جلسه با فرمت کلاس و دو استاد آغاز میشود: ممکن است میان آن دو اختلاف پیدا شود و درس پروژهای است که شما را هم در آن مشارکت میدهند. استاد نخست میگوید کاری دربارهٔ همین معجزه کرده است. بعد از او استاد دیگر میخواهد بخش کلاسیک مبحث معجزه را بگوید، یعنی مقالهٔ هیوم که در مرکز مباحث است.
متن ویرایششده بر پایهٔ بازنویسیِ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
فرمت کلاس و دو استاد
برخلاف آنچه شاید انتظار داشته باشید، این گزاره درست نیست که من و آقای دکتر آزادگان همهچیز را از قبل هماهنگ کردهایم و با هم اختلاف عقیدهای نداریم.
ممکن است وسط کار، جایی اختلافهای خیلی ریشهای میان من و ایشان پیدا شود؛ به نظر من این نهتنها بد نیست، خیلی هم خوب است. شما اگر سر کلاس استادی هم بنشینید که کس دیگری همراهش نیست تا با او اختلاف داشته باشد، باز میدانید که بالاخره استادهای دیگری هستند که اختلاف دارند.
اینکه دو نفر همزمان شاید در جاهایی با هم تفاهم نداشته باشند، به نظر من میتواند تجربهٔ جالبی باشد. نکتهٔ مهمتر این است که این درس به اندازهٔ یک درس معمولی از اول تا آخر به اصطلاح تهبسته نیست. درس متداول در علوم انسانی یا فلسفه معمولاً سیلابس مشخص و کتاب درسی مشخصی دارد.
استادی که چند بار آن درس را داده، شاید بتواند بگوید در جلسهٔ هشتم قرار است چه بگوید و چه مقالههایی را قرار است به دانشجوها بدهد تا بخوانند. در فلسفه معمولاً خیلی همینطور است: مکاتبی باید گفته شود، عقاید فیلسوفانی باید گفته شود و مقالات کلیدیای هست که دانشجو حتماً باید خوانده باشد؛ مثلاً مقالههای کلاسیک مربوط به آن موضوع.
ولی بدیل دیگری هم وجود دارد. اگر تدریس فلسفه را طیفی در نظر بگیریم، من همیشه خیلی دوست دارم شرحی را که از کلاسهای Wittgenstein در دوران جوانیاش وجود دارد برای دانشجوهای فلسفه بگویم. میگویند درسهایی که Wittgenstein ارائه میکرد، سیلابس که هیچ، حتی موضوع خیلی مشخصی هم نداشت.
کاری که Wittgenstein میکرد این بود که دو ساعت سر کلاس میآمد و دربارهٔ موضوعهایی که داشت به آنها فکر میکرد، با صدای بلند فکر میکرد. شبِ قبل تا جاهایی فکر کرده بود؛ فرض کنید ساعت ۸ صبح میآمد و مینشست، احتمالاً این مقدمه را میگفت که صورتمسئلهاش چیست و تا حالا به چه فکر کرده است، و بعد در ذهنش بررسی میکرد که اگر این را فرض کنیم، چه میشود.
بعد چیزهایی به ذهنش میرسید و همانها را بلندبلند میگفت. احتمالاً دانشجوها هم شاید خیلی گیج میشدند، ولی قبول کنید که شرکت در تجربهٔ فکرکردنِ یک فیلسوف، آن هم در حد Wittgenstein، تجربهای خیلی جالبتر است از اینکه بنشینید و به شما بگویند این مقالهها را بخوانید. یک سرِ افراطی این طیف Wittgenstein است که خیلی معلوم نیست چه پیش میآید و ممکن است وسط ترم موضوع فکرش عوض شود، و سر دیگرش اینکه فقط چیزی بدهیم که دانشجو بخواند و یاد بگیرد و بعد هم از او امتحان بگیریم. امیدوارم ما جایی در میانهٔ این طیف قرار گرفته باشیم.
در این درس بیشتر اینطور فکر کنید که پروژهای را پیش میبریم و شما را هم در آن مشارکت میدهیم.
معجزه در کلام و فلسفه
مثلاً من کاری دربارهٔ همین معجزه کردهام؛ ممکن است کار مشابهی را دربارهٔ مفهوم دیگری هم بخواهیم انجام بدهیم، و اینکه کدام مفهوم باشد، ممکن است به انتخاب و علاقهٔ شما بستگی داشته باشد. این کار را با هم پیش میبریم؛ ممکن است شما در پیشبردنش خیلی بتوانید مشارکت کنید، ممکن است نکنید.
اصل ماجرا این است که به نظر من در مباحث فلسفهٔ دین یک مشکل کلی وجود دارد: اگر با مفاهیم دینی آشنایی کاملی داشته باشید، وقتی به فلسفهٔ دین میآیید، آن حس شهودی را که از بعضی مفاهیم دینی دارید در مباحث فلسفهٔ دین نمیبینید. این را با نظر شخصی خودم میگویم و ممکن است همه موافق نباشند. بعضی از مفاهیمی که آنجا مطرح است، زیادی سادهسازی شده یا اصلاً تغییراتی کرده که خیلی ممکن است مطلوب به نظر نرسد. نمونهٔ روشنش به نظرم همین مفهوم معجزه است. دربارهٔ مفهوم معجزه الان آقای دکتر مثالهایی گفتند؛ شما وقتی «معجزه» را میشنوید، مصداقهایی به ذهنتان میآید.
ما وقتی «معجزه» را میشنویم، چه مصداقهایی به ذهنمان میآید؟ مثلاً اینکه حضرت موسی عصا را انداخت و عصا به مار تبدیل شد؛ یا اینکه طبق روایات، حضرت صالح — که پیامبر اختصاصی مسلمانان است و فرقش با حضرت موسی این است که مشترک نیست — جلوی چشم مردم شتری را از دل کوه بیرون آورد.
وقتی حرف از معجزه است، دستکم این اصطلاح «معجزه»، همین کلمهای که از «عجز» میآید، اصطلاحی است که در کلام اسلامی کلی دربارهٔ آن بحث وجود دارد. شاید به نظر برسد که معادل فلسفیاش میراکل است؛ اما این دو با هم فرق دارند.
معجزه در کلام اسلامی یعنی کارهای غیرعادی؛ خرق عادتی که پیامبران انجام دادهاند تا نبوت خودشان را ثابت کنند و دیگران از آن عاجزند. معجزه یعنی چیزی که طرف مقابل در برابرش احساس عجز میکند و میبیند نمیتواند آن کار را انجام دهد؛ بنابراین هیچ بشری نمیتواند آن را انجام دهد.
پس وقتی معجزه را میبیند، به این ایمان میرسد که این شخص به نیرویی نامتناهی وصل است که توانسته این کار را بکند. از ریشهٔ کلمه هم پیداست که مسئله عاجزکردن طرف مقابل از انجام کاری است؛ طرف انگار مجبور میشود چیزی را بپذیرد: ادعای این پیامبر را.
اصولاً در کلام اسلامی وقتی میگویند معجزه، منظورشان همین است: کارهایی که پیامبران برای اثبات نبوتشان میکردند. بعد بحثهایی هم هست؛ مثلاً اینکه قرآن معجزهٔ پیامبر است، یعنی چه؟ این بحث در کلام هم مطرح است. یا اینکه فاعل معجزه کیست؟ خداوند معجزه میکرده، یا پیامبران خودشان، مثلاً با روح قدسیشان، معجزه میکردند؟ در عین حال بحثهای فلسفی هم هست دربارهٔ اینکه این با روابط علّی و معلولی طبیعت چطور جور درمیآید. یک بحث خیلی مهم هم بهطور طبیعی برایشان این است که فرق معجزه با شعبده و مثلاً کرامت چیست.
اگر هر کسی کار غیرعادیای بکند، آیا میتوانیم بگوییم پیامبر است، یا ادعایش را بپذیریم؟ این مفهوم تا اندازهای با miracle فرق دارد. فکر کنم مجبوریم همین کلمهٔ miracle را به همین صورت انگلیسی به کار ببریم تا با معجزه قاطی نشود؛ چون در miracle شما پیامبر لازم ندارید. ممکن است در زندگی شخصیتان یک miracle ببینید: اتفاقی خیلی شگفتانگیز و خارقالعاده برایتان بیفتد که مثلاً باعث ایمانتان شود. حالا هر کدام از اینها را میخواهید در نظر بگیرید: یا آن را به پیامبران محدود کنید، مثل آنچه بیشتر در کلام اسلامی هست، یا کمی وسیعتر به آن نگاه کنید.
اما تعریف استاندارد معجزه، یعنی معروفترین تعریفی که در فلسفهٔ تحلیلی بیشترین literature دربارهٔ آن وجود دارد، البته واقعاً یک تعریف واحد نیست؛ همین الان، اگر نخواهم بگویم صدها، دستکم دهها تعریف وجود دارد.
هستهٔ مرکزی این تعریف بیشتر به Hume منتسب است و بعد شاخوبرگ پیدا کرده است؛ اصلاحش کردهاند و چیزهایی به آن افزوده یا از آن کم کردهاند. در این تعریف، دو عنصر باید در یک miracle باشد: اول اینکه عاملش باید یک عامل به اصطلاح super natural باشد؛ یعنی خداوند با agentهایش کاری را انجام داده باشد. دوم اینکه این کار باید بهنوعی بیرون از به اصطلاح natural law یا course of nature باشد. پس miracle باید این دو شرط را داشته باشد: خداوند با agentهای خودش واقعهای را انجام میدهد که بیرون از محدودهٔ عادیِ به اصطلاح رفتار طبیعت است.
حالا هر کدام از این دو مفهوم را بگیرید، این تعریف تا چه اندازه شهود ما را به اصطلاح capture میکند؟ به نظر من نکتهٔ خیلی خیلی مهم اینجا این است که در این تعریف اصلاً لازم نیست آدمی باشد که این معجزه را ببیند و ایمان پیدا کند، یا اتفاقی برایش بیفتد. این میتواند در خلأ هم اتفاق بیفتد.
این از ایدههایی است که خیلیها گرفتهاند؛ در یکی دو دهه، یا چند دههٔ اخیر، که موضوع معجزه خیلی اصلاحیه خورده، فکر کنم یکی از مهمترین حرفها همین است. مثالی هست که الان یادم نیست کدامیک از فیلسوفها آن را زده است؛ آدم معروفی است. میگوید اگر خداوند مثلاً در صحرای آفریقا، شبی در نیمهشب، چیزی را برخلاف قوانین طبیعت حرکت دهد، آیا شهوداً میتوانیم به این بگوییم miracle؟
آنجا نه کسی هست و نه کسی ایمان پیدا میکند؛ پیامبر که هیچ، اصلاً شاهدی وجود ندارد. ولی تعریف بر آن صدق میکند: خداوند کاری خلاف عادت طبیعت انجام داده، بدون آنکه شاهد و ناظری داشته باشد و بر کسی تأثیری بگذارد. این با شهود ما خیلی سازگار نیست.
در مفهوم معجزه بالاخره انگار این هست که خداوند میخواهد کسی را هدایت کند و کاری میکند که او چیزی را بفهمد. دستکم، معجزه — هر دوی اینها — به یک معنا باید معنادار باشند؛ یا به تعبیری که به کار میبرند، باید religious significance داشته باشند تا معجزه حساب شوند.
این تعریف هیچکدام از این شرایط را ندارد. آن حس دینی که هست، اینکه خداوندی هست و انسانی هست و خدا میخواهد او را هدایت کند و کاری انجام میدهد، چه به دست پیامبران و چه بدون کمک پیامبران، همهٔ اینها حذف شده است. انگار اینها شاخوبرگهای اضافهاند و هستهٔ مرکزی چیز دیگری در نظر گرفته شده است: چیزی خیلی objective؛ این حس که objective باشد. فکر نکنید که Hume نمیفهمد این مشکل اینجا وجود دارد؛ میخواهم بگویم فکر نکنید آنچه را ما میگوییم نمیفهمد.
مثالی دارد که نشان میدهد کاملاً میفهمد. میگوید اگر خداوند، بیآنکه هیچکس آنجا باشد، خانهای را از زمین بلند کند، این میراکل است. حتی تأکید میکند که لازم نیست کسی ببیند؛ همین که کاری خلاف قوانین و جریان طبیعی به دست خداوند صورت میگیرد، به آن میراکل میگوییم.
ولی ما به این میراکل نمیگوییم. در متون دینی و در فضای ذهنی آدمهای دیندار معمولاً به چنین چیزی میراکل گفته نمیشود؛ هیچکدام از مصداقهای مهمی که داریم اینطور نیستند. این تعریف خیلی بیش از حد کلی به نظر میرسد و خیلی چیزهایی را که باید داشته باشد، ندارد؛ حذف شدهاند. در میراکل یک جنبهٔ اپیستمیک وجود دارد که اینجا حذف شده است.
