او جلسه را با تعریف استاندارد معجزه و برهان هیوم آغاز میکند و میگوید بهجای تقریر معمول با مقدمات، میخواهد نخست لمی ریاضی را که هستهٔ برهان میداند ثابت کند. سپس برهان را در قالب پیام و کانال با قاعدهٔ بیز بیان میکند، اشکالهایی بر آن میگیرد و در پایان بحثی میان دو استاد دربارهٔ تحقیق تاریخی و برهان فلو میآید.
متن ویرایششده بر پایهٔ بازنویسیِ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
برنامه جلسه: برهان هیوم درباره معجزه
هرچند شاید هنوز بر سر تعریفی از معجزه توافق نکردهایم، فعلاً همان تعریف استانداردی را به کار میبرم که هیوم از آن استفاده میکند؛ به دلایلی که خواهم گفت، فکر میکنم هر تعریفی که کسی از معجزه ارائه بدهد، برهان هیوم حتماً علیه آن مفهوم قابل استفاده است. دلیلش دقیقاً این است که هر تعریفی از معجزه داشته باشید، حتماً دربارهٔ آن صدق میکند که واقعهای با احتمال پایین و به اصطلاح خرق عادت است، و فکر میکنم برهان هیوم هم دربارهٔ همین چیزهاست: دربارهٔ همهٔ وقایعی که احتمالشان پایین است و به اصطلاح خارقالعاده حساب میشوند.
تقریر برهان و احتمال در مقاله هیوم
معمولاً وقتی میخواهند برهانی را تقریر کنند، به همان سبکی که در دو جلسهٔ اخیر نزد آقای دکتر آزادگان دیدید، مقاله را میخوانند و برای منظمکردن برهان یک سری مقدمات مینویسند، مثلاً A، B، C، D، و بعد میگویند برهان این است که اگر اینها را بپذیرید، نتیجه به دست میآید. من میخواهم کارم کمی به اصطلاح غیرعادی باشد.
دربارهٔ مقالهٔ هیوم واقعاً مشکلی وجود دارد. من بارها این مقاله را خواندهام و بالاخره کمی آشفته است؛ یعنی گاهی روشن نیست دقیقاً چه میخواهد بگوید. گویا آنچه میتواند بگوید این است که از گواهی افراد نمیشود به این نتیجه رسید که معجزه رخ داده است.
ولی انگار میل دارد بگوید که به هیچوجه نمیشود به معجزه اعتقاد داشت، و حتی جاهایی ممکن است حس کنید که میخواهد بگوید اصلاً معجزه ممکن نیست؛ یعنی مسئله از حالت اپیستمیک هم بیرون میآید و اونتولوژیک میشود و دیگر فقط مسئلهٔ باور به معجزه نیست. حتی شاید بوی این بیاید که میخواهد وجود معجزات را رد کند. این خیلی روشن نیست. با توجه به اینکه هیوم آدم دقیق و فیلسوف بسیار باهوشی بوده، شاید خط قرمزهایی که وجود داشته و نمیگذاشته راحت حرفش را بزند، تا حدی باعث این پیچیدگیها شده است.
بهعلاوه، بارها این مقاله را ریوایز کرده و چیزهایی به آن افزوده است. نتیجه این است که، همانطور که میبینید، دهها تقریر از برهان هیوم وجود دارد: بسته به اینکه از کدام پاراگرافش استفاده کنید — مثلاً ماکسیم معروفی دارد که میشود آن را ملاک قرار داد، یا فلان پاراگرافِ فلان صفحه را — و برهان را بر آن تنظیم کنید. میبینید که مدعاها و مقدمات این تقریرها ممکن است با هم فرق کند.
کاری که من میخواهم بکنم این است: شما که مقاله را میخوانید، میبینید چیزی در آن هست، ایدهٔ جالبی در آن هست؛ بیایید سعی کنیم این ایده را به بهترین وجه ممکن بیان کنیم. یعنی میخواهم روی یک پاراگراف فوکوس کنیم و بگوییم هیوم این را میگوید. برخلاف آن روش معمول، سعی میکنم اول یک لم ریاضی ثابت کنم که فکر میکنم هستهٔ مرکزی برهان هیوم است، و بعد ببینیم از این لم چگونه میشود استفاده کرد تا به گزارههای فلسفی مشخصی برسیم.
پیش از آنکه صورت لم ریاضی را بگویم، چند نکته به نظرم مهم است. نخست اینکه توافق کنیم، با توجه به باورهای فلسفی خودِ هیوم، یعنی فلسفهٔ تجربهگرایی، فعلاً از این فکر صرفنظر کنیم که بشود برهانی به هیوم نسبت داد که اینپاسیبلبودنِ معجزه را اثبات کند. هیوم بالاخره دربارهٔ باور به معجزه میتواند حرف بزند. اگر بگویید تمام تجربههای عالم را تا الان میدانید و همهشان عادی بودهاند و خارق عادت نبودهاند، باز با توجه به دیدگاههای هیوم نمیتوانید نتیجه بگیرید که امکان ندارد این نقض شود.
دقیقاً به دلیل مسئلهٔ استقرا، فکر میکنم این دیگر بدیهی است؛ به نظر من بدیهی است که هیوم نمیتواند و نمیخواهد ادعا کند که معجزه اینپاسیبل است، بلکه میخواهد ادعا کند که باور به معجزه عقلانی نیست. یعنی برهان هیوم دربارهٔ معجزه وجهی به اصطلاح اپیستمیک دارد.
اینکه آیا میخواهد بگوید فقط با گواهی نمیتوانید به معجزه اعتقاد داشته باشید، یا بهطور کلی نمیتوانید و باور به آن معقول نیست، جای بحث دارد. من موقتاً فرض میکنم بحث دربارهٔ این است که با گواهی افراد نمیتوانیم به باور معقولی به معجزه برسیم، و بعداً کمی سعی میکنم نشان دهم که با استفاده از همین لم میشود کلیتر هم دربارهٔ آن صحبت کرد. خود مقاله را که بخوانید، فکر میکنم ۹۰ درصدش ظاهراً دربارهٔ نامعقولبودن باور به معجزه از طریق گواهی افراد است، ولی جاهایی هم کمی تلاش برای عمومیکردن آن هست.
نکتهٔ دوم، که به نظر من خیلی مهم است و راه را باز میکند برای اینکه اینطور به موضوع فکر کنیم، یعنی لمی ریاضی ثابت کنیم و حول آن صحبت کنیم، این است که برهان را هرجور قرائت کنید، سرشتی احتمالاتی دارد. من یک بار در خود مقاله سرچ کردم؛ فکر کنم ۱۳ بار کلمهٔ probability در این مقاله آمده است، در حالی که هنوز probability theory به معنای واقعی کلمه وجود ندارد. حالا واقعاً یادم نیست ۱۳ بار بود یا نه، ولی دستکم بیش از ۱۰ بار از این اصطلاح probability، به معنایی نه خیلی دقیق و ریاضی، استفاده شده است.
در کل میخواهید بگویید احتمال چیزی خیلی کم است و من به چیزی که احتمالش کم است و نمیشود احتمالش را، مثلاً با گواهی افراد، بالا برد، نمیتوانم اعتقاد معقولی داشته باشم. برای همین، مسئله در اینجا پاسیبیلیتی نیست، پروبابیلیتی است. بنابراین گویی به ذهن آدم میرسد که بالاخره زیربنای آن باید قضیهای در نظریهٔ احتمال باشد؛ کما اینکه اخیراً، از دههٔ ۹۰ به بعد، تلاش برای بیان ریاضی برهان هیوم را، مثلاً با استفاده از قاعدهٔ بیز، در لیتریچر موضوع معجزه و کلاً در فلسفهٔ دین میبینید.
نشانهٔ دیگری هم هست که این کاری که من انجام میدهم کار معقولی است. هیوم در جایی از متن مقاله مثال خیلی جالب و کریتیکالی میزند که حقیقتش برای من خیلی عجیب است. داستانی از یک شاهزادهٔ هندی نقل میکند که در منطقهای گرمسیری زندگی میکرد و برایش خبر آوردند که چیزی مثل سرزمینهای یخزده وجود دارد. این چیزی مثل خبر دادن از معجزه است: خبر از جایی که آب جامد شده، و حرفهای عجیب و غریبی که به او میزنند؛ و هیوم میگوید موجه است که شاهزاده این را نپذیرد.
اصلاً میخواهم بگویم، همانطور که خیلیها گفتهاند، موضوع برهان فقط معجزه نیست. اگر خبر خیلی عجیب و غریب و غیرمحتملی برای هیوم بیاورید، با همین برهان میتواند بگوید: من نمیپذیرم؛ داری حرف بسیار عجیبی میزنی. اصلاً حرف دخالت خدا را هم در آن به میان نیاور؛ فقط بگو من خودم رفتم. تو آدمی هستی که احتمال میدهم اشتباه کنی و داری حرف خیلی عجیبی میزنی؛ من باید آدم خیلی سادهلوحی باشم که حرف خیلی عجیب و غیرمحتملی را که کسی میآید و میزند قبول کنم.
از این جهت میگویم این مثال عجیب است که با اینکه میدانیم سرزمینهای یخزده وجود دارند و آن شخص راست میگوید، هیوم میگوید باور این حرف معقول نیست. بنابراین گویی در ذهن آدم راه باز میکند که شاید معجزه هم وجود داشته باشد، ولی هیوم کاری ندارد که معجزه هست یا نیست، اتفاق افتاده یا نه؛ حتی اگر باشد، نباید با گواهی افراد به آن اعتقاد پیدا کنید. در این کار نوعی سادهلوحی و مثلاً حماقت هست و اگر بپذیرید، رفتارتان نامعقول است.
بنابراین برهان هیوم به نوعی دربارهٔ همهٔ وقایع و اخباری است که به شما میرسد؛ دستکم این را میشود گفت: دربارهٔ هر نوع خبر و آگاهیای که دربارهٔ چیزی خارقالعاده به شما میرسد، نه لزوماً اینکه حرف از این باشد که خداوند دخالت کرده یا نه. در تعریف معجزه بهعنوان چیزی که خلاف قوانین است و مثلاً با دخالت خداوند به وجود آمده، جزء «با دخالت خداوند به وجود آمدن یا نیامدن» را میشود موقتاً از برهان بیرون کشید. برهانی است که به شما میگوید اگر خبر خارقالعادهای برایتان آوردند، تحت شرایطی معقول نیست که به آن اعتقاد پیدا کنید.
مدل کانال و احتمال گواهی
اگر سعی کنید برهان هیوم را به صورت ریاضی بیان کنید، به نظر من، چیزی که با توجه به پیشینهٔ مهندسی برق خودم از همان اول میبینم این است که درست است که برای بیانش باید از نظریهٔ احتمال استفاده کنیم، ولی فرم برهان هیوم در واقع آن را در قالب کامیونیکیشن تئوری، یعنی نظریهٔ ارتباطات، مینشاند. یعنی چه؟ فرم کلی چیزی که میگویید این است که فرستندهای هست و پیامی M را در کانالی، مثلاً C، برای گیرندهای R فرستاده است.
اساس خودِ نظریهٔ مخابرات یا ارتباطات همهاش بحث احتمالات است؛ البته آنجا کدینگ تئوری خیلی مهم است. اساس کامیونیکیشن تئوری این است: پیامی را در کانالی میفرستید و میدانید کانال نویز دارد، خطا دارد؛ آن طرف، گیرنده پیامی را میگیرد. کل نظریه این است که بحث کنیم چگونه میشود خطا را تشخیص داد، چگونه میشود کدینگی انجام داد که مثلاً بتوانیم خطا را اصلاح کنیم، و الی آخر. شمای کلی برهان هیوم هم همین است.
