آن شده است: اصولاً ماه رمضان عبادتی است که حولوحوش شبهای قدر صورت میگیرد؛ یعنی مرکز عبادت آنجاست و قرار است انگار در شب قدر اتفاقهایی بیفتد؛ برای همین در شب قدر میتوانیم عبادت خاصی با تأثیرات خاصی داشته باشیم. سورهای در قرآن دربارهٔ شب قدر هست؛ بنابراین اهمیت خیلی خیلی خاصی دارد. تعبیری هم هست که بعضیها میگویند: ما انگار بیست و چند روز روزه میگیریم، مثل اینکه خودمان را آماده میکنیم که وارد شب قدر شویم، و چند روز هم پس از آن؛ چون در شب قدر برای آدمها اتفاقهایی میافتد و از نظر معنوی حالاتی پیدا میکنند و ممکن است آن حالات ثابت شود؛ آنوقت میگویند مثلاً هفتهٔ آخر رمضان برای تثبیت آن حالات است. این را میگویم تا شما را کمی تشویق کنم که به عبادتتان در شب قدر اهمیت بیشتری بدهید. شب قدر، تا آنجا که معلوم است، شاید شب بیست و سوم ماه رمضان باشد؛ ولی من همیشه میبینم که مردم به شب بیست و یکم توجه میکنند. بنا بر روایت، اصل شب قدر، که از همه مهمتر است، شب بیست و سوم است و به هر حال شب مهمی است. سورهای که در قرآن برای همین شب آمده است، آن را از هزار ماه بهتر میداند.