اینکه ذهنی باید باشد که این در آن انعکاس پیدا کند و اتفاقی برای آن آدم بیفتد، در این تعریف استاندارد نیست. عدهای سعی میکنند این تعریف استاندارد را اصلاح کنند، و کاری که من میخواهم انجام بدهم هم در واقع نوعی اصلاح این تعریف است، در جهت نزدیکشدن به شهودی که در متون دینی و عقاید دینی نسبت به معجزه وجود دارد.
پیش از آنکه جلو بروم، بگویم که به نظر من برهانهای هیوم دربارهٔ همهٔ اصلاحاتی که در مفهوم معجزه انجام شده و میشود، از جمله کاری که بعداً توصیفش میکنم، صدق میکند.
چون چیزی که برهانهای هیوم لازم دارند این است که آن واقعه، واقعهای خیلی نادر و خلاف عرف باشد و حالت خرق عادت داشته باشد؛ و شما نمیتوانید تعریفی از معجزه بدهید که اینطور نباشد. بنابراین اینطور نیست که برهانهای هیوم به این تعریف وابسته باشند، به این معنا که اگر تعریف را پیچیدهتر کنید، آن برهانها از بین بروند.
چون فکر میکنم در هر تعریفی از معجزه قطعاً باید حرف از واقعهای با احتمال خیلی خیلی پایین باشد، و این برای برهان هیوم کافی به نظر میرسد. برهانهای هیوم دربارهٔ این است که شما چیزی بشنوید، یعنی کسی دربارهٔ وقوع واقعهای نادر به شما گواهی بدهد؛ همین کافی است که آن استدلالها کار کنند.
این را گفتم تا اصلاً این تصور پیش نیاید که تغییر تعریف، مشکلاتی را که در فلسفهٔ تحلیلی دربارهٔ وقوع معجزه، یا از نظر باور به معجزه، وجود دارد، بهنوعی حل میکند.
ولی این نکتهٔ مهمی است: ما با مجموعهای از مباحث فلسفی دربارهٔ معجزه و خیلی چیزهای دیگر مواجهیم که تا اندازهای میشود تردید کرد که مفاهیم چقدر خوب از دین به فلسفهٔ دین منتقل شدهاند. من با این مثال شروع کردم، ولی مسئله فقط این مثال نیست و شما خیلی چیزهای دیگر هم میتوانید پیدا کنید.
پرسشهای فلسفهٔ دین
از خود مفهوم خدا گرفته تا مثلاً، به نظر من، مسئلهٔ شر: وقتی در بافت دینی نگاه میکنید، فضا فرق میکند. ادامهٔ بحث این است که موضوع صرفاً این نیست که آیا توانستهاید مفاهیم را بهخوبی به تعریفهای فلسفی تبدیل کنید یا نه.
مسئله این است که همهٔ پرسشها هم پرسشهایی نیستند که ذهن آدمهای مذهبی را درگیر میکنند. مثلاً وقتی به خودِ متون دینی نگاه میکنید، مثل قرآن یا بایبل، به نظر میآید اثبات وجود خدا، که یکی از بزرگترین مباحث فلسفهٔ دین است، اصلاً موضوع بحثشان نیست.
این مسئله در آنها مطرح است، ولی فکر میکنم از زاویهٔ دیگری به آن نگاه میشود. در قرآن نگاه کنید و ببینید آیا جایی اصلاً این پرسش وجود دارد که فاعل معجزه کیست؟ در حالی که یکی از بزرگترین مباحث کلام اسلامی دربارهٔ معجزه این است که فاعل آن خداست یا پیامبر.
به نظر میرسد اصلاً چنین کنجکاویای در متون دینی وجود ندارد. پس نهفقط میشود تردید کرد که مفاهیم چقدر خوب به صورت فلسفی منتقل شدهاند، یعنی به تعریفهای دقیق فلسفی تبدیل شدهاند، بلکه میشود تردید کرد که آیا پرسشهای اصلی برای دیندارها همینها هستند یا نه.
ممکن است کسی از این حرفها بخواهد نتیجه بگیرد که بیاییم فلسفهٔ دین را بازنگری کنیم: همانطور که الان خیلیها مفهوم معجزه را بازنگری میکنند، کل مفاهیم مربوط به فلسفهٔ دین به بازنگری احتیاج دارند. و چگونه بازنگری کنیم؟
اگر خودمان را به دین اسلام محدود کنیم، یکی از ویژگیهای اسلام این است که یک کتاب در مرکزش قرار گرفته است؛ خیلی بیشتر از اهمیتی که مثلاً در مسیحیت و یهودیت به کتاب مقدس خودشان بهعنوان منبع اصلی دین میدهند.
مثلاً در مسیحیت کاتولیک اصولاً مرجع اصلی دین کلیساست، نه آن کتاب؛ پروتستانها به کتاب اهمیت بیشتری میدهند؛ و یهودیان به سنتهای دینی خودشان، اگر بیش از بایبل اهمیت ندهند، کمتر هم اهمیت نمیدهند. ولی به نظر من در اسلام ویژگیای وجود دارد.
اگر واقعاً بتوانید کسی را قانع کنید که قرآن این را اینطور گفته است، مقاومت نمیکند؛ نمیگوید قرآن این را گفته، ولی علما چیز دیگری گفتهاند. خود علما هم این حرف را به این صراحت نمیزنند.
این حس که اگر چیزی در قرآن آمده باشد و آن را به کسی نشان بدهی، دیگر مقاومت نمیکند، در مورد مسلمانها وجود دارد.
یکی از حاضران: علما در حقیقت مقاومت نمیکنند، ولی آن را پیچاندهاند.
نه، ببینید؛ من از جایی حرف میزنم که نتوانند بپیچانند؛ یعنی شما بتوانید به طرف ثابت کنید که قرآن این را گفته است و نشود آن را پیچاند. اگر پیچاندهاند، بالاخره آن را پیچاندهاند؛ و این مهم است: اگر بتوانید بپیچانید، بالاخره از همهچیز میشود در رفت. البته مقدمهٔ خوبی گفتید برای یکی از چیزهایی که میخواهم بگویم: مسئلهٔ پیچاندن خیلی مهم است.
اگر خودمان را به دین اسلام محدود کنیم، شما میتوانید برای خودتان پروژهای تعریف کنید و بگویید: این بار به متن دینی، که اساس ایمان مذهبی و عقاید مسلمانهاست، رجوع میکنم تا ببینم مفاهیمی که آنجا هست چگونه مطرح شدهاند.
آیا با تعریفهایی که ما داریم جور درمیآیند؟ آیا همهٔ مفاهیمی که آنجا هست و خیلی مهماند، این طرف هم وجود دارند؟ آیا پرسشهایی که آنجا خیلی رویشان تأکید شده، اینجا برجسته شدهاند؟ و برعکس، آیا مفاهیمی که اینجا هستند، اصلاً آنجا هستند یا نه؟
مثل اینکه این بار بیایم و بگویم: بگذارید دین را دیندارها تعریف کنند. وقتی میگویند معجزه، منظورشان چیست؟ «دیندارها تعریف کنند» یعنی چه؟ در مورد مسلمانها ببینیم در قرآن دربارهٔ معجزه چه نوشته است. اساس کار این است: فلسفهٔ دین بهنوعی میخواهد مباحث دینی را فلسفی کند.
پس اول ببینیم این دینی که قرار است فلسفی شود، چیست. به کجا رجوع کنیم؟ به سرچشمهٔ دین؛ در مورد مسلمانها فکر کنم توافق هست که به قرآن رجوع کنیم. ببینیم آیا مفاهیم شهودی که آنجا پیدا میکنیم اینجا هست، و آیا پرسشهایی که آنجا هست اینجا مطرح شده است؛ بالاخره باید تناظری وجود داشته باشد.
بنابراین پروژه میتواند این باشد؛ اولین عنوانی که برایش مینویسم این است: «اصلاح یا بازنگری مفاهیم فلسفهٔ دین با متون دینی». البته میشود در برابرش مقاومت کرد؛ اینکه آیا اصلاً این کار باید انجام شود یا نه، و آیا ممکن است یا ممکن نیست.
فکر میکنم ممکن است کسی بگوید اشتباه میکنید و فلسفهٔ دین مفاهیم را خیلی خوب در بر گرفته است؛ نقصی در آن حد وجود ندارد که بخواهیم فلسفهٔ دین یا بعضی از مفاهیمش را بهطور کلی بازنگری کنیم.
بنابراین اگر بخواهیم چنین پروژهای را تعریف کنیم و پیش ببریم، یک کار این است که نشان بدهیم مواردی، مثل همین موضوع معجزه، وجود دارند که این نقص در آنها به چشم میآید. نقص یعنی اینکه مفاهیمی اصلاً نیامدهاند، یا مفاهیم اضافهای اینجا هستند، یا مفهومی آمده ولی ناقص آمده و بهخوبی نیامده است، یا پرسشها، دستکم از نظر وزنی که به آنها داده شده، با هم یکی نیستند.
بنابراین میشود ادبیاتی ایجاد کرد دربارهٔ اینکه مفاهیم و مباحث فلسفهٔ دین چقدر با آنچه در متون دینی هست سازگارند و تطبیق دارند. پرسش دوم این است: فرض کنید رفتید و دیدید که نه، اختلافها خیلی زیاد است؛ آیا این کار ممکن است؟ میشود آن را انجام داد؟ یعنی میخواهید چه کار کنید؟
مثلاً شهودتان نسبت به معجزه قرار است چگونه به یک تعریف تبدیل شود؟ تعریف که نمیتواند خیلی پیچیده باشد. در واقع من میتوانم اینطور از فلسفهٔ دین دفاع کنم که کاری که فلسفهٔ دین انجام میدهد همان کاری است که علم میکند: علم از وضعیتهای واقعی مدلهای سادهای میسازد که بشود دربارهٔ آنها بحث کرد، و بعد دربارهٔ آنها بحث میکند.
چه انتظاری دارید؟ اینکه یک تعریف در فلسفهٔ دین، در بافتهای تحلیلی که باید خیلی دقیق باشد، بیاید و مفهوم دینی پیچیدهای را که ممکن است حسهای زیادی هم در آن باشد، با همهٔ اینها مدل کند؟ بنابراین پرسش دوم این است که آیا این کار اصلاً شدنی است؟ آیا نمیشود اینطور از فلسفهٔ دین دفاع کرد؟
یعنی بگوییم این همان چیزی بود که میشد تحلیلش کرد و بیش از این نمیشود؛ درست نیست که بعضی از پرسشها به این طرف بیایند؛ بعضی از پرسشها بهطور طبیعی پیش میآیند و ممکن است آنجا پیش نیامده باشند. وقتی جریان یک مبحث شروع میشود، نمیتوانید کنترلش کنید و بگویید این پرسش را بپرس و آن پرسش را نپرس.
بنابراین میتوانید بگویید روالی تاریخی وجود داشته است؛ آنها تلاششان را کردهاند، این حاصلش است و کار خیلی بیشتری از این نمیشد انجام داد. نکتهٔ دیگر اینکه آیا واقعاً کار فلسفهٔ دین مدلکردن اعتقادات موجود در متون دینی است، یا مستقل از دین است؟
یعنی فیلسوفان دین مثلاً دارند دربارهٔ خدا و جهان و مانند اینها فکر میکنند؛ بخشی از متافیزیک که به مباحث دینی نزدیک است و حالا اسمش شده فلسفهٔ دین. تعهدی ندارند که خودشان را با اینکه دیندارها چه احساسات و چه افکار پیچیدهای دارند تطبیق بدهند؛ بلکه این بخشی از متافیزیک است که با یک سنت فلسفی به وجود آمده است.
دخالت خدا در جهان
بخشهایی از متافیزیک بحث دربارهٔ این است که آیا ماورای طبیعت وجود دارد یا نه، خدایی هست یا نیست، و آیا خدا میتواند در جهان دخالت کند یا نه و چگونه میتواند. اینها مباحثی مستقلاند و فیلسوف دین اصلاً وظیفهٔ خودش نمیداند که برود چنین کاری را انجام بدهد.
فیلسوف دین دربارهٔ جهان فیلسوف است و بحثهای متافیزیکی میکند؛ از جمله، فکر میکنم بهطور طبیعی این بحث که آیا جهان را خداوند خلق کرده یا نه، و آیا خدایی وجود دارد یا نه. پس دو نکته هست.
نکتهٔ اول این است که آیا اصلاً اختلاف چشمگیری وجود دارد یا نه. جواب من این است که اختلاف چشمگیری وجود دارد و میشود همینطور موردبهمورد آن را بررسی کرد و نشان داد که در خیلی جاها این اختلافها جدیاند؛ مخصوصاً کمبودها: چیزهایی که آنجا از آنها حرف زده میشود و اینجا حرفشان زده نمیشود.
نکتهٔ دوم این است که آیا اصولاً قرار است این کار انجام شود. میشود مقاومت کرد؛ یعنی کسی میتواند از این موضع صحبت کند که نه، اصلاً فیلسوف دین چه کار دارد که دیندارها چه فکر میکنند؟ او خودش مستقلاً بحث میکند.