شما پیامی دریافت کردهاید که محتوایش این است که واقعهای مثل M اتفاق افتاده، و میدانید کانالی که پیام از طریق آن به شما رسیده میتواند خطا داشته باشد؛ یعنی کسی آمده و به شما گواهی داده که واقعهای اتفاق افتاده است. میدانید این آدم ممکن است دروغ بگوید، یا ممکن است دروغ نگوید ولی اشتباه کند. بنابراین دربارهٔ اینکه این کانال کار خودش را درست انجام میدهد یا نه، احتمال خطایی در نظر دارید.
در عین حال احتمالی هم در ذهنتان هست که محتوای خبر چقدر ممکن است راست باشد یا نه. کلاً موضوع همین است: شما برای راستبودن آن پیام احتمالی قائل هستید. پیام فعلاً وقوع واقعهٔ M است؛ یعنی پیامی به شما رسیده که اتفاق عجیبی افتاده است.
وقتی میگویم اتفاق عجیب، حسش این است که احتمالش خیلی پایین است. من از دیدگاه یک به اصطلاح آبزرور، گیرندهای هستم که پیش از آنکه پیامی دریافت کرده باشم، مقداری مثلاً P در ذهنم بهعنوان احتمال این واقعه دارم. در برهان هیوم وضع اینطور است که احتمال این M خیلی کم است، مثلاً نزدیک به صفر. حالا من این پیام را دریافت کردهام، پیامی که میگوید چیزی با احتمال پیشینِ کم واقع شده است، و این را هم میدانم که این کانال احتمال خطایی دارد. فرض کنید اسم احتمال خطای کانال C را Q بگذاریم.
مثلاً فکر میکنم احتمال اینکه M واقع شده باشد یک در میلیون است، و این را هم میدانم که کسی که آمده و مثلاً خبرش را برای من میآورد، به احتمال یک در هزار اشتباه میکند. در چنین وضعیتی هستم: پیامی را با احتمال P از کانالی با احتمال خطای Q دریافت کردهام و میخواهم پیش خودم با نظریهٔ احتمال محاسبه کنم که چقدر احتمال دارد این پیام درست باشد، یعنی M واقع شده باشد. برای این کار باید قاعدهٔ خیلی سادهای را به کار ببریم که به آن بِیز رول میگویند.
بیز رول چه میگوید؟ فرض کنید دو وضعیت داریم: یا M اتفاق افتاده یا M اتفاق نیفتاده. در حالتی که M اتفاق افتاده، این کانال، یعنی آن کسی که گواهی میدهد یا هر طریقی که خبر از آن به ما میرسد، یا خطا کرده یا خطا نکرده. دقت کنید که اینجا دربارهٔ آن کسی که گواهی میدهد اینطور فرض میکنیم، و معنای دیاگرامی که کشیدم همین است.
اتفاقی مثل M را در نظر بگیرید. از کسی میپرسم آیا آن اتفاق افتاده یا نه، و او به من پاسخ «یس» یا «نو» میدهد. ممکن است اتفاق افتاده باشد و به من بگوید «یس»، و ممکن است اتفاق افتاده باشد و بگوید «نو»، یعنی بگوید اتفاق نیفتاده. پس در حالتی که اتفاق افتاده، اگر بگوید «یس»، درست گزارش میکند و اگر بگوید اتفاق نیفتاده، به خطا گزارش کرده است. از آن طرف، ممکن است اتفاق نیفتاده باشد و او به خطا بگوید اتفاق افتاده؛ یا اتفاق نیفتاده باشد و به درستی گزارش کند که اتفاق نیفتاده.
حالا چه را میخواهیم حساب کنیم؟ میخواهیم حساب کنیم که وقتی او به ما میگوید اتفاق افتاده، چقدر احتمال دارد که واقعاً اتفاق افتاده باشد. احتمال این شاخه P است و احتمال آن شاخه یک منهای P؛ احتمال اینجا Q است و اینجا یک منهای Q، و باز Q و یک منهای Q.
یکی از حاضران: اگر اتفاق افتاده باشد و این درست گزارش کند، این سلامت کانال نیست؟
نه، Q احتمال خطاست. اگر اتفاق افتاده باشد و درست گزارش شود، احتمالش یک منهای Q است، و احتمال اینکه گزارش غلط بیاورد Q است. اینکه معنای این «سیبار» چیست، کمی شک دارم که چگونه تعبیرش کنیم. اگر اتفاق نیفتاده باشد و مثلاً جواب «یس» بدهد، معنایش این است که خطا کرده، و اگر اتفاق نیفتاده باشد و جواب «نو» بدهد، معنایش این است که درست کار کرده است.
قاعدهٔ بیز به ما چه میگوید؟ ما دنبال این احتمال هستیم که وقتی جواب «یس» گرفتیم، چقدر احتمال دارد که M اتفاق افتاده باشد. آنچه من الان میدانم این است که کسی آمده و به من گفته این اتفاق افتاده است. بنابراین احتمالی را که میخواهم حساب کنم، و فعلاً اسمش را P′ میگذاریم، در نظریهٔ احتمال اینطور مینویسند: احتمال M به شرط اینکه C را داشته باشیم.
گزارش به من رسیده است و این احتمال میشود حاصلضرب احتمالهای این شاخه، یعنی P در یک منهای Q، تقسیم بر مجموع P در یک منهای Q و Q در یک منهای P؛ جملهٔ دوم حالتی است که اتفاق نیفتاده باشد ولی او هم خطا کرده و گفته باشد اتفاق افتاده است. اینها دو حالتیاند که ممکن است این خبر به من برسد که چنین اتفاقی افتاده است. این یک چیز مقدماتی در احتمال است: اینکه بعد از آنکه این خبر به شما داده شد، دربارهٔ واقعشدن یا نشدنش چه فکر میکنید، از چنین فرمولی محاسبه میشود.
حالت اصلیای که مد نظر ماست این است که P، یعنی احتمال وقوع M، خیلی خیلی کوچکتر از Q باشد، یعنی از میزان خطایی که ممکن است کانال داشته باشد، و هر دو هم خیلی کوچکتر از یک باشند. کلاً با اتفاقهایی سروکار داریم که خیلی خیلی نادرند، و آدمی هم که آمده و به من گزارش داده نسبتاً موثق است؛ اگر کانال خیلی ناامنی باشد، اصلاً خیلی به حرفش گوش نمیکنم. فرض این است که احتمال خطای Q هم پایین است، ولی خیلی بیشتر از احتمال وقوع M. مثلاً فرض کنید احتمال اینکه M واقعاً اتفاق بیفتد از نظر من ۱۰ به توان منهای ۱۰۰ است و خطایی مثلاً یک درصد، یعنی ۱۰ به توان منهای ۲، دارم. وقتی اینطور است، به چه چیزی میرسیم؟
یکی از حاضران: اولش گفتید که از P و Q، یکیاش بالا بود و یکیاش پایین؟
نه، ببینید، Q خطاست؛ Q احتمال خطاست و یک منهای Q احتمال سالم رسیدن پیام است. احتمال خطا بالا نیست. اگر احتمال خطا بالا باشد، یعنی آدمی که خیلی دروغگوست بیاید و مثلاً بگوید دارد برف میبارد، شما هیچ چیزی در دست ندارید؛ چه برسد به اینکه بیاید بگوید مرده زنده شده است.
وضعیت اصلی ما این است. اگر این شرایط برقرار باشد و فرمول را ساده کنید، به این شکل درمیآید: P منهای PQ تقسیم بر P به اضافهٔ Q منهای دو PQ. اگر این دو خیلی کوچک باشند، جملههای PQ اصلاً قابل صرفنظرند. بنابراین آنچه در صورت میماند P است؛ در مخرج هم Q از P خیلی بزرگتر است، پس از P به اضافهٔ Q، جملهٔ اصلی Q است. نتیجه میشود P تقسیم بر Q؛ در این حالت احتمال M به شرط C تقریباً مساوی P تقسیم بر Q میشود.
با توجه به اینکه P خیلی کوچکتر از Q است، این تقریباً صفر است. این همان چیزی است که هیوم میخواهد بگوید: اگر خبر واقعهای بسیار غیرمحتمل را از طریق کانالی که خطایی دارد دریافت کردید، باید آن را تقریباً صفر حساب کنید؛ همانطور که احتمال پیشینش خیلی نزدیک به صفر بود، این هم همچنان نزدیک به صفر است، چون P خیلی خیلی کوچکتر از Q است.
چیزهای جالب دیگرش این است که مثلاً اگر برعکس، Q کوچکتر یا مساوی P و P کوچکتر یا مساوی یک باشد، این احتمال، که موقتاً اسمش را P′ میگذارم، یعنی احتمالی که بعد از شنیدن خبر دربارهٔ وقوع M در ذهنم دارم، این بار چه میشود؟ این بار برعکس، در صورت P باقی میماند، باز جملههای PQ قابل صرفنظرند، و در مخرج هم P باقی میماند، چون Q خیلی کوچک است؛ پس تقریباً یک میشود. یعنی چه؟ یعنی اگر خبر واقعهای را که احتمال نسبتاً خوبی دارد و احتمالش خیلی کم نیست، از کانالی بسیار مطمئن بگیرم، به نظرم اتفاق افتاده است و احتمال نزدیک یک میشود.
یکی از چیزهای بامزهاش این است که اگر P مساوی Q باشد چه میشود. اینها را لازم نداریم، ولی برای اینکه کنجکاویتان ارضا شود که این مدل خوب کار میکند: اگر P مساوی Q باشد، چه انتظاری دارید؟ اتفاقی که مثلاً ۱۰ درصد احتمال میدهید واقع شود، از کانالی که ۱۰ درصد احتمال میدهید خطا داشته باشد. حستان این است که میشود یک دوم؛ و معنایش این است که دیگر هیچ چیزی نمیدانید: کاملاً ۵۰ درصد احتمال میدهید که واقع شده و ۵۰ درصد هم که واقع نشده است. اگر P مساوی Q باشد، P′ مساوی یک دوم میشود؛ یعنی اطلاعاتتان پاک میشود.
حالت مهم این است که اگر Q مساوی یک دوم باشد چه میشود. فکر کنید کانالی دارید که با احتمال یک دوم خطا میکند؛ چنین کانالی بسیار بیارزش است. اگر یک دوم را اینجا بگذارید، P′ مساوی P میشود؛ یعنی انگار هیچ خبری به شما داده نشده است. چرا میگویم این مهم است؟ برای اینکه اگر Q یک اپسیلون هم از یک دوم کوچکتر باشد، آن وقت P′ حتماً اکیداً بزرگتر از P است. از این میخواهم استفاده کنم.
آدمی که دیوانه نباشد و خبری برای شما بیاورد، احتمال خطایش را که یک دوم نمیدهید؛ مثلاً میگویید یک سوم. پس خبری که به شما میرسد بالاخره تأثیری روی P میگذارد و P را در نظر شما بزرگتر میکند.
این یک لم است. بگذارید این را هم فعلاً بگویم که هر وقت فلسفی فکر میکنید، همیشه احتمال میدهید که اصلاً اشتباه فکر میکنید. خوبیِ ریاضی این است که تا اینجای حرفهایم درست است.
لم ریاضی: پی بسیار کوچکتر از کیو
از این به بعد، وقتی میخواهید این را بر عالم خارج منطبق کنید، ممکن است اشتباه کنید؛ ولی این فعلاً یک قضیهٔ ریاضی است. چیزی ثابت کردهام که دیگر خیالم جمع باشد حاصل کارم صفر نیست.