نکتهٔ دیگر اینکه آیا این کار شدنی است: آیا میشود مفاهیم پیچیده را به بافت فلسفهٔ تحلیلی آورد و آنها را خیلی خوب حفظ کرد، یا نه، ضرورتاً باید سادهسازی کرد و تغییراتی در آنها داد؟ تعریف بالاخره باید تا حدی ساده باشد؛ تعریف را در فلسفه برای چه میآوریم؟ برای اینکه بتوانیم با آن استدلال بسازیم.
اگر من تعریفی داشته باشم که مثلاً ۳۰ بند داشته باشد — شرط لازم و کافی برای یک معجزه این است که اینطور باشد، ناظر داشته باشد، ناظرش از قبل چیزی را نداند و بعد آن را بداند، آن چیز باید اینطور باشد، و از این قبیل — حالا شما استدلالی بیاورید که بتوانید این تعریف را به اصطلاح در آن اجرا کنید؛ مفهومی که ۲۰ یا ۳۰ جزء هم در آن وجود داشته باشد.
بنابراین احتمالاً کسی میتواند اینطور مقاومت کند و بگوید اصلاً قرار نیست وقتی تعریف سادهای در فلسفه میآوریم، خیلی مته به خشخاش بگذاریم که آیا همهٔ جزئیات ذهنیت و حس دینی را منتقل کردهایم یا نه.
ولی من جواب سادهای به این مسائل میدهم: اسم این پروژه را کمی عوض میکنم — گفتم که آن اسم اولش است — تا این مشکلات پیش نیاید و بتوانیم کارمان را انجام بدهیم.
یعنی نه لازم باشد که الان با بررسی تعداد زیادی مفهوم اثبات کنم که میان دین و فلسفهٔ دین اختلاف چشمگیری وجود دارد، و نه لازم باشد از این موضع صحبت کنم که: نه؛ وقتی حرف از معجزه میزنیم و تو از این اصطلاح استفاده میکنی، این باید همانی باشد که متدینین میگویند؛ نمیتوانی برای خودت چیزی عینی و مثلاً علمی تعریف کنی، بعد اسمش را همین اصطلاح بگذاری و بعد ردش کنی.
مثالی دارم که در سخنرانیام در IPM هم گفتم و چون یکی دو نفر بازخورد مثبت دادند، بد نیست اینجا هم بگویم، اگر کسی آن سخنرانی را گوش نکرده است.
گفتم این مثل کاری است که آدمهای مذهبی در رد نظریهٔ تکامل میکنند: طرف میآید و میگوید نظریهٔ تکامل چیست؟ اینکه یک روزی میمون آدم زاییده است. بعد هم خیلی راحت ردش میکند و خیلی هم خوشحال است.
تو اگر میخواهی دربارهٔ تکامل صحبت کنی، بگذار تکامل را زیستشناسی تعریف کند که تکامل را قبول دارد. من وقتی این تعریف معجزه را میبینم، احساس میکنم آن را کسی تعریف کرده که میخواهد ردش کند، نه کسی که احساس میکند معجزهای وجود دارد.
بنابراین میشود از این موضع دفاع کرد که اگر اسمش را فلسفهٔ دین میگذارید، باید ملزم باشید به اینکه آن کسی که دین را قبول دارد چه فکر میکند، چه چیزی برایش مهم است و دنیا را چطور میبیند؛ باید کمی جهانبینیاش را درک کنید و بعد دربارهٔ آن بحث کنید.
وگرنه همان اصطلاحها را میآورید و میگویید: من همان اصطلاح را به کار میبرم و ظاهراً دربارهٔ همان صحبت میکنم، ولی اگر کسی به من ایراد گرفت، میگویم من که الزامی ندارم؛ دارم حرفهای خودم را میزنم.
حالا اصلاً میخواهم این چیزها را کنار بگذارم. فرض کنید اثباتی ندارم و شواهدی ارائه نمیدهم که اختلاف زیاد و چشمگیر است؛ هیچ اصراری هم ندارم که آنچه به آن فلسفهٔ دین میگوییم باید مدلسازی دین باشد؛ و اصراری هم ندارم که این کار شدنی است یا نه.
میخواهم بگویم اینجا میشود پروژهای تعریف کرد که بدون هیچکدام از اینها هم معنا دارد: اصلاً نمیگویم میخواهم فلسفهٔ دین را اصلاح کنم؛ میگویم ابزاری به اسم فلسفهٔ تحلیلی وجود دارد و میخواهم بروم متون دینی را نگاه کنم، مفاهیم و پرسشهایشان را ببینم و آنها را به زبان فلسفهٔ تحلیلی ترجمه کنم.
اصلاً اسمش را هم فلسفهٔ دین نمیگذارم؛ برای اینکه کسی ناراحت نشود، اسمش را میگذارم فلسفهٔ مثلاً تحلیلیِ متون دینی — البته «تحلیلی» را هم نمیگویم، چون اینجا گفته نشده است — یعنی «فلسفهٔ متون دینی». آیا این کار شدنی است یا نه؟ نمیدانم؛ این یک پروژه است. مخصوصاً در اسلام، این متن دینی، یعنی متن قرآن، مرکز همهٔ عقاید است و کسی در این تردید نمیکند.
متون دینیای داریم که بهویژه در مورد اسلام خیلی مهماند؛ میخواهیم برویم ببینیم مفاهیمی که در این متون مطرح شده، قابل ترجمه به زبان فلسفی هستند یا نه، و آیا پرسشهایشان را میشود به این طرف آورد. فکر کنید اصلاً داریم کار جدیدی میکنیم. آیا میشود اینطور نگاه کرد؟ آیا چالشی ایجاد میشود؟ من مقالهای دربارهٔ همین معجزه نوشتهام؛ یعنی ترجمهٔ مفهومی که در قرآن معادل معجزه است به زبان فلسفهٔ تحلیلی.
باور کنید در مدتی که در فکر این بودم که چه بنویسم و چطور بنویسم، یکی دو مسئلهٔ استراتژیک بود که خیلی رویشان فکر کردم. یکیاش، که تا روز آخر ماند و شاید آخرین تصمیمی بود که گرفتم، این بود که آیا بگویم دارم تعریف Miracle را اصلاح میکنم، یا بگویم دارم چیز جدیدی تعریف میکنم.
میتوانستم بگویم این مفهومی است در قرآن — انگلیسیاش را که نوشته بودیم، مخففش میشد SEARS — و بگویم دارم مفهوم جدیدی معرفی میکنم که مفهومی فلسفی است؛ آن را از دل رویکردی درآوردهام که در قرآن نسبت به این پدیده، یعنی آنچه به آن Miracle یا معجزه میگوییم، وجود دارد.
تعریفش کمی پیچیدهتر از این است. نهایتاً تصمیم گرفتم راهی را انتخاب کنم که چالشش بیشتر است؛ یعنی بگویم تعریف Miracle را اصلاح میکنم؛ تا آخرین لحظه واقعاً مردد بودم، چون میشد خیلی ساکت و آرام این کار را نکرد.
میشد این را بگویم، ولی خیلی افت دارد که من اسم دیگری بگذارم؛ مثل این است که این اصطلاح، اصطلاحی دینی بوده و آنها برداشتهاند و تعریفی از آن کردهاند، و من به جای اینکه بگویم دارم تعریف را اصلاح میکنم، بگویم دارم مفهوم جدیدی تعریف میکنم.
ولی واقعیتش این است که این همان چیزی بوده که ما فکر میکردیم باید عنوان Miracle به آن داده شود. بنابراین این اشکالات وجود دارد و همهٔ اینها قابل بحث است؛ فکر میکنم در خود همین درس اصلاً میشود این موضوع را هم پیش برد.
ولی فکر میکنم پرداختن به آن در شروع کار خوبی نیست.
شهود متون دینی و فلسفهٔ دین
کل ادبیات فلسفهٔ دین و مباحثش را نگاه کنید و سعی کنید ببینید با آن شهود و آنچه در متون دینی هست اختلاف دارد یا نه. فکر میکنم در خیلی جاها چیزهای جالبی پیدا میشود؛ اینکه انگار اصلاً آنجا چیز دیگری دارد گفته میشود.
پرسشها و مفاهیم غایب، یعنی عدم تناظر آنچه در دین مطرح است با فلسفهٔ دین، خودش موضوع جالبی است. اینکه آیا فلسفهٔ دین باید به عقاید دیندارها ملزم باشد، موضوع خوبی برای بحث است، ولی فکر میکنم اینجا خیلی جایش نیست؛ دستکم در انجام این پروژه خیلی کلیدی و حیاتی نیست.
اما دربارهٔ اینکه آیا این کار شدنی است یا نه، فکر میکنم به جای بحثکردن دربارهٔ آن، بهتر است آدم برود انجامش بدهد و ببیند میشود یا نمیشود؛ ممکن است ساعتها بنشینیم و بحث کنیم و به نتیجه نرسیم.
اگر چهار تا از این مفاهیم را برداریم و ببینیم که میشود و چیز خوبی از آن درمیآید، همین نشان میدهد که کار خوبی است. اینجا دربارهٔ متون دینی باز تذکری میخواهم بدهم؛ دارم سعی میکنم موانع احتمالی را، یعنی مقاومتهایی را که ممکن است در برابر این پروژه پیش بیاید، برطرف کنم.
تا اینجایش مانعی نیست: میخواهیم برویم آزمایش کنیم و ببینیم آیا میتوانیم متن دینی را که میخوانیم به زبان فلسفهٔ تحلیلی ترجمه کنیم یا نه. ممکن است به این نتیجه برسیم که بله، یا به این نتیجه که نه؛ بالاخره ممکن است تهِ پروژه کاملاً روشن نباشد. اما نکتهای هست: آیا میخواهیم بعد از اینکه این کار را کردیم، ادعا کنیم که مثلاً یک فلسفهٔ تحلیلی قرآنی ساختهایم؟ مشکل این چیست؟
خیلیها مقاومت میکنند که تو فهم خودت را از قرآن برداشتهای و مثلاً به مفهومی تبدیل کردهای، و متن که کاملاً در ذهن ما نمینشیند. همین الان گفتم، و یکی از حاضران هم به این نکته کمک کرد، که متن را میشود پیچاند؛ وقتی در حکم سادهای که جایی با صراحت گفته شده میشود پیچاند، در مفاهیم هم بالاخره میشود پیچهایی داد. ولی معمولاً انگیزهٔ لازم برای پیچاندن مفاهیم خیلی وجود ندارد؛ در احکام و مانند اینها انگیزهٔ بیشتری هست که چیزی را کم و زیاد کنند. فکر نمیکنم در مفاهیم معمولاً خیلی چنین باشد، ولی به هر حال اختلاف نظر وجود دارد.
آدمها قرآن را میخوانند و ممکن است برداشتهای مختلفی داشته باشند. بنابراین این مشکل را هم باید از همین حالا برطرف کنیم: قرار نیست در پایان ادعا کنیم که مفهوم معجزه در قرآن را برداشتهایم و به یک اصطلاح فلسفی تبدیل کردهایم؛ چون ممکن است کس دیگری همین کار را انجام بدهد و به چیز دیگری برسد. ببینید، در کاری که میخواهیم انجام بدهیم، مثلاً دربارهٔ معجزه، یک متن دینی داریم؛ اول یک فرایند فهم متن داریم تا مفهومی را از آن استخراج کنیم، و بعد میخواهیم آن را به زبان فلسفه ترجمه کنیم.
یعنی دستکم دو کار متمایز انجام میشود. ممکن است کسی معجزه را بردارد، سعی کند با رویکردی که در قرآن هست به موضوع نگاه کند و آن را ترجمه کند، و کس دیگری همین کار را انجام بدهد و به نتیجهٔ دیگری برسد. چرا؟
یا فهمش از متن اصلاً متفاوت است، یا ممکن است فهمش همان باشد ولی ترجمهاش متفاوت باشد؛ چون بالاخره در ترجمه به زبان فلسفهٔ تحلیلی تغییراتی داده میشود و چیزی کم و زیاد میشود تا بشود تعریف خوبی ارائه کرد. ممکن است هر دو هم وجود داشته باشد. بنابراین نمیخواهیم ادعاهای گزاف بکنیم که مثلاً رفتهام و، نمیدانم، فلسفهٔ تحلیلی قرآنی درآوردهام.
پرپر حرفی زده است که من خیلی به آن علاقهمندم. میگوید وقتی دانشمندی مدلی ارائه میدهد که مثلاً آزمایشهایی را توجیه کند، هیچ نیازی نیست بگوید این مدل را از کجا آورده است؛ شاید خواب دیده باشد. علم فقط این را نگاه میکند که آیا این مدل با این وضعیت جور درمیآید یا نه.
فرض کنید آینشتاین بگوید من یک شب خوابیده بودم. یا مرحوم رامانوجان، ریاضیدان بزرگ و غیرعادی هند: هاردی میگوید هر روز ساعت ۴ بعدازظهر با هم چای میخوردیم و او یک عالم فرمول جدید میآورد؛ از او پرسیدم که آخر اینها از کجا به ذهنت میرسد، و میگفت الههٔ کریشنا در خواب به من میگوید؛ شاید هم میگفت شاید. خب، چه کار کنیم؟ این فرمول درست است؛ آن را آورده و اثباتش هم کرده است؛ یک قضیهٔ ریاضی را با کمک الههٔ کریشنا کشف کرده است. حالا ما میخواهیم چیزی بسازیم و هیچ ادعایی هم نداریم که این یگانه فلسفهٔ تحلیلیای است که میشود از متون دینی یا از متن قرآن درآورد.
فرض کنید من قرآن را درست هم نفهمیدهام، ولی رفتهام خواندهام و یکدفعه ایدهٔ جالبی به ذهنم رسیده است؛ خودم فکر میکنم از قرآن است، ولی شاید نباشد. اینکه آن ایده جالب است یا نه، مستقلاً قابل بررسی است. نمیخواهیم به بحثهای فلسفیای که میکنیم اینطور اعتبار ببخشیم که جلوی آدمهای متدین بگوییم این قرآنی است و از قرآن آمده، تا طرف دیگر مخالفت نکند؛ یعنی بگویم من یک تعریف میراکل از قرآن درآوردهام و اگر با آن مخالفت کنی، مثلاً در حکم مخالفت با امام زمان است. نمیخواهیم اینطور برخورد کنیم.
بنابراین کلاً میخواهیم کاری خیلی مینیمال و بدون ادعاهای بزرگ انجام بدهیم: ببینیم آیا مثلاً دربارهٔ میراکل، با مطالعهٔ متن، میتوانیم ایدههای جالبی بگیریم و آنها را به زبان فلسفهٔ تحلیلی ترجمه کنیم؛ و شاید بتوانیم مشکلی را حل کنیم.
مسئله صرفاً تعریف نیست؛ بلکه این است که به یک فیلسوف دین تحلیلی، که اصلاً کاری به این کارها ندارد، نشان بدهیم که این تعریفی که من آوردهام — و اصلاً مهم نیست و به او هم نمیگویم از کجا آوردهام — مشکلی از تو را حل میکند.
این دیگر ایدهآل است: اینکه چیزی را اصلاح کنم و نشان بدهم بعضی از پیچیدگیهایی که لاینحلاند، شاید با این اصلاحات حل شوند. ببینید، آیا انجام این پروژه لازم میکند که کسی که این کار را میکند به متن دینی مؤمن باشد؟
شاید آتئیست باشد و شاید بخواهد این را بگوید که این تعریفی که هیوم کرده است، راحت رد نمیشود؛ بیایید در متن دینی ببینید اینها چیز دیگری میگویند که آن را خیلی راحت میشود رد کرد.
اصلش این است: متن دینی، چه به آن ایمان داشته باشید چه نداشته باشید، متنی است که دیندارها به آنچه در آن نوشته شده معتقدند. ما میخواهیم ببینیم از نظر فلسفی آن را به چه چیزی میشود ترجمه کرد. ممکن است انگیزهمان ردکردنش باشد یا اثباتش؛ بخواهیم نشان بدهیم قشنگ است یا نشان بدهیم بد است. فارغ از اینها، متن دینی را میخوانیم، سعی میکنیم بفهمیم و ترجمهاش کنیم؛ نه، نمیخواهیم خشت کج بگذاریم.
به کسی که به انجیل ایمان دارد، میتوانم بگویم اگر به انجیل نگاه کنی، تعریف معجزات باید این باشد، نه آن. من همیشه این مثال را میزنم: فرض کنید رفتهام در جمعی که مارکسیستها دارند دربارهٔ مارکس بحث میکنند.
روشهای متنپژوهی دقیق
بحث میکنند که مثلاً آیا ترویج خشونت در آثار مارکس بوده یا نه، یا بعداً اضافه شده است؛ یا اینکه مبحث دیکتاتوری پرولتاریا در آثار مارکس چطور مطرح شده است. خیلی دقیق نشان میدهند که مثلاً اولین بار در فلان متن و در فلان جا گفته شده است.
من وارد جلسه میشوم؛ دو رویکرد وجود دارد. یکی اینکه با آنها بنشینم — من هم مثلاً آثار مارکس را خواندهام — و بگویم اشتباه میکنید؛ اولین بار آنجا مطرح نشده، اینجا مطرح شده است. دیگر اینکه بروم آنجا و بگویم مارکس کیست؟ مارکس اصلاً چرتوپرت است و به درد نمیخورد.
برای چه نشستهاید و وقت خودتان را تلف میکنید؟ در مورد دین هم همینطور است؛ میشود گفت انجیل شما اصلاً چیزی ساختگی و بد است. ولی این بحث که از انجیل چه مفاهیم فلسفیای میشود بیرون کشید، نه نیازی به ایمان دارد، نه نیازی به انگیزهٔ خاصی که بخواهید ردش کنید یا قبولش کنید.
این کاری است که میتوانم به هوش مصنوعی هم بدهم تا انجامش بدهد. فعلاً که به آن حد نرسیده است؛ ولی شاید بهزودی متون دینی را به آن بدهیم و برایمان فلسفهٔ تحلیلی متن دینی بسازد.
بنابراین میخواهم بگویم چون ممکن است در قرائت متن دینی اختلافهایی وجود داشته باشد، قرار نیست ادعا کنیم که چیز یگانهای به دست آوردهایم و این مثلاً مفهوم معجزه در قرآن است.
آنچه برای اولین بار نظر مرا به این پروژه جلب کرد، این بود که در قرآن هیچ اصطلاحی نه معادل معجزه وجود دارد و نه معادل میراکل؛ مطلقاً.
نه در اشاره به معجزات پیامبران و نه در اشاره به اتفاقهایی که در زندگی آدمها میافتد و ایمان میآورند، از کلمهٔ «اعجاز» استفاده نشده است. اینکه این اصطلاح از کجا آمده: اصطلاحی کلامی است که از قرن دوم و سوم به بعد به اصطلاح ساخته شده است.
نه، نبوده است؛ ولی کاری را هم که ما میخواهیم بکنیم، نمیکردند. ممکن است کسی بیاید و بگوید تو بعد از ۲۰ سال میخواهی این کار را بکنی؟ تا حالا هیچکس به فکرش نرسیده که این کار را بکند؟
اینهمه آدم مؤمن که مثلاً Bible را دوست داشتند، قرآن را دوست داشتند. امیدوارم بتوانم به شما نشان بدهم که ابزارش وجود نداشت. با ابزاری که من الان در قرن بیستویکم برای قرائت دقیق متن دارم، یعنی زبانشناسی و نظریهٔ ادبی، اگر بلد باشم میتوانم این کار را بکنم؛ اما پیشتر اصلاً این فضا وجود نداشته است.
نگاه کنید؛ نه در مورد Bible و نه در مورد قرآن. آثار جدیدی را که مثلاً دربارهٔ قرآن منتشر شده ببینید؛ مثل کار این زبانشناس معروف ژاپنی، Izutsu: کاری که او انجام میدهد اصلاً سابقه ندارد.
نه اینکه مردم قرآن نمیخواندند یا دوست نداشتند بفهمند؛ اما دربارهٔ رویکردهای مدرنی که نسبت به متن وجود دارد: اگر باور کنید که ظرف ۱۵۰ سال اخیر ابزارهای قدرتمند و رویکردهای جالبی برای قرائت متون به وجود آمده، آنوقت باورتان میشود که بله، این کار را کسی تا حالا نکرده است. البته نه اینکه اصلاً نکرده باشند؛ بلکه پروژهای نیست که انجام شده و تمام شده باشد.
چرا؟ چون مثلاً در مورد قرآن، اصولاً این ایده که من هم بیایم و بگویم این اصطلاح قرآنی نیست — بروم در قرآن، مجموع آیات را ببینم، همنشینی واژگان را چک کنم، عمودی و افقی بنویسم و بعد چیزی دربیاورم — اینها ابزارهایی نسبتاً مدرناند که امکان انجامش قبلاً نبوده است.
وگرنه Izutsu که این کارها را میکند، مؤمنترین قرآنشناس تاریخ نیست. موضوع این است که ابزاری هست که آنها نداشتند؛ اگر داشتند، میکردند. این ایدهها اصلاً وجود نداشته است: زبانشناسی بلد نبودند، اصلاً فلسفهٔ زبان بلد نبودند، هرمنوتیک بلد نبودند.
در این ۱۰۰، ۱۵۰ سال اخیر کلی اتفاق افتاده است. یک موضوع جالب این است که از ۱۹۹۰ به این طرف رویکردی در مطالعات قرآنی به وجود آمده که خیلی خیلی هم داغ است و همچنان ادامهاش میدهند: مسئلهٔ انسجام سورهها؛ اینکه مثلاً یک سوره را بگیرند و، نه از نظر محتوا بلکه بیشتر از لحاظ فرم، نشان بدهند که چقدر فرم دقیقی دارد.
بامزه است که تقریباً همهٔ سرانِ این کار مسلمان که نیستند، کمی هم آنورترند؛ ولی این کار را میکنند.
نشان میدهند که این اصطلاحهای تکراری در تقسیمبندی درست موضوعهایی که در یک سوره میآید چقدر نقش دارند؛ تکرارهای معنیدار را پیدا میکنند؛ مثلاً اینکه چیزی در ابتدا آمده و سه بار در سوره تکرار میشود و سوره را به چهار بخش متمایز تقسیم میکند؛ از این حرفها خیلی زیاد است. نمودار میکشند، جدول میکشند. خانمی هست به اسم Mariana Car، و آقایی به اسم Ferin که شاید مسلمان شده باشد، چون الان به دانشگاه Quebec آمده است.
این یکی اصلاً حرفهایی میزند که من که مسلمانم و اعتقاد هم دارم، باورم نمیشود؛ در این حد انسجام نشان میدهد و میخواهد بخشهای آغاز و پایان سوره را به هم ربط بدهد. پس چرا مسلمانها که خیلی هم مؤمن بودند، این کار را نکردند؟
ببینید، این ایدهها ایدههای مدرنیاند. شما از تفسیر بازرگان میگویید که کار دیگری میکرد؛ بله، آن هم مدرن است. بازرگان که مال قرن هفتم نیست؛ اتفاقاً آدم مدرنی است و چون science بلد است، این کار را میکند.
کاری که میکند این است که مثلاً طول سورهها و ریتم و اینها را نشان بدهد. کار بامزهای که آقای بازرگان کرده این است که معیاری ریاضی گذاشته و سعی کرده نشان بدهد که با آن میشود ترتیب نزول سورهها را درآورد.
به نظر من متدولوژیاش خیلی درست نیست، ولی رویکرد مدرنی است؛ دقیقاً نمونهٔ همین است. اخیراً یکی از معروفترین کسانی که در زمینهٔ مطالعات قرآنی کار میکند، مقالهٔ مفصلی دربارهٔ کار آقای بازرگان نوشته که شهرت جهانی پیدا کرده است و در آن نشان داده که کار خیلی جالبی است.
پرسشی که یکی از حاضران به نوعی مطرح کرد این بود که شگفت است که ما حالا، بعد از ۱۴۰۰ سال، میخواهیم این کار را انجام بدهیم و در قرن دوم این کار را نکردیم.
به نظر من خیلی واضح است، و فکر میکنم شما هم به این نتیجه برسید، که نمیشد این کار را بکنند؛ مثل همین کاری که آقای بازرگان میکرد: نمودارهایی را که میکشید، در قرن دوم که هیچ، در قرن دوازدهم هم نمیشد کشید.
یکی از حاضران: با این پیشفرض که میخواهیم این کار را انجام بدهیم، دغدغههای دینی هم داریم.
نه لزوماً. البته به هر حال دغدغههای دینی داریم؛ اما دغدغهٔ دینی یعنی چه؟ دغدغهٔ دینی یعنی اینکه به مفهومی برسم که بتوانم خوب از آن دفاع کنم؛ دغدغهٔ دینی به این معنا که به آدمها نشان بدهم ببینید چقدر در متون دینی چیزهای جالب پیدا میشود و چه رویکردهای جالبی دارند. چه متدین باشم چه نباشم، بله، این دغدغه را دارم.
معجزه و میراکل در قرآن
میخواهم نشان بدهم که اگر متن قرآن را دقیق بخوانید، رویکرد خیلی جالبی به معجزه میبینید، و اینکه این اصطلاح در قرآن نیست، دلیل دارد.
در قرآن نه «معجزه» هست و نه چیزی معادل میراکل. اگر بخواهید آنچه را به آن میراکل میگویید در قرآن پیدا کنید، باید اصطلاحی سهکلمهای بسازید؛ مثلاً بگویید «آیات بینات نازل شده».
نه «آیات» به معنای معجزه است و نه «بینات»، ولی ترکیبی از سه واژهٔ قرآنی است؛ و اینطور میشود نشان داد که رویکرد خیلی جالبی است. اگر منظورتان از دغدغه این است که نشان بدهیم جالب است، بله؛ من چه ایمان داشته باشم چه نداشته باشم، وقتی این کار را انجام میدهم، دوست دارم بگویم چیز جالبی از آن درمیآید.