پس یک لم ریاضی داریم که وضعیتی را برای ما مدل میکند: خبری را که احتمالی دارد، از کانالی با احتمال خطایی میشنویم؛ لم میگوید این اطلاعاتی که به من میرسد، چه گزارش باشد، چه گواهی یا هر چیز دیگر، چه تأثیری بر احتمال واقعشدن آن میگذارد. اصلاً میگویند، نمیدانم شایعه است یا درست، که از نظر تاریخی بیز قاعدهٔ خودش را از روی برهان هیوم درآورد؛ یعنی با کنجکاوی و فکر کردن به این برهان، به اینکه وقتی چیزی به من میگویند چه تأثیری بر احتمال آنچه فکر میکنم میگذارد، قاعده را نوشت. از نظر تاریخی مطمئن نیستم، ولی این ادعا را دیدهام که بیز در همان سالها، اواخر قرن هجدهم، زندگی میکرده و برهان هیوم را میشناخته و ظاهراً جاهایی به آن اشاره کرده است؛ بنابراین عدهای فکر میکنند اصلاً از فکر کردن روی این برهان به قاعدهٔ خودش رسیده است.
از اینجا به بعد، یعنی در تطبیق با جهان، احتمال خطا دارید. هیوم میخواهد از این برهان چه استفادهای بکند؟ میخواهد بگوید ما در همان شرایط اولیه هستیم: وضعیت ما این است که پیامی دربارهٔ وقوع M از طریق کانالی به ما رسیده، در شرایطی که از نظر ما احتمال درستی آن پیام فوقالعاده پایین است، و احتمال خطا هرچقدر هم کم باشد، خیلی بیشتر از احتمال وقوع مضمون این پیام است. بنابراین میخواهد نتیجه بگیرد که همچنان معقول نیست چیزی با احتمال نزدیک به صفر را بپذیریم.
من در آن مقاله اسم این را لم H گذاشتم. لم H میگوید اگر احتمال وقوع M خیلی کمتر از احتمال خطای، مثلاً، کانال C باشد، آنگاه معقول نیست درستی پیام را بپذیرید.
هیوم حرف درستی میزند: معقول نیست که در چنین ستینگی، در چنین وضعیتی، این را بپذیرید. نکتهٔ کوچکی هم هست: همینجا میتوانید موضوع را کمی تعمیم بدهید و بگویید منظورتان از کانال C فقط یک گواهی نیست. حتی اگر تجربهای داشته باشید، احتمال خطایی میدهید؛ مخصوصاً به دلیل آن قسمت دوم تعریف، اگر بخواهید آن را دربارهٔ معجزه به کار ببرید. آن وقت حتی اگر من تجربه کرده باشم که M واقع شده است، در آن قسمت که این کار خداست یا نیست، شک دارم.
یعنی ممکن است مشاهدهای انجام داده باشم؛ تجربهای که میکنم به من اطلاعات میدهد. به تجربههای ما هم میتوانید مثل کانال نگاه کنید. مفهوم کانال را تعمیم بدهید به هر راهی که از جهان خارج اطلاعاتی به شما میرسد: میتواند گواهی آدمی باشد که با زبان چیزی به شما میگوید، میتواند اتفاقی افتاده باشد و اطلاعاتی به شما رسیده باشد. حتی اگر چیزی را تجربه کنید، احتمال اینکه آن کار خدا باشد به اصطلاح غیرقطعی است؛ واقعه را دیدهاید، ولی در تفسیرش بهعنوان معجزه خطا وجود دارد.
بنابراین همینجا میتوانید از همین ستینگ، حتی دربارهٔ تجربیات شخصیتان، استفاده کنید و آن نوع برهانی را بسازید که میخواهد بگوید اصلاً نباید تجربه را باور کنید، حتی اگر اتفاقی برایتان افتاده باشد؛ چون در برداشت خودتان از اینکه این کار خداست یا تصادفی اتفاق افتاده، احتمال خطا میدهید. در این صورت هیوم به شما میگوید باید همچنان نظرتان این باشد که معجزه اتفاق نیفتاده است. این کمی ضعیفتر است، و برای همین است که بخشهای کوچکی از مقالهٔ هیوم به این قسمتها اختصاص دارد. آن قسمتی که واقعاً قوی است این است که اگر کسی گواهی بدهد و شما اطمینان کامل نداشته باشید، معقول نیست بپذیرید که معجزهای اتفاق افتاده است.
مقاله را که نگاه کنید، بخش قابلتوجهی از انتهای آن دربارهٔ این است که این Q زیاد بزرگ است. کلاً ببینید هیوم باید چه کار کند؟ باید به شما بگوید P کوچک است و Q بزرگ است، دستکم نسبت به P بزرگ است؛ هرچقدر بتواند این را برایتان جا بیندازد که احتمال وقوع مثلاً یک چیز خارقالعاده کوچک است.
چگونه این کار را میکند که بگوید P کوچک است؟ میگوید طبق تعریف، معجزه یعنی چیزی خلاف قوانین، خلاف همهٔ تجربههای بشری. خورشید همیشه طلوع کرده و همیشه مسیر خودش را طی کرده است؛ حالا کسی آمده و به شما خبر میدهد که در فلان سال خورشید چند دقیقهای ایستاده، یا مثلاً دو ساعت ایستاده و بعد شروع به حرکت کرده، یا اصلاً طلوع نکرده و کار دیگری کرده است. یا مثلاً ماه نصف شده است، در حالی که همهٔ تجربهٔ بشری این است که ماه همانجا هست. غیرممکن نیست، ولی اگر چیزی خیلی خیلی غیرعادی اتفاق افتاده باشد و شما با یک خبر مثلاً آن را باور کنید، این معقول نیست.
پس با توجه به اینکه تمام تجربیات ما به نوعی علیه اتفاق افتادن M هستند، P خیلی کوچک است. از آن طرف، بخش قابلملاحظهای از انتهای مقاله را به این اختصاص میدهد که چه کسانی مثلاً این اخبار معجزات مسیح را به ما میگویند: یک مشت آدم بیسواد، و مثلاً ۱۰ بار این از آن روایت کرده و آن از این. به زبان ما میخواهد بگوید احتمال خطای این کانال خیلی بالاست و کانال ناامنی است، و احتمال چیزی هم که میگوید خیلی پایین است؛ بنابراین میشود از این لم استفاده کرد و نتیجهای را که میخواهیم گرفت.
تا اینجایش هم به نظر درست میآید. اگر الان در ذهنتان بپرسید احتمال اینکه کسی بتواند مردهای را زنده کند چقدر است، خیلی کم است، و احتمال اینکه اخباری که از زمان مسیح به ما رسیده دستکاری شده باشد خیلی بیشتر است. بنابراین معقول نیست چنین خبری را بپذیرید. برای اینکه حساس نباشید به اینکه لم هیوم نتیجهٔ غلطی به شما میدهد، یعنی شما فکر میکنید که فلانی چنین معجزهای کرده یا مرده زنده کرده است، اول بروید سراغ مواردی که خوب است از لم هیوم استفاده کنیم و آنجا به کارش ببریم.
یکی از حاضران: این احتمالی که هیوم میگوید، یعنی اینکه احتمال وقوعش کم است، احتمالاً به نظر خیلی ضعیف است؛ چون روی همین حساب میگوید پس این احتمال پایین است.
صبر کنید؛ از نظر شما احتمال اینکه کسی بتواند مردهای را زنده کند پایین است یا بالا؟ شما خودتان میتوانید مرده زنده کنید؟ تا حالا دیدهاید کسی مرده زنده کند؟ فقط شنیدهاید که مرده زنده کردهاند. اینطور نیست که احتمال اینکه کسی بتواند مرده زنده کند پایین است؟ اصلاً خارقالعادهبودن یعنی احتمال پایین داشتن؛ دیگر در این شکی نیست. روی آب راه رفتن احتمالش زیاد نیست؛ ما که ندیدهایم، خودمان هم که بلد نیستیم. حالا میتوانید امتحان کنید، شاید بتوانید راه بروید. بالاخره اینها در واقع حرفهای عجیب و غریبیاند.
بحث احتمال و امکان این است: امکان یعنی احتمالِ اکیداً بزرگتر از صفر، و اینپاسیبل یعنی احتمال صفر. بله، اینپاسیبل نیست و محتمل است، ولی باور به چیزی که احتمالش ۱۰ به توان منفی ۱۰ است معقول نیست. برهان را باید اینطور خواند. بله، ممکن است. اول جلسه، که فکر کنم شما نبودید، این را با توجه به تجربهگرایی و اعتقادات هیوم گفتم. ببینید چرا این را میگویم: فرض کنید کسی معتقد باشد که قوانین طبیعت ضروریاند؛ قوانینی وجود دارند که، مثلاً فرض کنید از اینکه جمع نقیضین محال است، یک واقعیت مثلاً کیهانی، از این چیزهای ضروری درآمدهاند؛ مثل اینکه از قوانین ضروری ریاضی، قوانینی برای طبیعت به وجود آمده باشد. بنابراین نقض قوانین اینپاسیبل میشود.
تجربهگرا نمیتواند این حرفها را بزند. تجربهگرا میگوید من تا الان چنین چیزهایی دیدهام، بنابراین از نظر من احتمال اینکه باز همین را ببینم خیلی خیلی زیاد است؛ نمیتوانم بگویم اینپاسیبل است. بنابراین آن حالت را که مثلاً ممکن است قوانین ضروریای وجود داشته باشند، در کانتکست حرفهای هیوم نمیتوانید مطرح کنید. پس گفتم اینپاسیبلبودن را کلاً کنار بگذارید. کسی که فکر میکند هیوم دنبال چنین چیزی است، به نظر من کاملاً اشتباه میکند. ولی اینکه بعضی جاها در این مقاله نزدیک میشود به اینکه مسئله فقط گواهی نیست و هر نوع باوری به معجزه معقول نیست، بله؛ جاهایی واقعاً چنین حرفهایی میزند.
کاری که میخواهم بکنم این است که برهان هیوم را نقد کنیم. چه ایرادی، چه ایرادهایی میشود به هیوم گرفت؟ میخواهم سعی کنم از این شیوهٔ بیان استفاده کنم، و فکر میکنم همهٔ لیتریچری را که وجود دارد میشود در این قالب گنجاند. اگر الان بخواهید این برهان را نقض کنید، این لم را که نمیتوانید نقض کنید؛ این یک چیز ریاضی خیلی ساده است. اگر میخواهید در برابر این لم بایستید، یا باید بگویید که مثلاً، در درجهٔ اول، احتمال P آنقدر که تو فکر میکنی پایین نیست؛ یا بگویید احتمال این Q آنقدر که تو میگویی بالا نیست؛ یا چیزهای دیگری بگوییم که بعضیهایش از اینها جالبترند.
ولی بخش عمدهای از لیتریچر، در آن اوایل که نقد میکردند، همینطور بود؛ یعنی در برابر این دو گزاره مقاومت میکردند، چون به نظر میآید که اگر این دو گزاره را بپذیرید، آنچه میخواهید ثابت کنید از این لم به دست میآید. من میخواهم بگویم اینطور هم نیست؛ حالا بعداً. ولی فعلاً همینها را در نظر بگیرید.
بگذارید اول دربارهٔ این صحبت کنم که هیوم در این مقاله چندین صفحه دربارهٔ این حرف میزند که آدمهایی که از این حرفها میزنند، مثلاً ذهن اسطورهای دارند، آدمهای قدیمیاند، اقوام وحشیاند و الی آخر. میخواهم بگویم اینجا فضایی قرن هجدهمی وجود دارد؛ اصلاً میخواهم بگویم این برهان از نظر تاریخی چرا در این زمان به وجود آمده است. ولی چیزی داشتم میگفتم که با پرسش شما یادم رفت؛ بگذارید اول آن را بگویم: این برهان خوب است.