یکی از نکات این است: اگر این کار را انجام بدهید و بعد همین کار را با بایبل و مثلاً با متون هندو هم انجام بدهید، آنوقت ممکن است خیلی بهوضوح بفهمید که نمیشود یک فلسفهٔ تحلیلی، یک فلسفهٔ دین مشترک، داشت.
تمام حرفهایی که شما دارید میزنید، از متنهای غربی میآید و به دلیل نوع رویکرد مسیحی است، یا به مفهوم ایمان برمیگردد. در اسلام اینطور نیست؛ در اصل، کاملاً بر عقلانیت است. اگر همین الان بیایید و به خدایی که قرآن را نازل کرده بگویید ایمانی وجود دارد که عقلانی نیست، اصلاً شما را از دایرهٔ مؤمنین بیرون پرت میکند.
در مسئلهٔ شر هم کلاً همینطور است: مسئلهٔ شر ریشههای مسیحی دارد؛ همین تمایز میان ایمان و مثلاً عقلانیت هم همینطور است. قرار نیست اینها اینجا بحث شود، ولی نکتهای که گفتید مرا یاد این انداخت که، حالا نتیجه هر چه باشد، فکر میکنم اگر جلو برویم و چنین کارهایی انجام بدهیم، تمایزهای خیلی روشنی آشکار میشود.
در مورد معجزه، که اتفاقاً خیلی شباهت دارد، باز نشان میدهم که تفاوتهای ظریفی وجود دارد؛ یعنی نمیتوانید بگویید مفهومی که مسلمانها بهعنوان معجزه معرفی میکنند، عیناً و کاملاً بر آنچه مسیحیها میخواهند منطبق است.
این توصیفی بود از اینکه پروژهٔ کلی چیست. پروژهٔ کلی این است که آیا میشود قرائت دقیقی از متون دینی انجام داد، مفاهیمی به دست آورد، پرسشهایش را مشخص کرد و بعد اینها را به زبان فلسفهٔ تحلیلی ترجمه کرد؛ نه بهعنوان اصلاحیهٔ فلسفهٔ دین، بلکه بهعنوان کاری دیگر.
داریم یک فلسفهٔ متون دینی به وجود میآوریم؛ کاری که تا حالا انجام نشده است، چون به نظر من یک قسمتش مشکل داشته، و در قسمت دیگرش هم انتظار ندارید که متکلمین از اصطلاحهای فلسفهٔ تحلیلی استفاده کرده باشند؛ یعنی واقعاً این کار جز در قرن بیستم و بیستویکم قابل انجام نبوده است.
بنابراین خیلی دیر نشده است که این کار را انجام بدهیم. این موضوع کلی است. فعلاً میخواهیم بحث معجزه را پیش ببریم: اینکه آیا از متن دینی میشود تعریفی برایش درآورد و این چه تبعاتی دارد.
ایشان میخواهند بخش کلاسیک مبحث معجزه را بگویند. در هر دانشی این اتفاق نمیافتد که یک مقاله مرکز همهٔ بحثها شود؛ ولی واقعاً این مقالهٔ «آو میراکل» آقای دیوید هیوم، که ۳۰۰ سال از آن میگذرد، در مرکز مباحث است. فکر کنم بهندرت بتوانید کتاب یا مقالهای دربارهٔ معجزه در بافت فلسفهٔ تحلیلی پیدا کنید که به این مقاله ارجاع نداده باشد.
بالاخره باید اسمی از هیوم بیاید. کاری ندارم که آیا سزاوار بوده یا نبوده، ولی بالاخره موضوعی را استارت زده که هنوز که هنوز است انگار مسئلهٔ اصلی بحث معجزه در فلسفهٔ تحلیلی است؛ و به همین دلیل فکر میکنم ایشان تصمیم گرفتند شرح این مقاله را در همین جلسهٔ اول بگویند.
یکی از حاضران: قبلاً هم برایش تعریفی بوده است؟
اتفاقاً تعریف هیوم با تعریفهای قرون وسطایی که وجود داشته، خیلی فاصله ندارد؛ فقط در فضای علمی، مثلاً حالت عینیاش کمی زیاد شده و کمی شستهرفتهتر شده است. ولی شما در متون مسیحی تعریفی از میراکل دارید.
همانطور که «معجزه»، که اصطلاحی کلامی است، با متن دینی ما منطبق نیست، آن اصطلاح میراکل هم که در مسیحیت به وجود آمد و نهایتاً با کار هیوم اینطور استاندارد شد، با آنچه در بایبل هست منطبق نیست. اصولاً این حساسیت در مباحث کلامی و فلسفی وجود نداشته است که برویم و از متن دینی استخراج کنیم.
بله، گفتم که همین دوراهی بود: اینکه واژهٔ جدیدی بسازیم، یا بگوییم داریم همان میراکل را بازتعریف میکنیم. من به این دلیل تصمیم گرفتم بگویم دارم میراکل را بازتعریف میکنم که در یکی دو دههٔ اخیر خیلی این کار انجام شده است.
مثل یک روند موجود است که مدام در کتابها و مقالات چیزهایی نوشته میشود دربارهٔ اینکه این تعریف کفایت نمیکند. بنابراین چون این روند وجود داشت، من هم جرئت کردم بگویم این متن دینی را دیدهام و من هم تعریفی ارائه میدهم که اصلاحی در این تعریف حساب شود.
چون واقعاً بخشهایی از آنچه من درآوردم و آنجا نوشتم را دیگران هم گفتهاند؛ یعنی اینکه به چنین اصلاحی احتیاج هست، در متون فلسفهٔ تحلیلی بوده است.
ولی اگر در موضوع دیگری غیر از معجزه بخواهید مفهوم خیلی متفاوتی را تعریف کنید که اصلاً با چیزهایی که در فلسفهٔ دین رویشان کار کردهاند قابل مقایسه نیست، میتوانید اسم جدیدی برایش بگذارید تا معلوم باشد که خیلی متفاوت است.
در مورد معجزه به نظرم آمد که لازم نیست. آن مقالهٔ هیوم را هر کسی که دربارهٔ معجزه مطالعهٔ فلسفی میکند باید خوانده باشد.
استاد دوم: همانطور که گفتم، معجزه مفهوم خیلی مهمی در همهٔ ادیان است؛ چون میبینید که آگاهی با معجزه شروع میشود. مثلاً در مورد موسی میبینید که اولین بار با او سخن گفته میشود و خودش بهصورتی معجزهوار با این اتفاق مواجه میشود؛ احتمالاً میترسد و فرار میکند، و بعد به او میگویند نه، نترس، برگرد. یا در مورد پیامبر، اینکه به او میگوید «اقرأ».
او میگوید من نمیتوانم بخوانم؛ اصلاً توانایی خواندن ندارم. ولی همانجا احتمالاً معجزهای اتفاق میافتد، بعد فشار روحی یا اضطراب شدیدی بر او وارد میشود و بعد وارد فرایند نبوت میشود.
اتفاق مقدس و تفکیک باورها
بنابراین معجزه مفهوم مهمی در ادیان است؛ و اگر برهانهای هیوم کار کند، به نظر میآید که باید باورهایمان را، دستکم وقتی به بحثهایی میرسیم که دربارهٔ معجزات صحبت میکنند، بهصورت تفکیکی نگاه کنیم. اگر برهانهای هیوم درست باشد، باید بگوییم آنجا داستان گفته میشود و از امر واقع صحبت نمیشود.
داستان هم خیلی خوب است؛ به نظر من چیز بدی نیست. حتی اگر برهانهای هیوم درست باشند، قرار نیست ایمانمان به خداوند از بین برود. خدا سر جایش هست و میشود گفت اینها داستانهایی است که تعریف شده تا ما از آنها یاد بگیریم؛ جنبهٔ آموزشی دارد و اشکالی هم ندارد.
میخواهم بگویم دینداری ما وابسته به اعتقاد به معجزه نیست؛ یا اعتقاد ما به خداوند وابسته به وقوع معجزات نیست. اگر هیچکدام از معجزات هم اتفاق نیفتاده باشد، همچنان میتوانیم بهصورت فلسفی برهان بیاوریم که اعتقاد داشته باشیم، یا اصلاً شروطی داشته باشیم که ایمانمان را تقویت کند و مؤمن بمانیم.
به همین دلیل میخواهم بگویم اتفاق خیلی بزرگی نمیافتد؛ ولی از طرفی هم مهم است، چون مؤمنان معمولاً و قاعدتاً اعتقاد دارند که متن مقدس وقتی دربارهٔ پیامبران صحبت میکند، از امر واقع صحبت میکند؛ آن اتفاقات افتادهاند و حادثههاییاند که در جهان رخ دادهاند. از طرف دیگر، به نظر میآید برای شخص نبی این علامتی است که نشان میدهد او اتصال داشته است.
همهٔ شما میدانید، و فکر کنم دکتر هم اشاره کردند، که در اصل، در قرآن، مشرکینی که با حرفهای پیامبر مواجه میشوند، به خداوند اعتقاد دارند.
به تعبیر آیهٔ قرآن، اگر از آنها بپرسی چه کسی جهان و آسمان و زمین را خلق کرده است، میگویند خداوند، الله. پس مشکل چیست؟
مشکل این است که خدا را آنقدر متعالی میدانستند که از نظر آنها ما انسانها قابلیت نداشتیم مستقیماً با او در ارتباط قرار بگیریم یا درک درستی از او داشته باشیم تا دعاهایمان مستجاب شود، یا بتوانیم با او صحبت و مناجات کنیم.
این وسط باید واسطههایی در کار باشد. این واسطهگذاشتنها همان بتپرستی است؛ نه اینکه خود بت را بپرستند، بلکه بت عملاً واسطهای برای این ارتباط است؛ و پیامبر میگوید اینها را باید کنار بگذاریم.
پس ماجرا بر سر این نیست که خالق آسمان و زمین را قبول نداشتند. حالا اینها از پیامبر میپرسند: تو چگونه وصل شدهای؟ تو بهعنوان یک انسان چگونه میتوانی با خدا در ارتباط قرار بگیری؟ آیا نمادی داری؟ معجزهای داری؟ یعنی آیهٔ بیّنهای داری که به ما نشان بدهی؟
یا مثلاً موسی وقتی پیش فرعون میرود، میگوید من رسولی از طرف ربالعالمین هستم. ربالعالمین کیست؟ آن که جهان را خلق کرده، ما را خلق کرده و هدایت میکند. فرعون میگوید از کجا بدانم که تو با او در ارتباطی؟ موسی میگوید اینها نشانههای من است.
بنابراین به نظر میآید این نشانهها چیزی را نشان میدهند که نبی برای اتصالش به خداوند لازم دارد. و در مورد معجزه، من فکر میکنم اتفاقی که میافتد چیزی نیست که بتوانیم بهطور علمی، یا با مطالعات علمی، آن را نشان بدهیم یا در آینده انجامش بدهیم.
اگر معجزه چنین اتفاقی باشد، به نظر من دیگر آن شرط نبوت برقرار نیست. اتصالش با خداوند باید به نحوی باشد که ما بعداً هیچوقت نتوانیم عصا بیندازیم و مار شود. کسانی هستند که میگویند اتفاقی که در معجزه افتاده، حادثهای علمی است که ممکن است زمانش کوتاه شده باشد.
مثلاً انگار این عصا مار شده، ولی در زمانی خیلی کوتاه اتفاق افتاده است؛ یا اگر مثلاً شتری از دل کوه بیرون آمده، شاید بعداً علم پیشرفت کند و ما هم بتوانیم این مواد را داخل کوه ترکیب کنیم و اینطور شود.
من با کسانی که چنین اعتقادی دارند مخالفم. فکر میکنم اصلِ معجزه این است که انجامش برای ما، برای آدمها، با روشهای علمیای که بشر دارد، ممکن نیست: ما هرچقدر هم پیشرفت کنیم، نمیتوانیم با این علم از دل کوه شتر دربیاوریم.
چرا اینطور فکر میکنم؟ چون فکر میکنم این علامتِ اختصاصیِ اتصال شخص نبی با خداوند است، و این باید ابدی هم باشد؛ چون او همیشه پیامبر است، حتی برای ما که الان هستیم؛ ما هم تصدیق میکنیم که برای ما هم هست.
این نظر من است: به نظر من معجزه امری است که در آن خداوند خودش یا قدرتش را به شخص نبی نشان میدهد، و برای مردم گواهی میدهد که این آدم با من در ارتباط است و پیامهای مرا به شما میرساند.
و اینکه انسانها میتوانند در این قابلیت قرار بگیرند که با خداوند حرف بزنند و با او در ارتباط باشند. معجزه بیشتر دربارهٔ پروژهٔ نبوت است تا دربارهٔ خود وجود خداوند؛ معجزه اثبات وجود خدا نیست.
ما با آن یا بی آن میتوانیم به خداوند ایمان داشته باشیم؛ کما اینکه در قرآن بارها گفته شده که آدمها معجزه را دیدند و ایمان نیاوردند؛ یا مثلاً به پیامبر میگویند باز هم معجزهٔ خاصی برای ما بیاور.
حالا برویم سراغ هیوم. همانطور که دکتر گفتند، اینها مقالههای هیوم دربارهٔ همین موضوع است؛ این مقاله خیلی مهم و کلاسیک است، ولی تعریف معجزه اصلاً مال هیوم نیست؛ خیلی پیش از آن هم بوده است: آکویناس، و احتمالاً در ادبیات اسلامی هم، همه دربارهٔ این معجزه صحبت کردهاند.
خود هیوم اتفاقاً پیش از آنکه بحثش را شروع کند، در آغاز کتابش میگوید که به ایتالیا رفته بودم و وقتی به انگلستان برگشتم، دیدم کتابی از کشیشی که خیلی هم معروف است، تمام انگلستان را پر کرده است.
میخواهم بگویم این کتاب آن زمان خیلی معروف شده بود، ولی بعداً معروفترین نوشته، کتاب هیوم شد. برای همین میخواستم بگویم که معجزه اصطلاح خیلی سنگین و دامنهداری است و همهجا هست.
هیوم برای تعریف معجزه دو شرط میگوید: یکی اینکه حادثه باید نقض قانون طبیعی باشد — دربارهٔ قانون طبیعی و نظر هیوم در این مورد کمی صحبت میکنیم — و دیگر اینکه آن حادثه باید به دست عاملی انجام شود که بهنوعی سوپرنچرال باشد.
این دو شرطی است که هیوم برای اینکه حادثهای را که اتفاق افتاده معجزه تلقی کنیم، در نظر میگیرد. قانون طبیعی از نظر هیوم چیست؟
قانون، نظم و constant conjunction
ببینید، هیوم به قانون علیت و مانند اینها اعتقاد ندارد؛ نظرش را همهتان میدانید. میگوید constant conjunction: ما یک سری regularity، یعنی نظمهایی، در جهان مشاهده میکنیم. مثلاً توپی را به توپ دیگری میزنیم و میگوییم به آن اصابت کرده است؛ این بر اساس نظمی است که مشاهده میکنیم، که تکرارپذیر است و هزار بار در جاهای مختلف آزمایشش کردهایم. نمیگوییم اینجا علیت چیزی است، یا قانون چیزی است که در متن جهان وجود دارد؛ هیوم این حرفها را اصلاً برنمیتابد. به این مشاهدهای که از regularityها داریم، میگوییم constant conjunction.
یعنی هر بار که مثلاً سنگ را به شیشه میزنم، میان این دو event، یعنی event شمارهٔ یک و event شمارهٔ دو، constant conjunction وجود دارد: مثلاً خوردن سنگ به شیشه و شکستن شیشه، یا خوردن توپ بیلیارد به توپ بغلی و حرکتکردن توپ بعدی. پس اینجا میان اینها constant conjunction وجود دارد؛ یعنی ثباتی در این حادثهها هست، و من اسم این regularity را میگذارم قانون طبیعت.
این بهصورت uniform، یعنی بهصورت ثابت، در همهٔ جهان برقرار است. پس قانون طبیعت از نظر Hume یعنی آنچه ما بارها و بارها تجربه کردهایم و میتوانیم بگوییم جهان اینطور حرکت میکند؛ مثلاً وقتی توپ را به زمین میاندازیم. این بالاخره بر اساس عادت ذهنی است؛ عادتی که تجربه کردهایم. این جنبهٔ ذهنی که شما گفتید، خیلی مهم است.
آیا این فهم ما از قوانین جهان، از نظر Hume، فهمی objective است، یا باورهای ما هم در آن تأثیر دارد؟ به تعبیر دیگر، احتمالی که از آن صحبت میکنیم، احتمال objective frequency است، یا احتمال subjective هم در آن هست؟
کتابی را که الان در گروه برایتان فرستادم، کسی نوشته که حامی Hume و طرفدار برهان Hume است؛ استدلالش این است که هر دوی اینها هست؛ یعنی Hume وقتی از قانون طبیعت صحبت میکند، نمیخواهد بگوید این نظم فقط در جهان هست، بلکه ما اینطور درکش میکنیم.
اینکه من هم آن regularity را درک میکنم، یعنی درککردن من هم، در تعریفش از قانون طبیعت هست. تعریف Swinburne از قانون طبیعت را هم بگویم، چون به نظرم تعریف مهمی است و بعداً هم به کارمان میآید. Swinburne میگوید — بیش از این را، اینکه Swinburne شاید دیگر چه گفته باشد، یادم نیست — Law of nature، قانون طبیعت، که الان برایتان توضیح میدهم: «Law of nature is the summary of the power and the ability of substances that has the same power and the ability as other substances of the same kind.»
Swinburne به جای اینکه causation را بهصورت event–event تعریف کند — اینکه دو event هست، event شمارهٔ یک و event شمارهٔ دو، و میانشان چه ارتباطی هست — جهان را با substance توضیح میدهد؛ نوعی نگاه ارسطویی. سابستنس چیست؟ سابستنس مثلاً این میز، این صندلی یا هر چیزی مثل توپ در جهان است.
این اشیایی که در جهان هستند، این سابستنسها یا جواهر، پاورها و لیابیلیتیهایی دارند؛ یعنی قدرتها و تواناییهایی در این سابستنسهاست که به واسطهٔ آنها علیت، یعنی رابطهٔ علّی میان آنها، برقرار میشود.
اگر سابستنسهای همنوع را در نظر بگیرید، لیابیلیتیها و پاورهای یکسانی دارند؛ این یکسانبودن، این یونیفورمیتی، را از میان این سابستنسها بیرون میکشیم و میگوییم این قانون طبیعت است.
پس قانون طبیعت یعنی هر وقت مثلاً دو توپ با این اندازه و با سرعت مساوی به هم خوردند، این اتفاق میافتد: شتاب و نیرو به آن وارد میشود و شتاب میگیرد. یعنی پاور و لیابیلیتیهایی که از درون آن جوهرها درمیآید، درست است؟ این استعدادها از طریق آن اجسام درمیآید.
یعنی قدرتی که درون اجسام هست. قانون انگار به قدرتی که درون اجسام هست و ارتباطی که این اجسام با هم دارند فروکاسته میشود، به جای اینکه دربارهٔ eventها صحبت کنیم. این را گفتم تا وقتی میخواهیم راجع به برهان هیوم صحبت کنیم، بتوانیم از این مفهوم قانون استفاده کنیم.
دو جور خوانش از برهانهای هیوم وجود دارد. خوانش اول این است که هیوم به ما میگوید وقوع معجزه غیرممکن است؛ یعنی راجع به امکان معجزات صحبت میکند. خوانش دوم این است که برهان هیوم دربارهٔ عقلانیت باور به معجزات است.
هر دوی اینها در متن هست. ولی اینجا مخالفهایی وجود دارند: عدهای، از همان اول که هیوم را در زمان خودش خواندند تا حالا، خیلی سعی کردهاند این را محدود کنند.
ولی باز هم، همانطور که میبینید، آنها اینطور میخوانند که هیوم میخواهد بگوید معجزه اصلاً غیرممکن است. چرا؟ چون دارد قانون طبیعت را نفی میکند و این امری غیرممکن است.
یعنی معجزه اصلاً مفهومی غیرممکن است. این حرف در آکسفورد هم هست؛ این نیست که نفی شود. ولی طرفدارهای هیوم میآیند و میگویند نه، هیوم دارد چیز دیگری میگوید؛ میگویند هیوم دارد دربارهٔ باور به معجزه صحبت میکند.
مثالی که اینها میآورند — و من الان استدلالهای هیوم را در این مورد خواهم گفت — این است که هیوم در خود کتابش میگوید: فرض کن عدهای بیایند و به شما بگویند در زمانی در گذشته خورشید در جهان نتابیده است.
و آدمهای مختلفی بیایند و این را بگویند؛ اصلاً میگوید آنقدر تستیمونی زیاد باشد که شما باور کنید مثلاً در تاریخ ۱۶۰۰ چنین اتفاقی افتاده است.
و این اتفاقی است که هیچوقت نمیتوانید آن را با قوانین طبیعت سازگار بدانید؛ چون زمین دارد دور خورشید میچرخد و اگر هم چنین چیزی اتفاق بیفتد، ممکن است در حد چند دقیقه باشد. اینجاست که طرفدارهای هیوم میتوانند از این استفاده کنند: هیوم میگوید قبول، من اصلاً میپذیرم که این اتفاق افتاده است.
حالا دانشمندان باید چه کار کنند؟ باید بیایند قوانینی را که تا حالا بوده دوباره بررسی کنند و ببینند قانون طبیعت، که تا حالا کار میکرده، در این مورد چه شده است؛ به جای اینکه برویم و بگوییم نه، این اتفاقی بوده که در آن اصلاً دخالتی صورت گرفته است.
به همین دلیل اینها میگویند هیوم نمیخواهد معجزه را، یا اصلاً کلاً چیزی را، نفی کند، بلکه میخواهد دربارهٔ عقلانیت باور به معجزه بگوید. حالا از برهانهایی که در ادبیات فلسفهٔ تحلیلی وجود دارد، سه تایشان را برایتان میگویم.
اولی، برهان balance of evidence است. فرض کنید گزارشی به ما داده شود و بخواهیم استدلال موجهی داشته باشیم؛ این گزارش از طریق تستیمونی به ما رسیده است. تستیمونی را هم بگویم: تستیمونی چیست؟ تستیمونی یعنی شاهدی دیگر بهعنوان یک منبع، دربارهٔ چیزی که ما خودمان ندیدهایم.
پس در اپیستمولوژی برای اینکه بتوانیم به امری باور داشته باشیم، راههای مختلفی داریم. یک راهش پرسپشن است: من چیزی را میبینم. یک راهش این است که مثلاً به چیزی از راه استدلال میرسم.
شهادت و testimony
یک راهش هم، و یک راه خیلی مهمش، تستیمونی است.
ما بیشتر باورهایمان را بر اساس تستیمونی، یعنی بر اساس شواهد دیگران، به دست آوردهایم؛ همهچیز را که در دنیا ندیدهایم. من میدانم پایتخت استرالیا کانبراست؛ هیچوقت به استرالیا نرفتهام و فقط میدانم. پس از کجا میدانم؟ از تستیمونی: از آدمهای دیگری که آنجا زندگی کردهاند، از کتابهایی که نوشتهاند و مانند اینها.
پس بیشتر باورهایمان، از جمله باورهای فیزیکیمان، یعنی تمام باورهایی که در فیزیک میخوانیم، از تستیمونی است: اینکه جهان چگونه کار میکند، در حالی که اتفاقاً خیلی از اینها را خودمان انجام ندادهایم. پس تستیمونی یکی از مهمترین منابع معرفتی برای ما آدمهاست؛ یعنی شهود دیگران، گزارش دیگران دربارهٔ وقایعی که اتفاق افتاده است.
تقریباً تمام، یا بیشتر، باورهای ما اینطور است. پس نمیتوانیم آن را نقد کنیم و بگوییم این روش خوبی برای باورداشتن نیست؛ راه دیگری نداریم، و خیلی از باورهایمان را از طریق تستیمونی به دست آوردهایم. پس عقلانی است که بر اساس تستیمونی عمل کنیم، و خواهیم کرد.
تا اینجا نمیتوانیم ایرادی بگیریم. حالا هیوم چه میگوید؟ هیوم میگوید اگر این تستیمونی ضعیف بود و در برابرش باورهای دیگری داشتیم که بارها و بارها خودمان هم مشاهده کرده بودیم و تستیمونیهای قویتری از آن بودند، اینجا balance of evidence مطرح میشود.
یعنی نمیتوانم باورم را بهدرستی و بهطور عقلانی روی چیزی نگه دارم که evidenceاش برایم کمتر است؛ بنابراین آن باور را باید از دست بدهم؛ نگهداشتنش عقلانی نیست. حالا برهان هیوم. مدرکِ یک شخص — منظورم از مدرک، evidence است — برای باور به یک معجزه یا بر اساس شواهد دیگران، یعنی تستیمونی، است یا بر اساس مشاهدهٔ خودمان. این خیلی ساده است.
یعنی هیچ حادثهای معجزه نیست، مگر آنکه شخص بارها و بارها آن را مشاهده کرده باشد. درست است؟ اگر بارها و بارها مشاهده کرده باشد، آن را معجزه حساب نمیکند. همواره مشاهدههایی که بارها اتفاق افتادهاند، مستندتر از مشاهدهٔ یکبارهاند.
همواره مشاهداتی که بارها اتفاق افتادهاند، مستندتر از مشاهدهٔ یک بار یا دو بار یا سه بار است. یعنی وقتی چیزی را ۱۰۰ بار، ۱۰۰ هزار بار، امتحان کردهاید، اگر یک بار نشد، احتمالاً میگویید اینجا من اشتباه کردهام، اشتباه دیدهام.