واقعاً اگر جاهایی چنین چیزهایی ببینید، میتوانید از آن استفاده کنید. مثال غیرسیاسیاش این است: فرض کنید با مجموعهای از احکام شرعی و فقه و این چیزها روبهرو هستید. حالا به اعتقاد خودم دارم میگویم: این مدارس فقهی و این شیوهٔ تحقیق در زمینهٔ مسائل شرعی خیلی اما و اگر دارد. ولی از شما میخواهند و به نوعی شما را به ایمان وادار میکنند؛ مثلاً اینکه فلان فقیه معروف با امام زمان ملاقات داشته، یا امام زمان به خواب آقای کلینی آمده و مثلاً بر اصول کافی که او نوشته مهر زده است. اینها از نوع آن گزارهها و اخباریاند که به شما میرسد و میخواهند از آنها استفاده کنند تا بر چیزی که خیلی معلوم نیست درست است یا غلط، برایشان مهر بزنند.
خب، من در این مورد از این لم استفاده میکنم. میگویم شما داستانی تعریف میکنید که مثلاً علامه حلی با امام زمان ملاقات داشته است؛ یا داستان معروفی هست که شیخ مفید فتوایی اشتباه داد و بعد به نوعی امام زمان به او گفت این اشتباه است و او رفت و تصحیحش کرد. این به شما این حس را میدهد که اصلاً اینها اشتباه نکردهاند، چون امام زمان مواظبشان است. خب، این یک داستان است، و کارش این است که حس کنید این چیزهای شریعت که به شما میگویند درست است و به آنها شک نکنید، چون لازمشان دارید؛ چون میخواهید بر اساس این شریعت زندگی کنید.
همین حکومت، یعنی نظام جمهوری اسلامی، را امام زمان تأیید کرده است؛ فلانی در خواب دیده، آن یکی اینطور دیده. میخواهم بگویم این سوءاستفادهای که از یک سری گواهیها و خواب دیدن و اینها میشود، مسئلهٔ روزمرهٔ ماست. مسئله فقط این نیست که ما همهاش در کانتکست معجزات پیامبران و اینها به این برهان فکر میکنیم. فکر کنید من آدمی هستم که به معجزات معتقدم و همهاش دنبال روزنهای میگردم که این برهان را خراب کنم؛ این برهان چیز خوبی است و حرف خوبی میزند.
یعنی همینطور پرت و پلا کسی بیاید به من بگوید که فلانی با امام زمان ملاقات کرده و حالا من دیگر کتاب را کامل بپذیرم، در حالی که میدانم در آن کتاب کلی اشکال هست. امام زمان چطور؟ یعنی من عقلم را به کار میاندازم و میگویم آقا، این کتاب ۱۰ اشکال خیلی واضح دارد؛ این را چطور مهر کردهاند؟ تازه آن کتابی که امام زمان مهر کرده، بعداً ۱۰۰ بار استنساخ شده است و الان اصلاً معلوم نیست آنچه دست من است همان باشد. ۱۰ جور میشود دربارهٔ این چیزها صحبت و مقاومت کرد، و این لم، لم خوبی است. میخواهم بگویم لمی است که میگوید اگر خبری دربارهٔ چیزی با احتمال خیلی کم به شما برسد، معقول این است که نپذیریدش.
حالا دربارهٔ معجزات درست است یا نه؟ آیا این ستینگ، ستینگ مناسبی برای بیان اعتقاد و باور ما به معجزات هست یا نیست، و این دو گزاره دربارهٔ معجزات درست است یا غلط؟ نکتهای که میخواهم بگویم این است که اگر به اینجا نگاه کنید، موضوع دقیقاً این است که برهان از کجا میآید. همان مقاله را بخوانید؛ پر از فضای به اصطلاح قرن هجدهمی است. قرن هجدهم قرن جایگزینی دانشمندان به جای ارباب کلیسا و علم به جای خود کلیساست.
یعنی مردم قبلاً احساس میکردند که Q تقریباً صفر است: امکان ندارد کلیسا اشتباه کند؛ پاپ تأیید کرده، این همه بزرگان تأیید کردهاند؛ مگر ممکن است اینها اشتباه کنند؟ نوعی اعتقاد به خطاناپذیری پاپ وجود داشت. بنابراین در قرن پانزدهم، که Q نزدیک به صفر است، هر چیز عجیبی را که کلیسا تأیید کند، از نظر مردم معقول است که بپذیرند، چون به چنین چیزی اعتقاد دارند؛ پس برهان در قرن پانزدهم کار نمیکند. در قرن هجدهم است که این برهان کار میکند، چون دیگر آن اعتقادی که به کلیسا وجود داشت وجود ندارد.
ولی بالاخره دربارهٔ روایات ۲۰ سال پیش، اینکه این Q بزرگ است حرف درستی است. اگر با ایمان طرف نباشیم، مثلاً اینکه به کلیسا ایمان پیدا کرده باشیم و این حرفها، و فعلاً همینطور آنها را بهعنوان یک سری اخبار که از گذشته رسیده در نظر بگیریم، میتوانیم بگوییم Q بالاست.
بگذارید پرانتزی باز کنم. اینکه میگویم جایگزینی علم با دین، یعنی جایگزینی مثلاً دانشمندان با ارباب کلیسا، ممکن است کسی بگوید نه، علم فرق دارد. یعنی ما گواهی دانشمندی را باور میکنیم که رفته و مثلاً این آزمایش را انجام داده؛ ما که آن آزمایشها را انجام ندادهایم. مثلاً ذرات بنیادی را در عمرتان ندیدهاید، ولی باور میکنید. چطور باور میکنید؟ با گواهی دانشمندان؛ آنها میگویند ما آزمایش کردیم و این را دیدیم؛ حالا ممکن است فیلمش را داشته باشند، ممکن است نداشته باشند. بنابراین ممکن است بگویند این قیاس معالفارق است: ارباب کلیسا میگویند عیسی معجزه کرده، و این چیزی نیست که از آن فیلم داشته باشند، هیچ، قابل تکرار هم نیست. ولی دانشمند میآید و میگوید من این آزمایش را انجام دادم و درست درآمد، و دانشمندهای دیگر هم بالاخره بعد از مدتی جای دیگری انجامش میدهند تا ببینند درست است یا غلط.
خیلی هم این شکلی نیست. وقتی تعدادی از آزمایشگاههای معتبر تأیید کردند، شما میپذیرید. نمیدانم میدانید یا نه، مثلاً ذرهٔ N را میدانید چیست؟ ذرهای بود که زمانی آزمایشش کردند و آزمایش چاپ شد و مثلاً گفتند وجود دارد؛ ذرهای با عمر کوتاه. بعد دیگران هم آزمایش کردند و آزمایشها نشان داد که در آن آزمایش اولیه خطایی وجود داشته و این ذره اصلاً وجود ندارد؛ مثلاً از این بقایای تاریخ علم.
میخواهم بگویم آنقدر هم قیاس معالفارق نیست. چرا؟ به خاطر آبزرویشنهایی که ممکن است ۱۰۰ سال دیگر هم امکان تکرارش را نداشته باشید. مثال خاص من آبزرویشن معروف گروه ادینگتون در تأیید نظریهٔ نسبیت عام است. قرار بود کسوف خاصی در فلان تاریخ اتفاق بیفتد، و برای تأیید نظریهٔ نسبیت عام، یعنی اینکه آیا نور در اثر جاذبه انحراف پیدا میکند یا نه، گروهی که رئیسشان ادینگتون بود به فلان جزیره، که کسوف در آن خوب دیده میشد، رفتند و آزمایش آبزرویشن انجام دادند؛ نتایج آبزرویشن خودشان را نوشتند و اعلام کردند که نظریهٔ انیشتین درست است، یعنی نور وقتی از کنار خورشید رد میشده دچار خمیدگی شده است. این چیزی نیست که کس دیگری بتواند آزمایش کند. ما چطور این را میپذیریم؟ چون به ادینگتون اعتماد داریم.
اولاً میخواهم بگویم چرا این لم در این مورد کار نمیکند. شما دارید تمام خوانشی را که تا حالا داشتید، اینکه نور حرکت مستقیم میکند، نقض میکنید. من میتوانم بگویم تا حالا همیشه هرچه مشاهده کردهایم و هرچه در فیزیک خواندهایم، نور به خط راست حرکت میکرده است؛ حالا آدمی شاید دیوانه آمده و گفته نه، نور خمیده میشود. پس این چیزی در این حد است که با همهٔ تجربیاتی که تا حالا داشتهایم حالتی خارقالعاده دارد. منتها مثلاً بیس نظری دارد؛ کسی میتواند برای معجزه هم بیس نظری درست کند.
ما چرا این را میپذیریم؟ چون به ادینگتون (Eddington) اعتماد داریم. ادینگتون دانشمند قابلی است و دروغ که نمیگوید. اصلاً انیشتین آلمانی است و او انگلیسی. میل ندارد نظریهٔ آلمانی درست دربیاید که بگویید مثلاً به او آوانسی داده است؛ رفته و این مشاهده را انجام داده، و من به نوعی مطمئنم که دروغ نمیگوید، اشتباه هم نمیکند و وسایل دقیق داشته است. بنابراین هرچقدر هم ممکن است این واقعه، که نور مسیر منحنی طی میکند، از نظر من عجیب باشد، بنا به شهادت ادینگتون آن را میپذیرم.
چیزی که شاید ندانید این است که گروهی در شیلی همین کسوف را رصد کردند و نتایجشان نیوتونی بود. ولی ما ادینگتون را قبول داریم؛ ادینگتون از انگلستان، از معتبرترین دانشگاههای دنیا، رفته است؛ آن گروه شیلیایی را بیخیال. ما بالاخره در علم چیزهایی را از روی گواهی میپذیریم.
ببینید این حسی که الان مردم دارند، یعنی اعتمادی که به دانش دارند؛ دیدهاید آدمهایی که اعتماد ندارند واکسن نمیزنند. اکثریت مردم همانطور که به ارباب کلیسا اعتقاد داشتند، به دانشمندان اعتقاد دارند. اخبار گوش میدهید و دانشمندان میگویند اینطور است؛ اینها اعتبار دارند، بنابراین Qشان پایین است. برای همین وقتی گواهی میدهند که این واکسن کار میکند، میپذیرید. این همان حسی است که نسبت به علم دارید، که حس نامعقولی هم نیست. این احساس در قرن پانزدهم نسبت به کلیسا وجود داشت: Q نزدیک به صفر بود. بنابراین مردم گواهیهای ارباب کلیسا را نه فقط دربارهٔ هدف نصی، بلکه دربارهٔ معجزاتی که هر روز اتفاق میافتاد، و اینکه چه کسی قدیس است و چه کسی نیست، میپذیرفتند.
بنابراین تحولی که باعث شده این برهان به وجود بیاید این است که این Q بهشدت تغییر کرده است. در عین حال، به دلیل نگرش علمی، احتمال اینکه چیزهای عجیب و غریبی اتفاق بیفتد خیلی پایین آمده، چون علم همین چیزهای نرمال و تکرارپذیر را مطالعه میکند، و احتمال خطا بالا رفته است. بنابراین در قرن هجدهم لم کار میکند.