مثلاً هرچه از یک نوع چیز در دنیا دیدهایم، به یک صورت بوده است؛ حالا اگر یکی را به صورت دیگری ببینیم، چه میگویید؟ میگویید احتمالاً من اشتباه کردهام، چشمم مثلاً سیاهی رفته؛ بله، خطای دید بوده است. یا اگر کسی آمد و گفت من آن را به این صورت دیگر دیدهام، شما چه میگویید؟
میگویید هرچه ما دیدهایم به آن صورت بوده است؛ چطور میگویی به این صورت؟ پس احتمالاً خودت اشتباه کردهای. چنین چیزی میگوییم: میگوییم آنچه بارها و بارها اتفاق افتاده، مستندتر است از یک بار دیدن، یا از اینکه کسی به تو گفته است. چهارم: اینکه چنین رویدادی رخ نداده باشد، همواره معتبرتر از این است که رخ داده باشد.
پنجم: شخص عاقل — جملهای که چند بار میگوید، «شخص عاقل» — باورهایش را بر اساس مدارک تنظیم میکند. منظورم از مدارک، اویدنسهاست. یعنی باورهای صادق را بر اساس مدارک تنظیم میکند، یا تصدیق میکند. یعنی باور باید بر اساس آن ایجاد و تنظیم شود.
بنابراین — نمیدانم، این جمله چیست؟ — شخص عاقل به نحو معقول به معجزه باور ندارد. این برهان از برهانهای معروف است که به آن اویدنس آرگیومنت میگویند. به نظر من این برهان خیلی قوی است.
مشکل این برهان چیست؟ مشکلی که دارد این است که ما معجزه را پدیدهای نادر تعریف میکنیم. پس این پدیدهٔ نادر عقلاً نمیتواند به دفعات متعدد ایجاد شود؛ بنابراین نمیتوانیم بگوییم چون پدیدهٔ نادری است، ردش میکنیم.
به همین دلیل میتوانیم بگوییم هیوم دچار begging the question شده است؛ یعنی مصادره به مطلوب کرده است. اما به نظر من شاید هیوم میدانسته که اینطور است.
چرا؟ چون ببینید اینجا میخواهد چه بگوید: آیا هیوم میخواهد بگوید به هر حادثهٔ نادری که اتفاق افتاد، مثل آن ماجرای خورشید یا هر چیز دیگری، نباید باور داشته باشی و باور به آن غیرمعقول است؟
هیوم این را برای هر حادثهٔ نادری نمیخواهد بگوید؛ در آن مثالها همین را میگوید. نمیخواهد بگوید هر حادثهٔ نادری؛ میخواهد بگوید وقتی حادثه نادر است و کم اتفاق افتاده و من هیچوقت ندیدهام که اتفاق بیفتد و فقط یک بار اتفاق افتاده است، تو باید به اندازهٔ کافی راجع به آن تحقیق کرده باشی.
برای اینکه به اندازهٔ کافی به اویدنس رسیده باشی هم مثال میزند: میگوید بارها و بارها رفتهام تا مثلاً از آدمهایی که در آن شهر بودهاند بپرسم.
طیالارض و امکان علمی
یکی از حاضران: مثلاً زمانی راهرفتن روی آب و طیالارضکردن، برای کسانی که انجامشان میدادند، معجزه محسوب میشد. ولی الان من خودم شنیدم — البته دو سه سال پیش بود — که تا سه متر طیالارضکردن را توانستهاند امکانپذیر کنند؛ و این هرچقدر علم بشر بالا میرود، دارد تکرارپذیر میشود. یعنی شاید این انفجار اطلاعاتی که الان هست، آن زمان را جلو بیاورد — شاید هم نه، خیلی دورتر — ولی همین اتفاقاتی که نادرند و یکبار رخ دادهاند و نقض قانون طبیعی بودهاند، بهکرات دیده شوند.
باز داری میگویی که ۲ هزار سال پیش این اتفاق افتاده است.
یکی از حاضران: ۲ هزار سال پیش این پیشرفتها نبوده، ولی امروز بشر به آن رسیده است؛ یا مثلاً ۶ هزار سال دیگر، ۱۰ هزار سال دیگر، همین نادرهای امروز اتفاقاتِ تکرارپذیرِ آن زمان شوند. ولی من نمیتوانم به راهرفتن روی آب در ۲ هزار سال پیش ایمان بیاورم، چون آن موقع تکنیکها وجود نداشته است.
یکی از حاضران: میخواهم بگویم ایشان صراحتاً گفتند که مخالف ایناند که چیزی که معجزه است با علم و تجربه باید بشود تکرار کرد. قرآن چیزی در این باره ندارد که آیا در آینده میتوانیم این کارها را عادی کنیم یا نه؛ ولی ۲ هزار سال پیش که این عادی نبوده، و احتمالاً شما میگویید: با تکنیک. من این را به برهان منتقل کنم: هیوم مفصل دربارهٔ استثناهایی که از دوران قدیم بودهاند بحث میکند. اینجا هیچ نیاورده که آن شاهدها آدمهای معتبری نیستند؛ در حالی که هیوم مفصل و در چند صفحه بحث میکند که افسانهسازی میکردند و اینهمه چرندیات گفتهاند. بنابراین استثنای خاصی که مدنظرش بود، مثلاً دربارهٔ کتاب مقدس است: چون کهنه است، چون مربوط به دوران قدیم است و از دوران جاهلیت گذشته است، غیرقابلاعتماد است. یعنی بخشی از برهان این است که داری دربارهٔ اتفاق نادری روایت میکنی و روایتها هم قابلاعتماد نیستند. به نظرم این قسمتش حذف شده و برهان را کمی ضعیف کرده است.
بله، حرفتان درست است.
یکی از حاضران: فکر کنم در کلمهٔ «معجزه»، که مثلاً در خط اول آوردید، باید این مفاهیمی را که هیوم میگوید بگذارید: اولاً اینکه منظورش هر اتفاق نادری نیست، مثل آن مثال؛ و دوم اینکه چیزی قدیمی است. یعنی «باور به معجزه» در خط اول این توضیحات را لازم دارد.
بله. حالا ما، به قول شما و به قول فیلسوفهای تحلیلی، تا جایی مفاهیم را کمی خلاصه میکنیم؛ ولی دیدهاید که معمولاً در برهانهای فلسفهٔ تحلیلی کلمهها خیلی بار دارند. در یک کلام بگویم: برهان ساده نیست.
اینجا هم فکر کنم اگر بخواهیم با منظور هیوم همدلی داشته باشیم، منظورمان از معجزه باید باور به معجزه باشد؛ معجزه چیزی است که در قدیم اتفاق افتاده است.
آدمهایی هم که آن را دیدهاند، در ده و کورهای بودهاند؛ مثلاً فرض کنید در همین فلسطینِ فعلی، در دهاتش، یک دهاتی از دهی به ده دیگر رد میشده و آنجا در خانهای که ۲۰ نفر در آن بودهاند، دیدهاند مردهای زنده شده است.
حالا واقعاً مرده بود یا زنده بود؟ اصلاً که بود؟ شاید همین آدمهای عادیِ آنجا بودهاند و همینها برای ما گزارش کردهاند؛ بنابراین گزارششان خیلی معتبر نیست. فکر میکنم مهم است که در برهان اینها را حذف کردهاند؛ یعنی قدیمیبودن را حذف کردهاند. نه، اینها باید باشد. ولی با وجود همهٔ اینها، به نظرم خطی از برهان هست که دچار مشکل است.
میخواهم بگویم همین دیروز اتفاقی برایم افتاد؛ یکی از دوستان تعریف کرد؛ برایتان میگویم.
این خانم در کودکی فلج اطفال میگیرد — شاید بعضی از شما هم بشناسید؛ اسمش را نمیگویم — فلج اطفال زیر دوسالگی. با فلج اطفال همه فلج میشوند، ولی این خوب میشود. مادرش نذر میکند، نذر و نیاز میکند و جواب میگیرد؛ جواب نذرتان را میتوانید ببینید.
و او همیشه عمرش را نتیجهٔ آن نذر میدانست. حالا مثلاً ۴۰ سالش است؛ رفته مطالعاتی کرده و دیده که نه، مثلاً یک در میلیونِ کسانی که این بیماری را میگیرند، زیر دوسالگی خوب میشوند و بعد مثلاً در ۴۰ سالگی عوارضی پیدا میکنند؛ و او هم در ۴۰ سالگی آن عوارض را پیدا کرده است.
بنابراین میگوید نه؛ به مادرم میگفتم نه، تو که ۴۰ سال به من گفتی من معجزه بودم، اینها الکی بود و معجزهای در کار نبود؛ یک در میلیون اتفاقی میافتد و من هم جزو آن یک در میلیونم. میخواهم بگویم اینها را میگویم و خیلیها هم با آن موافقاند.
اینها را میشود با علم، یا بهتر بگویم در بیولوژی، نابود کرد؛ علمی میشود. خرافات و مانند اینها، یعنی کرامت و خرافات و شفای بیماران، در زمان خود هیوم هم بوده است؛ مثلاً سنت آب که خیلی معروف است. خودشان هم میگویند هیچکس به اندازهٔ آب در پاریس نیست که آدمها آنجا رفته باشند، شفا گرفته باشند و گزارش داده باشند.
ولی باز هم از نظر علمی قابلقبول نیست؛ چون میگوید باید تحقیق کنیم: آن کسی که مثلاً میگوید من خوب شدم، باید بررسی کنیم که حالش چطور بوده و بعد چه اتفاقی افتاده است؛ چون شاید واقعاً دارویی خورده و پیش از آن خوب شده است. همهٔ اینها باید بررسی شود تا قبول کنیم.
و در کل آن را رد میکنیم. فضای اینها را میگویم. ولی اینجا دوستان اظهار نظر میکردند که اگر ماجرا تاریخی نباشد، اینها را میتوانیم بگوییم.
روشهای دیگری هم هست؛ ولی در مورد بحث تاریخی، چون خیلی بنیادی است، دیگر اصلاً این روشها کار نمیکند؛ مثلاً چیزی دستبهدست میشود، دو نفر، چهار نفر؛ اینها را هم فراموش کردهام.
اینها دو تفاوت است: اگر ماجرا تاریخی نباشد، اینها را میتوانیم بگوییم.
باور معقول و تکرار مشاهده
همهٔ آنچه گفتیم، کموبیش در ادبیات این زمینه وجود دارد؛ مختصراً دربارهٔ آن صحبت کردم.
برای مورد بعدی آن اعتبار را قبول ندارم و به آن اعتبار نمیدهیم؛ ولی میگوید به واسطهٔ اینداکشن معقول است که باور کنیم بعدیاش هم دوباره اتفاق میافتد؛ اما نمیگوییم که حتماً آن اتفاق میافتد.
یکی از حاضران: مشاهدهای که با آن روبهرو هستیم، مستندتر از مشاهدهٔ یکباره یا مشاهدهٔ دیگران نیست. مثلاً فرض کنید بارها و بارها میبینید یک تیم فوتبال همهٔ بازیها را برده است، و یک بار مثلاً برزیل از تیم نپال هفت تا بخورد. ببینید، اینکه چیزی بارها و بارها اتفاق افتاده است، دلیل نمیشود که چیز دیگری را قبول نکنیم. ممکن است چیزی بارها و بارها اتفاق افتاده باشد و آن یکباری هم که شما میبینید، دیدنش معقول باشد؛ آن هم میتواند معقول باشد. یعنی این دلیل نمیشود که بگوییم باور ما به وجود معجزه غیرمعقول است، بهخاطر اینکه یک بار اتفاق افتاده است. ممکن است تستیمونیاش ضعیف باشد و باید برویم تستیمونیاش را بررسی کنیم؛ یا احتمالاً نباید تمام باورهای حیاتی یا اساسیمان را بر اساس آن بگذاریم؛ ولی غیرمعقول هم نیست که به چیزی که یک بار اتفاق افتاده باور داشته باشیم.
یکی از حاضران: آری، مستندتر است که مثلاً دیدهای برزیل بارها بازیاش را برده است؛ حالا خودت بازی با نپال را دیدی؛ اشکالی ندارد، نپال هم ببرد. دارد میگوید اعتبارِ اینکه برزیل نپال را ببرد بیشتر است. بله؛ ولی اگر این اتفاق افتاد و چند نفر به ما گزارش دادند که اینطور است، دیگران، یا خودمان دیدیم، نمیتوانیم شک کنیم؛ نه، به آنها شک نمیکنیم. آیا الان این باور ما غلط و غیرمعقول است؟ یعنی میخواهم بگویم یکبار اتفاقافتادن باور ما را غیرمعقول نمیکند؛ ممکن است شواهدمان ضعیفتر باشد. میگوییم در دنیای واقعی بالاخره باید انتخاب کنیم: یا معجزه اتفاق میافتد یا نمیافتد. در منطقی که داریم، معجزه منطق خودش را میطلبد: معجزه در بافتی اتفاق افتاده که قاعدتاً باید یک بار اتفاق بیفتد. قرار نیست پیامبر هر روز ظهور کند و هر روز هم بخواهد خودش را به ما نشان بدهد. بافت معجزه این است، و همین مسئله آن اشتباه را برطرف میکند.
یکی از حاضران: ما الان واقعاً زنجیرهٔ علّی را قبول داریم؛ ولی با اتفاقی که برای موسی یا قوم بنیاسرائیل در آنجا افتاده، هیچ زنجیرهٔ علّیای نداریم. اما آیا باور من به ماجرای موسی غیرمعقول است، چون این زنجیرهٔ علّی برقرار نیست؟ نه؛ چرا غیرمعقول؟ به نظر من غیرمعقول نیست؛ چون من از طریق واسطهٔ تستیمونی به آن وصل شدهام. ولی ادعای معجزه در بافتی مطرح شده که در آن، در قومی و در جایی، در شرایطی، از او خواسته شده است که معجزهای برای خودش نشان بدهد. و اگر قرار بود هر روز صبح به صبح معجزه کند، به نظرم کیفیت معجزهبودنش را از دست میداد؛ یعنی اینطور آدمها را مجبور میکرد که حتماً ایمان بیاورند. معجزهای که مدام تکرار شود — هر روز صبح ببینید اتفاق عجیبی دارد میافتد — آدمها را مجبور میکند که ایمان بیاورند؛ اینطور مدام به شما فشار میآورد که ایمان بیاورید. به نظر من باید یک بار اتفاق بیفتد؛ یکی دو بار باید اتفاق بیفتد.
نمیدانم. این را در نظر بگیرید که در شرایطی که کسی آتوریتی دارد، هر بار من هم باور میکنم؛ ولی عقلانیتش چه؟
یکی از حاضران: اینکه مدام تکرار شود و مشاهده شود، دیگر معجزه نمیشود؛ مثل طلوع خورشید که هر روز دارد درمیآید. این دیگر معجزه نیست، مگر اینکه یک روز درنیاید. حالا من میگویم اگر اینجا به جای اینکه بگوید «همواره مشاهداتی که بارها اتفاق افتادهاند»، بگوید «مشاهدهای که بارها گزارش شده»؛ یعنی مثلاً فرض کنیم — فرض محال که محال نیست — دربارهٔ همین معجزهٔ حضرت موسی، جز آن افرادی که گفتهاند، مثلاً لوح گلیای هم جایی دربیاید که همین روی آن نوشته شده باشد. گزارش یعنی گزارش مکرر؛ یعنی یک بار دیگر گزارشِ یک واقعه تکرار شد. فکر کنم اگر جملهاش اینطور شود — یا شاید در ترجمهاش اینطور بوده است — به نظرم میآید بهتر است به جای «بارها اتفاق افتاده» بگوید «بارها گزارش شود».
به جای «بارها اتفاق افتاده»، «بارها گزارش شود»؟ نه؛ بحث مشاهده است. گفته است «همواره مشاهده»: مشاهدهای که بارها اتفاق افتاده است، یعنی مشاهدهٔ روزانه. پس اینطور است. بله، شما باور ندارید. گفته است «مستندتر از مشاهده»؛ یعنی مستندتر از مشاهدهگر دیگر. جمله صحیح است، ولی تعریف معجزه نیست.
مستندتر از مشاهدهٔ یکبار یا گفتار دیگران؛ جمله صحیح است، ولی تعریف معجزه نیست. مشاهدهای که بارها اتفاق بیفتد، نمیتواند معجزه باشد. آن مشاهده در طرف مقابل معجزه است: چیزی عادی است؛ در واقع، پذیرش عادیِ زندگی است. اینکه معجزه را قبول نمیکنیم، به خاطر همین مشاهدهای است که بارها اتفاق افتاده است.
ارادهٔ الهی پشت معجزه
این طرفِ معجزه، چیزی است که یک بار اتفاق افتاده و دیگرانی آن را گفتهاند. پس فکر کنم این معجزه است؛ معجزه از این جهت که از اول ارادهای پشتش بوده است؛ یعنی ارادهای میبایست باشد.
آن اراده — حالا ارادهٔ خدا بوده، دست خدا بوده، یا هرچه، دست او بوده — آن را میتوانستند انجام بدهند، ولی هزاران بار که انجام نشده است. و در همین چند باری که اراده قرار گرفته است، یعنی این یکبار هم نیست؛ آن اراده از آنجا بوده است. الان کدام خط برهان شماست؟ «یکبار»؛ یعنی مشاهدهای که یکبار اتفاق افتاده است.
testimony مسیحی و رستاخیز
اینکه با این صراحت مخالفت میکنم، به این دلیل است که، ببینید، اولاً قطعاً در مسیحیت مسئلهٔ Resurrection و اینکه مسیح بعداً میآید و منتظرش باشیم، عناصر اصلی زندگی مسیحیاند؛ اینها را دارند که مسیح میآید، و این را بهعنوان یک تستیمونی به دست آوردهاند.
یا اصلاً خود تولد مسیح، که همهاش معجزهوار است؛ و اصلاً تمام حرفهای مسیح، که در زمانهای مختلف دربارهٔ آن صحبت شده است: اینکه چطور به دنیا آمده، مادرش چطور بوده است؛ اینها در زندگی مسیحی تأثیر میگذارند.
در مورد یهودیها هم همینطور است: مثلاً ماجرای خروج معجزه است و خروج تمام هویت یهودی را تغییر داده است و با آن زندگی میکنند. در مورد اسلام هم باز همینطور است: قرآن معجزهای است که همچنان در زندگی ما حضور دارد.
میخواهم این روشن شود که هیوم واقعاً خودش فکر میکند چه دارد میگوید. او میگوید من کاری به این ندارم — و ممکن است خودش هم این را قبول داشته باشد — ولی اگر شما بخواهید مثلاً ایمان به Resurrection را ایجاد کنید، میگوید با تستیمونی نمیتوانید این ایمان را در مردم ایجاد کنید. یعنی این را میگوید: کسی هست، مثلاً از مسیحیها، که میگوید مسیح در واقع در من ظاهر شد و من این چیزها را فهمیدم و درک کردم؛ نه اینکه بگوید چون پدرم به من گفته، یا نمیدانم در فلان درس نوشته شده است.
کاری را که داری میکنی، تعمیم نده. خودش مدعی نیست که ایمان به معجزه را بهطور کلی غیرعقلانی اعلام میکند؛ میگوید اگر میخواهید از تستیمونی استفاده کنید، تستیمونی کار نمیکند.
به نظر من — حالا دربارهٔ او چیزی میگویند؛ اینکه واقعاً، نمیدانم، آدم معتقدی نبوده باشد — من الان فکر میکنم مسئله این است که گاهی چیزهایی هم میگوید تا بهنوعی اذیتش نکنند.
ولی آنچه تو میگویی، به نظر من مهم است؛ اینکه مشخص میکند با این برهان چه چیزی را داری میزنی. با این برهان دارد ایمان به معجزات را از طریق شواهد افرادی میزند که تأکید دارد معتبر نیستند و قدیمیاند؛ این را دارد سعی میکند بزند.
یعنی اگر ایمان دارید به این دلیل که حواریون، گزارشها و مانند اینها هست، ایمانتان از این طریق معقول نیست. حالا راهی برای خودش باز میکند: شاید در درونتان اتفاقی بیفتد و شاهد این معجزه باشید؛ یا به قول معروف مسیح در شما ظاهر شود و این معجزات را ببینید که در درون شما هم هست؛ نه، از درونتان شروع کنید.
یعنی دربارهٔ این تعمیم، من حاضرم بهعنوان مدافع برهان بحث کنم، ولی به نظر من این تعمیم ایراد دارد. خود برهان اساس درستی دارد. فکر میکنم در اصل کلیاش، مثلاً قدیمیبودن را کنار گذاشته و مسئلهٔ تستیمونیهای ضعیف را کنار گذاشته و خواسته چیزی بگوید که به نظر من نمیشود آن را اثبات کرد.
ولی من فکر میکنم آن مقالهاش هم دنبال این نیست؛ برهانی کلی برای این چیزها نیست.
یکی از حاضران: من فرضی دارم: اگر برای آن اتفاق مثلاً ۱۰ شاهد داشته باشیم که گزارشش میدهند؛ یعنی حالتی که ۱۰ شاهد یک اتفاق را گزارش میدهند و از میان آنها یک شاهد آن اتفاق را گزارش میدهد و تأییدی میدهد، باز هم به نظر شما این گزارشهای ما غلط است؟ ۱۰ شاهد، و این شاهد یکی از میان آنهاست. در مثالهایی که در ذهنمان داریم، از میان این مشاهدههای مختلف، بار ارزشیِ آن مشاهدهٔ یکدفعه خیلی بالا میرود. اما یک بار، مثلاً میگوید خبرگزاری معتبری گزارشی دارد؛ فکر میکنم با این فرض، همین گزارش ما معتبرتر میشود، به نظر من.
ببینید، این قضیه را یک جور دیگر هم میشود نگاه کرد: باز هم من میگویم ممکن است آن یک نفر درست گفته باشد و اینها، چون تعدادشان زیاد است، آن را نقض نمیکنند.
ببینید، اگر حرف این باشد — نمیدانم — حرف این است که چون تعدادشان زیاد است، این یک مورد زائد است؛ من میگویم درست است که زائد است، ولی باز هم میتوانم با وجود اینهمه برهان به آن باور داشته باشم. یعنی اینکه تعداد زیادی چیزهای دیگر هم داریم، مقبولیتِ باور به این را نقض نمیکند.
چون این حادثهٔ دیگری است؛ مستقل از همهٔ حادثههای دیگری که اتفاق افتاده است. آن حادثهٔ دیگری در بافت دیگری است. خودتان هم مثال سحره را گفتید: سحری دیدند که اگر خودشان بودند، واقعاً نمیتوانستند بکنند.
ولی چون سحره گفتند، همه باور کردند؛ حتی خود فرعون هم باور کرد. یعنی آن سحره که متخصص آن کار بودند. آری، درست است. مثال سحره که گفتید، چه جالب، در تأیید آن حرف قبلی من است: سحره نیامدند بگویند باز هم به ما وقت بده؛ برویم و یک سال دیگر بیاییم.
پیش از آن گفته بودند، ولی بعدش دیگر نگفتند. وقتی با چشمشان دیدند، نگفتند به ما وقت بده، یک سال دیگر میآییم؛ همانجا درجا فهمیدند که اصلاً این بازی، بازی دیگری است؛ یعنی بازیای نیست که من بتوانم بعداً بروم و هزار سال دیگر درستش کنم. این ارزش مشاهدهگر است؛ آری، حرف شما به کمک حرف من میآید.
یعنی یک مشاهدهگر خاص در شرایط خاص میتواند ارزش داشته باشد و باور من مقبول باشد، هرچند ۱۰۰ بار دیگر، یا ۱۰۰ نفر دیگر، چیز دیگری خلاف آن گفته باشند.
حالا اگر به این تکمیلی بزنیم: ببینید، حرف شما یک استثناست که از میان آن مشاهدهگرها یک مشاهدهگر را بیرون بیاورد؛ ولی الان هم مشاهدهگر متفاوت است و هم بافت متفاوت است؛ یعنی در شرایط کاملاً متفاوتی، که باز هم جای دیگری اتفاق نیفتاده، اتفاقی افتاده است. بنابراین قرار نبود بتوانیم تکرارش کنیم.
ولی گفتم که همهٔ این حرفها درست است؛ ولی ممکن است ما در این دوران تقریر دقیقی از حرفهایش نداشته باشیم.
یکی از حاضران: ولی این اشکال همیشه هم بوده است، دکتر؛ یعنی از همان زمان خود هیوم هم تقریرهای متفاوتی بوده است. ببینید، خودش در این موارد، جاهایی که تلاش کرده آن را کلی کند، آنها را دارد.
بله؛ ولی باید همدلانه خواند. اگر مثلاً یک پاراگرافش را نگاه کنید، جایی به شما میگوید نه، این را درست کنید.
به نظر من الان این موردها ضعفی در خود دارند؛ همانجا، خط سه، اشکال دارد. ولی آنچه به نظرم هستهٔ مرکزی درستِ این برهان است، این است که وقتی احتمال واقعهای خیلی پایین است و این واقعه از طریق کانالی به شما گزارش میشود که احتمال خطایش بالاست، معمول نیست که آن را بپذیرید؛ نه اینکه درست نیست.
برهان تاریخی رستاخیز
بعد مسئله این است که مثلاً با استفاده از شواهد تاریخی قبول کنیم که مسیح مرده و زنده شده است؛ در حالی که کانال تاریخی طولانی است و آن اتفاقی هم که میگویند، در واقع محال است.
اینکه بگوییم من چون روایتی تاریخی هست، قبول کردهام که مسیح مرده و زنده شده است، به نظرم برهان از آن نظر درست میگوید. ولی به نظر من در تقریرها زیاد به یک پاراگرافِ ملاکی که دارند برمیگردند و همین را سعی میکنند به برهان تبدیل کنند. خودِ متن هیوم را که ببینید، چیز خوبی دارد و حرف درستی میزند.