یکی از حاضران: اول بگویید ادینگتون چه ارائه داد؟
اجازه بدهید. نمیدانم؛ یک سری ارقام دربارهٔ انحراف ارائه داد، و آنهایی که در شیلی بودند چیز دیگری ارائه دادند. گفتم که جاهایی که تکرارپذیر است که هیچ؛ خودم میتوانم مشاهده را انجام بدهم. جاهایی که تکرارپذیر نیست، مثل ماجرای آن کسوف، دارم اعتماد میکنم؛ مخصوصاً اینکه گروه دیگری چیز دیگری یادداشت کردند. دو آبزرویشن (observation) وجود داشته که یکیاش نیوتونی درآمده و یکیاش نسبیتی؛ من به این گروه اعتماد کردهام و میگویم اینها درست میگویند. یک سری ارقام است، عزیز من؛ یعنی چه که نتایجشان را بررسی میکنیم؟
اولاً اجازه بدهید: چیزی که گفتم خیلی فرعی بود و حالت یک مطالعهٔ تاریخی داشت؛ اصلاً آن را با کل بحثی که داریم قاطی نکنید. حالا شما میپذیرید که ما الان به دانشمندان اعتماد داریم و در قرن پانزدهم به کلیسا اعتماد داشتند؛ ولی من چه میگویم؟ اصل حرف من این است که Q در طی قرون بزرگ شد؛ احتمال خطای مثلاً گزارشهای کلیسایی بزرگ شد و P پایین آمد. بنابراین این برهان در قرن هجدهم معقول به نظر میرسید. نه اینکه در قرن پانزدهم هوش کسی کار نمیکرد؛ کسی در قرن پانزدهم حس این برهان را نداشت که بیاید چنین برهانی مطرح کند. چرا؟ چون Q به نظرش نزدیک به صفر میآمد.
اینکه حالا میگویم جانشینی علم با دین و اینها، این را چیزی فانتزی در نظر بگیرید. حرفم درست است، ولی میخواهم بگویم این بحثی که میکنید اصل بحث نیست و خیلی خیلی فرعی است: گزارش تاریخی من فرعی بود و این هم فرعی بر آن فرع است.
ما به ادینگتون و ارقامی که به ما ارائه کرد اعتماد کردیم و نمیتوانستیم دوباره چکش کنیم. این آبزرویشن یگانه بود؛ معارض هم داشت، ولی ما به این اعتماد کردیم، چون دستگاههای بهتری داشت، از جای معتبرتری رفته بود، دلیلی نداشت دروغ بگوید و دلیلی نداشت اشتباه کرده باشد. مشاهدهٔ آنهایی که در شیلی بودند ضعیفتر بود، بنابراین حذف شدند. اعتماد کردن به گروهی از دانشمندان چیز خیلی طبیعیای است. ما فکر میکنیم آکادمیا راست میگوید و آدمهایش منصفاند.
به جای اینکه با من بحث کنید، یک کتاب بخوانید. کتابی هست از فلانی، شیمیدان برجستهٔ اواسط قرن، که به فارسی با عنوان «علم، ایمان و جامعه» ترجمه شده است. این کتاب آنقدر خوب است و متأسفانه مهجور است. نوشتهٔ یک آدم آکادمیسین بسیار معتبر است که به نظر من هم ذوق فلسفی دارد و هم خیلی آدم منصفی است؛ دربارهٔ اینکه در آکادمی واقعاً چه میگذرد و وقتی علم را میپذیریم، چقدر از باورها و ایمان استفاده میکنیم. کتاب در خارج از ایران خیلی مشهور است، ولی در کامیونیتی مثلاً فلسفهٔ علم آنقدر که به نظر من باید، تأثیر نداشت؛ تا این سالهای اخیر که مطالعات مثلاً جامعهشناسی علم اهمیت پیدا کرده و آن کتاب هم زنده شده است. شاید به همین دلیل بعد از این همه سال به فارسی ترجمه شده است.
اشکالات ستینگ هیوم برای باور به معجزه
اشکالات اینجا چیست؟ اولاً انگار به نوعی فرض میشود که واقعهای هست و ما یک خبر دربارهٔ آن دریافت کردهایم. ما میدانیم که اینطور نیست. اگر تعداد زیادی کانال با احتمال خطای ۱٪ داشته باشید که مستقل از همدیگر پیامی را به شما بدهند، آن وقت این احتمال خطا میتواند خیلی خیلی پایین بیاید. بنابراین اگر تعداد کانالهای ناامن زیاد شود، این همان پدیدهای است که در علم حدیث به آن تواتر میگویند. وقتی تعداد زیادی کانال گزارشی به شما دادهاند که هرکدام احتمال خطای قابلملاحظهای دارد، حتی اگر احتمال خطا ۲۰٪ هم باشد، وقتی ۱۰۰ کانال با احتمال خطای ۲۰٪ خبری را به شما میدهند، احتمال خطا خیلی پایین میآید.
بنابراین به نوعی انگار فرض میکنیم که تمام این بحثی که دربارهٔ معجزه میکنیم دربارهٔ یک خبر است؛ در علم حدیث به آن خبر واحد میگویند. یک خبر است که انگار یک نفر آورده است. ستینگ این است: من اینجا نشستهام و هیچ خبری هم از عالم ندارم؛ چیزهای معمولی را میدانم. کسی میآید و خبر عجیب و غریبی به من میدهد و من هم نمیپذیرم. ولی اگر همین الان ۱۰۰ نفر دیگر هم که آن شخص را نمیشناسند بیایند و همه بگویند آقا بیا مثلاً آسمان را نگاه کن، اینجا اتفاق عجیبی در آسمان افتاده، و من فرضی بر تبانیشان نداشته باشم و اینها مستقل از هم حرف بزنند، اگر حرف همهٔ اینها را نپذیرم، آدم معقولی نیستم.
اگر بتوانم اینها را چک کنم، دیگر صرف اینکه بگویم گزارشهای معجزه به دلایل مثلاً تاریخی احتمالشان پایین است، کافی نیست. من میدانم که مثلاً در زمینهٔ معجزات معاصر ممکن است اتفاق عجیبی افتاده باشد و کانالهای مختلف خبرش را به من داده باشند؛ مثل واقعهٔ فاطمه در پرتغال. من مطالعهٔ خاصی دربارهٔ آن ندارم، ولی مثلاً واقعهای معاصر است؛ میگویند جمعیتی آنجا حاضر بودند، چون از قبل اعلام شده بود، و گزارشهای مشابهی داشتند، و حتی عکاس و خبرنگار و اینها هم بودهاند. اگر راست بگویند، صرف اینکه من آنجا نبودم و گواهی افرادی را میشنوم کفایت نمیکند.
یعنی وقتی تعداد کانالهای خطادارِ مستقل از هم زیاد شود، احتمال خطایشان وقتی کنار هم قرار میگیرند میتواند خیلی پایین بیاید، طوری که هرچقدر P کوچک باشد، ممکن است Q کوچکتر شود و به این حالت دیگر برسید؛ یعنی در اثر تواتر به یقین برسیم که اتفاقی افتاده است. پس فکر میکنم این چیزی است که از همان روز اول به هیوم ایراد گرفتند.
یکی از حاضران: ولی معاصر بودن معجزه مهم است.
بله، معاصر بودن مهم است. ولی چیزی که هیوم دربارهٔ معجزه میگوید، دربارهٔ مثلاً این «آب» هم هست که در پاریس معجزه میکند؛ یعنی به نظر نمیآید منظورش فقط معجزات تاریخی باشد. ولی بله، این قسمت از برهان، اینکه میشود گفت این Q خیلی زیاد نیست و در مواردی ممکن است خیلی هم کوچک باشد، چیزی است که باید لحاظ شود.
بالاخره میخواهیم ببینیم این دربارهٔ باور به معجزه صدق میکند یا نه؛ جای بحث همینجاست. میشود از این حرف زد که این Q آنقدرها هم که فکر میکنیم بزرگ نیست. اما دربارهٔ P، باز به این ستینگ نگاه کنید: انگار واقعهای است که یک نفر از آن خبر آورده؛ حالا فکر کنید واقعهای است که ۱۰۰ نفر از آن خبر آوردهاند. ولی واقعیت این نیست؛ ما تعداد زیادی M داریم. اگر یکی از آنها برای شما مسجل شود که اتفاق افتاده، کلاً ذهنتان باز میشود که معجزات وجود دارند. برای اینکه معجزه را رد کنید، نمیخواهید یک معجزه را رد کنید؛ کل معجزات را میخواهید رد کنید.
بنابراین مسئله فقط این نیست که این کانال ممکن است متعدد باشد. از M یک تا M ده، یعنی ۱۰ مورد، کافی است یکیاش را باور کنید؛ کافی است دربارهٔ یک مورد، کانالهایی که خبر میآورند تأیید شوند، یعنی از این شرط خارج شویم و از این حالت به آن حالت منتقل شویم. کافی است یک معجزه را بپذیرید تا وارد جهانبینیای شوید که در آن معجزات وجود دارند.
لوئیس نقدی بر این برهان هیوم دارد که خیلی معروف است. میخواهد بگوید در این برهان دور وجود دارد. چرا دور وجود دارد؟ چون وقتی هیوم میگوید تمام تجربیات ما و آنچه دربارهٔ جهان میدانیم این است که قوانین برقرارند، آقا، همین الان این گزارشهای معجزه هم جزو اطلاعاتیاند که به من رسیده است.
پیشفرض انکار معجزه و گیرندهی خالیالذهن
لوئیس در واقع میگوید هیوم انگار از اول فرض میکند که معجزه وجود ندارد؛ بنابراین هرچه تا حالا شنیدهام و دیدهام همهاش مطابق قوانین بوده و حالا یک دفعه چیزی آمده که این را میشکند. اینطور نیست؛ نمیتوانی از اول فرض کنی که تا حالا معجزهای اتفاق نیفتاده است. اگر در جهانی زندگی میکنم که در آن معجزه اتفاق افتاده، بعضی از آن گزارشها درستاند. بنابراین اطلاعات من فارغ از مسئلهٔ معجزه نیست. همین الان در جهانی زندگی میکنم که هرچند خودم معجزه ندیدهام، خیلیها گفتهاند معجزه دیدهاند. بنابراین نمیتوانم فرض کنم که همهچیز طبق قاعده بوده است؛ هیوم، تو انگار اول فرض میکنی که هرچه تا حالا بوده طبق قاعده بوده و حالا میخواهیم خبری بشنویم از اینکه قاعدهای نقض شده است.
حرف لوئیس این است که اینجا دور وجود دارد؛ انگار مصادره به مطلوب است. در مقدمات فرضی وجود داشته که همهچیز مطابق قاعده بوده، و این یعنی نفی معجزه؛ بعد میخواهیم از آن نتیجه بگیریم که نمیشود معجزه را اثبات کرد. پس به هر حال اینجا مجموعهای از بحث وجود دارد.
چون فکر میکنم از این حرفها خیلی زده شده، کلاً خیلی علاقه ندارم دربارهٔ این P و Q زیاد وقت بگذارم و صحبت کنم. چیزهای دیگری میخواهم بگویم که به نظرم مهماند. به نظر من دو نکتهٔ اصلی اینهاست: اولاً این را با تعداد زیاد کانال ممکن است بشود زیر سؤال برد، و کانال هم صرفاً کانال خبر و گواهی نیست؛ و دیگر اینکه به نوعی قابل پرسش است که آیا این احتمال واقعاً اینقدر کم است. اینکه نتیجه میگیریم نزدیک به صفر است، مثلاً همین حرفی که لوئیس (Louis) میزند، انگار از این است که از قبل مطمئن شدهایم معجزهای وجود ندارد و تا حالا اصلاً چیزی نشنیدهایم و ندیدهایم، و بعد داریم این برهان را ران میکنیم.
بگذارید مثالی بزنم. دو سه به اصطلاح آزمایش فکری در آن مقاله نوشتهام که میخواهم اینها را بگویم. کلاً میخواهم این ستینگ را زیر سؤال ببرم: با فرض اینکه بگویید این شرایط هم صدق میکند، آیا وقتی دربارهٔ مورد باور به معجزه صحبت میکنیم، این ستینگ مناسب است؟ اصلاً ما در چنین وضعیتی هستیم یا نیستیم؟
مثال اول اسمش «داستان سه کانال» است. به نوعی به همین مسئلهٔ تعدد کانال و اینها مربوط است، ولی میخواهم توضیحاتی دربارهٔ آن بدهم. داستان این است: کسی دربارهٔ نتایج فوتبال جام جهانی، یعنی مسابقههایی که شب گذشته برگزار شده، زنگ میزند و از یکی از دوستانش سؤال میکند. اسم دوست اول B است و اسم دوست دوم C. B آدم غیردقیقی است و شوخی هم زیاد میکند؛ بنابراین کلاً احتمال خطای گزارشی که به من میدهد بالاست. C آدم جدیتری است و کمتر برایش احتمال خطا میدهم.
به B، که خیلی با او رفیقم، زنگ میزنم و میگویم دیشب چه شد؟ میگوید آلمان ۷-۱ برزیل را برد. حالا من در مقاله این را ننوشتم که اگر برزیلیها میخوانند ناراحت نشوند؛ نوشتم تیمی میزبانِ مسابقات را که قویترین تیم بوده، با اختلاف مثلاً هفت گل شکست داد. ولی این از وقایعی بود که احتمالشان خیلی خیلی پایین است. من باور نمیکنم و به C زنگ میزنم؛ البته من نیستم، آن شخصی که این کار را میکند به C زنگ میزند. C به او میگوید نه، اصلاً همهچیز عادی بوده؛ مثلاً برزیل با فلان تیم به فینال رفته است.
این شخص حرف B را باور میکند. با اینکه احتمال خطای C کمتر است و آنچه C گزارش میدهد هم احتمالش بیشتر است، حرف B را باور میکند. چرا؟ چون علت زنگ زدنش این بود: داشت تلویزیون نگاه میکرد، اخبار گفت دیشب اتفاق بسیار غیرمنتظرهای در جام جهانی افتاد، و برق قطع شد؛ مجبور شد با تلفن کردن اطلاعات بگیرد. چون C میگوید همهچیز عادی است، باورش نمیکند و حرف B را باور میکند که در آن نتیجهای غیرعادی هست. چرا؟ به دلیل خبری که از کانال A بود و خبری نصفهکاره به او داد، ذهنیتی برایش ساخته شده که باید خبر عجیبی بشنود. برای همین است که وقتی آن را میشنود، با اینکه B خیلی آدم قابلاعتمادی نیست و حرف عجیبی هم میزند، معقول این است که حرف او را باور کند؛ و این بار حرف C را باور نمیکند و فکر میکند مثلاً دارد پنهانکاری میکند، یا هرچه.
با این مثال چه میخواهم بگویم؟ ببینید، آدمهایی که معجزه را باور میکنند، آدمهای سادهلوح و احمقی نیستند که فقط چون کسی گفته باور کنند. از قبل، مثلاً به دلایل عقلی، قانع شدهاند که خدایی هست و بنابراین انتظار دارند خداوند دخالتهایی در جهان بکند. مثلاً فکر کنید کسی دعاهایش در زندگی خودش برآورده شده و چیزهای کمی عجیبی در زندگی خودش دیده، و ذهنیتش این شده که پس حتماً در تاریخ اتفاقهایی خیلی عجیبوغریبتر از آنچه برای من افتاده هم افتاده است.
در واقع این ستینگ انگار فرض میکند که گیرنده خالیالذهن است؛ هیچ چیزی نمیداند و هیچ حسی ندارد و برایش مثلاً ۵۰-۵۰ است، و فقط در اثر این پیام به معجزه اعتقاد پیدا میکند. واقعیت این است که افراد مذهبی اینطور نیستند. در زندگی خودشان تجربیات شخصیِ نزدیک به معجزه دارند، مثل اینکه دعا کردهاند و برآورده شده است؛ ایمان خودشان را ممکن است از برهانهای عقلی گرفته باشند. از قبل در تفکرشان و تجربیاتشان چیزهایی بوده که به آنها این حس را داده که به احتمال زیاد معجزاتی در تاریخ اتفاق افتاده است. مثل اینکه معجزهٔ کوچکی برای خودم اتفاق افتاده و فکر میکنم اگر برای من این اتفاق افتاده، در طول تاریخ برای افرادی مثل پیامبران و آدمهایی که مثلاً خیلی از من بهتر بودهاند، میتواند اتفاقهای خیلی خیلی بزرگتری بیفتد.
بنابراین یکی از مشکلاتی که آن ستینگ دارد این است که انگار ما خالیالذهن هستیم و هیچ گرایشی نداریم. ولی ما در وضعیتی شبیه وضعیت آن فرد هستیم که انگار اخباری شنیده بود. فکر کنید آدمی ایمانش به خدا را از معجزه نگرفته، بلکه از برهان عقلی و تجربهٔ شخصیاش گرفته است؛ نه از اخباری که شنیده، یعنی از گواهیهایی که دیگران دربارهٔ معجزه دادهاند یا مثلاً در کتاب مقدس خوانده است. ایمانش را به خدا از جای دیگری آورده است؛ بنابراین حسش این است که در دنیای گشودهای زندگی میکند که احتمال وقوع معجزات در آن هست، بلکه گرایشش این است که حتماً چنین اتفاقهایی باید افتاده باشد.
حالا آدمی که چنین ذهنیتی دارد، میخواهد میان گواهیهای معجزه قضاوت کند که کدامش راست است و کدامش دروغ. مثل این است که من مثلاً به این باور رسیدهام که خدایی وجود دارد، و اصلاً به نظرم معقول نمیرسد که این خدا هیچ حرفی نزده و خودش را نشان نداده باشد. فکر میکنم خداوند حتماً باید خودش را نشان داده باشد و با فرستادن پیامبران و با اتفاقهایی مثل معجزه، دخالتهایی کرده باشد. حالا میان ادیان میگردم ببینم کدامش راست است، و میان گواهیهای معجزه تحقیق میکنم، و حسم این است که حتماً بعضیهایشان راستاند.
بنابراین آن ستینگ اینطور است که یک آدم مذهبی صرفاً چیزی شنیده است: گیرندهای هست که هیچ حسی نسبت به معجزه ندارد، فقط چیزی میشنود و آن را باور میکند. ولی آدمهای مذهبی واقعاً اینطور نیستند و در این شرایط نیستند. ذهنیتی دارند که ممکن است از قبل به دلایل دیگری شکل گرفته باشد؛ به دلیل برهانهای فلسفی و تجربیات شخصیای که جهانی پر از معجزه، یا دستکم حاوی معجزه، را به آنها نوید میدهد و چنین حسی به آنها میدهد. بنابراین وقتی خبری میشنوند، احتمال میدهند که درست باشد.
بنابراین یک کانال نیست؛ در واقع مثل همان مسئلهٔ چند کانال است. کانالهای دیگری هست که ممکن است به دلایل دیگری من را به وقوع معجزه بهطور کلی واقف کرده باشد، و حالا دربارهٔ معجزات خاص میتوانم قضاوت کنم که آیا درست است یا نه.
استدلال عقلی هم یک کانال است، پرسپشن هم کانال است؛ کلاً اینطور فکر کنید که من به روشهای مختلف از خارج اطلاعاتی میگیرم. گواهی یک کانال است. استدلال یعنی اینکه بر اساس اطلاعاتی که ممکن است با پرسپشن به دست آورده باشم، استدلال میکنم و اطلاعات جدید به دست میآورم.
بنابراین به نوعی چیزی دربارهٔ جهان فهمیدهام؛ مثلاً با استدلال فهمیدهام. مثل دکارت، با استدلال قانع شدهام که واجبالوجودی هست و اصلاً پرسپشن هم در آن نبوده است، و به نظرم معقول میآید؛ مثل این است که با استدلال قانع شدهام که پشت پرده موجود عظیمی هست. ممکن است کسی بگوید استدلال، یعنی استدلال کلامی، اینفورمیشن ندارد. ببینید، این خودش یکی از مباحث فلسفهٔ دین است که آیا برهانهای خداشناسی معتبرند یا نه. اگر برهانهای خداشناسی معتبر باشند و چنین اعتقادی داشته باشید، آن وقت از طریق برهان اطلاعاتی، چیزی دربارهٔ جهان، فهمیدهاید و این توتولوژی نیست.
یک لحظه فرض کنید، تا چیزی از این حرف من باقی بماند، که همهٔ برهانهای خداشناسی غلطاند. آن آدم مذهبی که اینجا گیرنده است فکر میکند با برهان عقلی فهمیده که خدایی هست، با برهان عقلی فهمیده که نبوت هست و با برهان عقلی فهمیده که معجزه هست. فکر کنید آدمی چنین فکر میکند؛ فکر کنید اشتباه میکند، اشکال ندارد. میخواهم بگویم این تصور که این آدم با استفاده از یک خبر به معجزه اعتقاد پیدا کرده، اشتباه است. متکلمی از قرن چهارم را در ذهن خودتان تصور کنید که فکر میکند ضرورت خدا و نبوت و معجزه را اثبات کرده است، و حالا شنیده که حضرت عیسی معجزه کرده است. مهم نیست که درست فکر میکند یا نه.
ستینگ واقعی باور مذهبی به معجزه
اصلاً اشتباه میکند؛ ولی من میخواهم بگویم این ستینگ، ستینگ واقعی باور به معجزه نیست. آدم مذهبی گیرندهای نیست که اینجا نشسته و مثلاً فرض کنید مشاهدات و اخبارش همیشه این بوده که خورشید درآمده و طلوع کرده، و حالا کسی آمده و به او گفته که خورشید فلان کرد، و بر همین اساس، بدون هیچ ذهنیت قبلی و بعدی، میخواهد حرف این شخص را باور کند؛ اگر باور کند آدم احمقی است، به خاطر همین برهان. ولی واقعیت این نیست.
میخواهم بگویم دستکم اینطور فکر میکنند. ممکن است آدمی که آتئیست است بگوید آقا، تمام تجربیاتی که اینها فکر میکنند در آن دعایشان برآورده شده باطل است و برهانهایشان هم باطل است. باشد، اشکال ندارد. خودشان چه؟ خودشان چطور به معجزه باور میکنند؟ چون قبلاً به آن باورهای خودشان رسیدهاند.
یکی از حاضران: شما از پیور نبودن گیرنده میگویید.
پیور نبودن گیرنده؟ چنین اصطلاحی تا حالا نشنیدهام. این گیرنده خالیالذهن نیست؛ به قول تجربهگراها تابلوی سفید نیست و قبلاً چیزهایی رویش نوشته شده است، ولو اشتباه نوشته شده باشد. باورشان به معجزه از اینجا میآید که ذهنیتی دربارهٔ جهان دارند: از تجربهٔ خودشان، که ممکن است فالس باشد، و از برهانهای خودشان، که ممکن است اشتباه باشد؛ ولی خودشان فکر میکنند درست است و اعتقاد پیدا میکنند.
یعنی من نمیخواهم بگویم آن برهانها راستاند، و نمیخواهم بگویم تجربیات دینی حتماً وجود دارند و راستاند. باور به معجزه نتیجهٔ این است که این شخص قبلاً چیزهای دیگری را باور کرده است. آنها را باید از ذهنش پاک کنید؛ با این برهان نمیتوانید مشکلش را حل کنید. من فرض میکنم مشکل دارند، ولی مشکلشان اینجا نیست.
من کاری ندارم که قضاوت هیوم دربارهٔ جهان چیست و چه را درست میداند؛ او میخواهد برهانی علیه باور افرادی بیاورد که به معجزه باور دارند، بنابراین باید رعایت کند که آنها چطور فکر میکنند. موضوع این است که آنها، به دلیل ذهنیتهایی که از قبل پیدا کردهاند و ممکن است از نظر هیوم باطل باشد، این را قبول ندارند. P آنها پایین نیست. نه تنها P آنها پایین نیست، ممکن است طرف متکلمی از قرن چهارم باشد که ثابت کرده حتماً معجزاتی وجود دارند و پس حتماً بعضی از این گواهیها درستاند؛ این را از قبل به آن رسیده است. نمیتوانی با این برهان بیایی و مشکلش را حل کنی. مشکلش این است که فکر میکند تجربیات و برهانهایش قبلاً جهانی را به او نشان دادهاند که در آن معجزه اتفاق میافتد و حتماً گواهیهایی هم دربارهٔ معجزه وجود دارند. باید این مشکلش را حل کنید تا این برهان کار کند.
این برهان را برای چه ساختهاند؟ برای اینکه یک آتئیست معجزه را باور نکند؟ او که در جهانی زندگی میکند که اصلاً خدایی در آن وجود ندارد. این را ساختهاند که آدم مذهبی اعتقادش به معجزه را زیر سؤال ببرد. این آدم مذهبی میگوید من اعتقادم به معجزه را آنطور که تو فکر میکنی به دست نیاوردهام؛ جور دیگری به دست آوردهام. بیا برهانهای مرا زیر سؤال ببر، بیا تجربیات شخصی مرا زیر سؤال ببر، و خیلی چیزهای دیگر را که ذهنیت مرا دربارهٔ جهان ساختهاند.
نکتهٔ کوچکی هم بگویم که باز در این ستینگ اشکال دارد. این کموبیش در گزارش هیوم از برهانش هم هست، ولی میخواهم بگویم در همهٔ حرفهایی که خود من زدم و بعداً میخواهم از آن نتیجه بگیرم، در این لم، در این قضیهٔ ریاضی، فرض شده که انگار احتمال اینکه کانال خطا کند مستقل از این است که پیام چه باشد. به نوعی استقلالهایی در این هست. محض نمونه، سادهترینش را میگویم: اگر یک آتئیست بیاید و گزارش معجزه برای من بیاورد، احتمال خطای این آتئیست برای من با وقتی که کشیشی بیاید و گزارش معجزه بیاورد، فرق میکند. یعنی احتمال خطای کانالها به محتوای پیام وابسته است.
بگذارید داستان کوتاهی از خانوادهٔ خودمان بگویم. ما در خانوادهمان آتئیست زیاد داشتیم؛ از این آدمهای تودهای و مثلاً چپ، و بخشی از خانوادهٔ ما اینطور بودند. یکی از آنها، که کاملاً آدم آتئیستی بود، برادرخانمی داشت که درویش بود. این داستان را ما شنیدهایم: اینها بالاخره با همدیگر زیاد بحث میکردند و آتئیست درویش را مسخره میکرد. درویش گفته بود آقا، من تو را پیش قطب خودمان میبرم تا مثلاً جلوی چشمت کار معجزهآسایی بکند، به یک شرط: هر جا در خانواده نشستیم و از تو پرسیدم که این را دیدی، باید بگویی دیدم. گفته بود باشد، قول میدهم.
آقا، این رفته بود آنجا؛ ظاهراً معجزه این بود که ماهی قرمزی را در ظرفی جوشان انداخته، بعد دست کرده و ماهی را زنده درآورده است. هر جا مینشستند، درویش میگفت بگو این را دیدی یا نه، و او میگفت دیدم. بنده خدا ابزار تبلیغ برای آن شده بود. حالا من طبق برهان هیوم هنوز باور نکردهام که این اتفاق افتاده است. ولی اگر خود درویش میگفت قطب من این کار را کرده، اصلاً شک نمیکردم که دارد چرتوپرت میگوید. اینکه این آدمی که من میشناسمش، که فکر میکنم بعد از این هم واقعاً همچنان آتئیست بود، این تعهد را داشت که در خانواده هر جا از او بپرسند بگوید بله، من دیدم، این است که آدم را به شک میاندازد که نکند واقعاً چنین اتفاقی افتاده باشد.
بله، مثل ماجرای ادینگتون؛ ادینگتون انگلیسی. البته در آن زمان این رقابتها نبود؛ در زمان نیوتن رقابت آلمان و انگلیس از نظر علمی خیلی جدیتر بود. ولی به هر حال میخواهم بگویم که اینکه چه کسی چه میگوید یکنواخت نیست؛ خطای کانال به پیام وابسته است. میشود این مدل را پیچیدهتر کرد.
مثال دوم اسمش داستان مردی است که فکر کنم در مقاله اسمش «مردی از جریکو» شده است. جریکو روستایی است در جایی که حضرت مسیح ظهور کرده؛ اصلاً در روایات تاریخی آمده که مسیح از جریکو رد شد. جریکو روستایی است که مسیح در مسیری که به اورشلیم میرفت از آن گذشت. مردی آنجا زندگی میکند که اسمش را به شوخی هیوموس گذاشتهایم؛ یک افسر رومی. در این مقاله هر جا آدمی برهان هیوم را بلد است و از آن استفاده میکند، اسمش شده هیوم.
او برهان هیوم را بلد است و میداند که گواهیای که مثلاً کسی بیاورد قابل پذیرش نیست. به او اطلاع میدهند که آدمی به اسم مسیح ظاهر شده و مرده زنده میکند و اینها؛ او هم طبق برهان هیوم باور نمیکند. تا اینکه کار به اینجا میرسد که مسیح به نزدیکی این روستا میرسد و خبر میآورند که نزدیک شده و میخواهد معجزه کند. او باور نمیکند، چون چنین اخباری از نظرش غلط میآید. آخر کار به اینجا میرسد که میآیند و به او میگویند اگر همین الان از پنجره بیرون را نگاه کنی، دارد مرده زنده میکند؛ ولی این خبر طبق برهان هیوم خبری دربارهٔ چیزی خیلی عجیب و غریب است و او هم به این سربازها و اطرافیان خودش اعتمادی ندارد، پس از جایش تکان نمیخورد. حالا یادم نیست در مقاله چه نوشتیم، که تبدیل به سنگ میشود یا چه.
ببینید، آن برهان به نوعی به من میگوید گیرنده منفعل است و فقط اینجا نشسته و اخبار گوش میدهد. ما در زندگی واقعی خودمان اینطور نیستیم. اگر معجزهٔ معاصری اتفاق افتاده باشد، میتوانیم راه بیفتیم، حرکت کنیم و برویم ببینیم شده یا نشده. من میتوانم دربارهٔ تاریخ آن دوران بروم تحقیق کنم و شواهد بیشتری گیر بیاورم؛ ببینم آیا مثلاً افراد غیرمسیحی هم بودهاند که گزارش بدهند، تا احتمالش در نظر من بالا برود. اگر من آن گیرندهای باشم که اینجا نشستهام و یک معجزه هست و یک کانال و یک پیام به من رسیده، بله، آن برهان کار میکند؛ ولی آیا در زندگی واقعی واقعاً موجوداتی منفعل هستیم؟
فکر میکنم برای هر آدمی میتوانید یک P صفر تعریف کنید که اگر احتمال چیزی از P صفر بیشتر باشد، آن را میپذیرد. حالا P صفرِ آدمهای مختلف ممکن است فرق کند. بعضیها خیلی سختگیرند و استانداردهای به اصطلاح اپیستمیکشان سختگیرانهتر است. بنابراین هر آدمی یک P صفر دارد: مثلاً اگر احتمال چیزی بالای ۹۰ درصد برود، من به آن باور پیدا میکنم؛ یا ۹۹ درصد، یا ۹۹.۹ درصد، هر چیزی. ولی احتمال P یک هم وجود دارد که از P صفر کوچکتر است: احتمالی که اگر به آن برسد، کنجکاو میشوم که بروم دربارهٔ آن تحقیق کنم. لازم نیست احتمال در ذهن من به حدی برسد که بپذیرم؛ فقط به یک حدی برسد، بله. مثلاً فرض کنید اگر P صفر برای من ۹۰ درصد است، این احتمال ممکن است ۶۰ درصد باشد.
بعد، این P یک دوباره به اهمیت چیزی که میشنوم وابسته است. اگر الان کسی بیاید و بگوید خانهات آتش گرفته، حتی اگر خیلی هم به او اعتماد نداشته باشم، مثلاً میتوانم خانهام را نگاه کنم؛ همینطور نمینشینم که بگویم آقا، طبق برهان هیوم حرف تو را باور نمیکنم. نگاهی میکنم و به خانه زنگ میزنم تا ببینم آتش گرفته یا نگرفته. اصلاً شاید آدم محتاطی باشم و اول به آتشنشانی زنگ بزنم و بگویم خانهام آتش گرفته، تا آنها زودتر راه بیفتند؛ فوقش بعد میگویم ببخشید، اشتباه کردم.
من، چون خانمم هیچوقت موبایلش را جواب نمیدهد، فکر کنم اول به آتشنشانی زنگ بزنم؛ چون شاید ۲۰ دقیقه بعد بتوانم با او صحبت کنم و ببینم خانه آتش گرفته یا نه، و اگر خانه آتش گرفته باشد، ممکن است واقعاً تلفنش را جواب ندهد. کل حرف من این است که وضعیت واقعی پیچیدهتر از این است؛ اینطور نیست که بتوانم با این برهان سروته ماجرای اعتقاد به معجزه را هم بیاورم.
الان دو نکتهٔ اصلی را گفتم و نکتهٔ سوم اصلیتر است. دو نکتهٔ اصلی این است که اولاً آدم مذهبی اینطور به معجزه اعتقاد پیدا نمیکند و همیشه پیشزمینه دارد؛ دلایلی دارد که جهانی معجزهآساتر را تجربه کرده و میشناسد. بهعلاوه، ما میتوانیم همینطور دربارهٔ معجزات قدیمی و معجزات جدید تحقیقات مداوم داشته باشیم. من در نسخهٔ اول مقاله به شوخی نوشته بودم که هیوم میتوانست سفری به پاریس بکند و بلیت کشتی بخرد و برود ببیند؛ او در مقالهاش دربارهٔ خرافی بودن معجزاتی که به «آب» نسبت داده میشود حرف زده است. خب، برو سر قبر «آب» و ببین چه خبر است؛ بالاخره شاید مستقیماً بتوانی مطالعهای انجام بدهی.
اما نکتهٔ سوم، که به نظر من نکتهٔ اصلی است، این است. داستانی هست که اسمش را «داستان ایمیل معجزهآسا» گذاشتهایم. در واقع این امکانی برای باور داشتن به معجزه است که در این ستینگ کلاً نادیده گرفته شده است. داستان این است: من مثلاً روز سوم ژانویه ایمیلم را چک میکنم و ایمیل عجیب و غریبی پیدا میکنم از آدمی ناشناس، شاید هم آدم نباشد، از اکانتی ناشناس. تاریخ فرستاده شدن ایمیل پیش از اول ژانویه، یعنی اواخر دسامبر، است؛ منتها چون من خودم ایمیلم را چهار پنج روز یک بار چک میکنم، برایم عجیب نیست که سوم ژانویه چک کردهام و دیدهام پنج روز پیش ایمیلی داشتهام. در آن ۱۲ اتفاق معجزهآسا ذکر شده که قرار است اول هر ماهِ سال جاری میلادی، یعنی اول ژانویه، اول فوریه و همینطور ماههای بعد، اتفاق بیفتد.
همهشان بهشدت غیرعادی و غیرقابلباورند. من به دلایلی کنجکاو میشوم، مخصوصاً اینکه اولین معجزهای که میتوانم چک کنم، اول فوریه، قرار است همین نزدیکی خانهٔ خودم اتفاق بیفتد. میروم و میبینم که آن اتفاق افتاد؛ آن اتفاق معجزهآسای اول فوریه افتاد. کنجکاو میشوم و هر ۱۱ مورد دیگر را چک میکنم و همهشان اتفاق میافتد. آیا معقول است بپذیرم که آن اتفاق اول ژانویه هم افتاده یا نه؟ بله؛ اصلاً دیوانهام اگر فکر کنم آن اتفاق نیفتاده است. ۱۲ چیز بوده که ۱۱ تایش را چک کردهام و یکیاش را هم به دلیل سهلانگاری خودم نتوانستهام چک کنم. ممکن است بروم مطالعه کنم و آثاری هم از آن ببینم.
من با یک خبر، با یک ایمیل، به وقوع چیزی که ندیدهام باور پیدا میکنم. چرا؟ چون خود این متن، این پیام، معجزهآساست. خود این پیام برای من قانعکننده است که از طرف موجود عجیبی آمده؛ از دانای کلی آمده است، وگرنه چطور توانسته چنین چیزهایی را بگوید و چطور چنین اتفاقهایی افتاده است؟ بنابراین امکانی وجود دارد: اینکه خود پیام M ویژگیهایی داشته باشد که حالت معجزهآسا داشته باشد؛ اعجاز در خود این پیام است. مثل همین مثال ایمیلی که میزنم، من به این دلیل به معجزه اعتقاد پیدا میکنم که خود این پیام به نوعی حاوی معجزه است. و اگر این را، یعنی معجزهآسا بودن این پیام را، بپذیرم، بخشهایی را هم که ندیدهام و در آن نوشته شده قبول میکنم، ولو آنها را چک نکرده باشم.
چرا این مهم است؟ چون این وضعیتی است که مسلمانها به آن اعتقاد دارند. در واقع من چطور به مار شدن عصای موسی اعتقاد پیدا میکنم؟ روایت استانداردش این است که مسلمانها میگویند ما متنی داریم که معجزه است؛ من این را با دلایلی میخوانم که الان نمیخواهم دربارهٔ آن بحث کنم و در مقالهام هم دربارهٔ آن بحث نکردهام. فرض کنید ادعای مسلمانها راست باشد: کتابی در اختیار دارند که معجزهآساست. خود کتاب را نگاه میکنند و اعتقاد پیدا کردهاند که این کتاب از طرف خداست و معجزه است و در این شکی ندارند. فکر کنید آدمی چنین وضعیتی دارد. حالا هر چیزی را که در آن نوشته، مثل روایتهایی دربارهٔ معجزات گذشته، همه را باور میکنند و باید باور کنند؛ چون در متن پیام نشانههایی برایشان بوده که قانعکننده بوده که این پیام معجزهآساست.
مورد دیگر، مثالی که زدم، این است که کسی مثلاً میآید و از من چیزی میخواهد. به من میگوید به رزورکشن مسیح ایمان بیاور؛ من از طرف خدا آمدهام و دارم به تو میگویم که به پیام مسیح ایمان بیاور، و هر کاری که تو بگویی میکنم؛ یعنی معجزهای از من بخواه تا انجام بدهم که مطمئن شوی از طرف خدا آمدهام. من هم مثلاً چیز عجیب و غریبی از او میخواهم. در آن مثال وضع اینطور است که ۱۰ سکه دارم، یک کلکسیون سکه، و میگویم همهٔ اینها را با هم به هوا پرت کن، طوری که هر ۱۰ تایشان همانطور که من میگویم روی زمین بیایند. احتمال اینکه بشود چنین کاری انجام داد ۲ به توان منهای ۱۰ است. طرف بهراحتی این کار را میکند و من ایمان پیدا میکنم که این آدم راست میگوید و از طرف خدا آمده است. خود کانال را چک میکنم؛ کانال معجزهآساست، پس پیامش را قبول میکنم.
وضعیتی که مسلمانها از لحاظ تئوریک در آن قرار دارند این است که کتابی در اختیار دارند که اعجاز خود این کتاب برایشان ثابت میشود؛ پس مجازند که به روایاتی که در آن هست ایمان پیدا کنند. حالا بحث دربارهٔ جزئیات اینکه چگونه میشود برای کسی ثابت شود که کتاب معجزه است یا نه، باقی میماند.
ولی نکته چیست؟ نکته این است که برهان هیوم به نفع مسلمانهاست. برهان هیوم میگوید اگر چنین چیزی نداشته باشید، نمیتوانید قاطعانه معجزه را بپذیرید؛ نهایتش این است که با احتمالی بپذیرید. یعنی برهان هیوم به من میگوید باید معجزهای در دستت داشته باشی تا به روایتهای معجزات اعتقاد پیدا کنی. اینکه چرا معتقدم موسی عصا را تبدیل به مار کرد و اعتقادم معقول است؟ چون فکر میکنم اعتقادم به قرآن معقول است؛ قرآن الان هست. حالا دربارهٔ معجزهٔ مسلمانها میگویند این را میشود وسط گذاشت و دربارهٔ آن بحث کرد؛ معجزهٔ شخصی نیست. و برهان هیوم در واقع میگوید مسلمانها حق دارند که معتقدند باید معجزهٔ جاوید وجود داشته باشد؛ یعنی پیامبری در صورتی آخرین پیامبر است که من الان بتوانم معجزهاش را، چیزی معجزهآسا را، چک کنم؛ وگرنه اینکه همین داستانها را قبول کنند، مثلاً قابلقبول نیست.
کاری که سعی کردم انجام بدهم این است که بهجای اینکه طبق معمول سعی کنیم برهان هیوم را به صورت یک آرگیومنت بنویسیم، اول چیزی ریاضی بیرون بکشیم. این کار را با همهٔ برهانها نمیشود کرد، ولی برهان هیوم برهانی است که واقعاً در هستهاش چیزی ریاضی دارد: این را بیرون بکشید و بعد دربارهٔ اینکه چگونه با جهان تطبیق میکند یا نمیکند بحث کنید. خیلی چیزهای دیگر هم میشود گفت. فکر میکنم، حدسم این است، که همهٔ نقدهایی را که به برهان هیوم هست میشود در این قالب بیان کرد؛ یعنی بالاخره یا میگویند P کوچک نیست، یا میگویند Q بزرگ نیست، یا ستینگ را زیر سؤال میبرند. بنابراین فکر میکنم روش جالبی است برای اینکه بتوانید به این کالکشن انبوه نقدهای هیوم سامانی بدهید و آنها را تقسیمبندی کنید، بر اساس اینکه حولوحوش این لم مرکزی به کجایش خدشه وارد میکنند و چگونه جلو میروند. حالا چون بحث برهان هیوم در میان بود، همهٔ حرفهایی که زدم مستقل از این است که دربارهٔ تعریف معجزه توافق داشته باشیم یا نه؛ چون بالاخره احتمال معجزه کم است و معجزه، با هر تعریفی، قرار است خارق عادت باشد.
استاد دوم: با توجه به صحبتهایی که شما کردید، دوست دارم چیزهایی در تأیید یا در کامنت حرفهای شما بگویم. یکی تقریباً در تأیید حرفهای شما و در ادامهٔ آن است، چون به نظرم جالب میآید. دربارهٔ این Q، یک سری میگوییم کاری به تستیمونی نداشته باشیم؛ مستقل از تستیمونی برویم و مطالعات تاریخی انجام بدهیم و ببینیم آیا واقعاً مثلاً موسی در مصر وجود داشته است؟ اصلاً اتفاقی افتاده است؟ بالاخره اگر وجود داشته و از دریا رد شدهاند و مبارزاتی با فرعون کردهاند، باید در صحنهٔ تاریخ چیزی از آن مانده باشد؛ یا اگر عیسی مسیحی در ۲۰ سال پیش وجود داشته، بالاخره در آن ناحیه باید کسانی در تاریخ نوشته باشند که همانجاها دیدهاند، و گزارشهایی باشد که سندهای تاریخی داشته باشیم دربارهٔ اینکه آیا اینها وجود داشتهاند یا نه.
بهعنوان مثال، ما شیعهها میگوییم واقعهٔ غدیر اتفاق افتاده و پیامبر دست امام علی را بلند کرده است. کاری که علامه امینی در ۲۰ جلد کتاب میکند جالب است. من مدتی بیکار بودم و این کتاب را خواندم؛ ۲۰ جلدش را خواندم. خواندنش بیش از یکی دو سال وقت میگیرد؛ ولی نه، جایی بودم که مجبور بودم این کار را بکنم. و این کار خیلی جالبی بود. دقیقاً همین کار را کرد: از سدهٔ اول اسلام شروع کرد با تمام کسانی که به نحوی دربارهٔ غدیر صحبت کردهاند؛ حالا بیشتر شاعران و ادیبان؛ هرکس جایی، در مجلسی، کلمهٔ غدیر را آورده و از آن استفاده کرده و گفته این اتفاق افتاده است؛ و تا الان. یعنی مثلاً ظرف ۴۰۰ سال، ایشان در جلدهای مختلف در تاریخ جلو میآید تا میرسد.
این دارد احتمال آن واقعه را هی بالا میبرد؛ چون آدمهای متفاوتی در جهان، و فقط هم آنها نبودهاند، در چیزهای مختلف و در فرقههای مختلف، آن را گفتهاند. جالب است که بعضیهایشان شیعه نیستند و اعتقاد هم ندارند؛ دقیقاً، اصلاً شیعه نیستند، چون شاعران معمولاً حال و هوایشان هم با ما فرق میکرد. دربارهٔ آن واقعه کار خیلی جالبی است. حالا دربارهٔ مسیح هم کردهاند و دربارهٔ موسی هم کردهاند. دربارهٔ موسی، نمیدانم متأسفانه است یا چه، هرچه جستوجو میکنند چیزی پیدا نمیکنند؛ یعنی تاریخشناسان تا الان نتوانستهاند آثاری از موسی پیدا کنند.
به خاطر همین حرفها، خواندن کمی فروید به بحث ما ربط دارد: کتاب موسی، و کتاب دیگری هم که به اسم Civilization and Discontent دارد؛ یعنی دربارهٔ تمدن و کسانی که با تمدن مخالفاند، که در آن از جمله به دین میپردازد و میگوید دین Illusionary است و اینها. بحث آن اینطور خواهد بود که اگر در تاریخ پیدا نکردیم، به این دلیل است که میتوانیم توضیحی روانشناسانه و اسطورهای دربارهٔ آن مسئله بدهیم؛ و اگر اینطور نگاهش کنیم، آیا این باعث میشود باور ما به دین تضعیف شود؟ اگر گشتیم و دربارهٔ موسی چیزی پیدا نکردیم، و گشتیم و دربارهٔ عیسی مسیح چیزی پیدا نکردیم، آیا این باور دینی را تضعیف میکند؟
در اینجا برهانی از آنتونی فلو هست که الان بیان میکنم و خوانشی از برهان هیوم دارد. پیش از آن، نکتهٔ دیگری هم دربارهٔ این P یک بگویم که به نظرم نکتهٔ مهمی بود که دکتر گفتند. این را در پرانتز میگویم: بحثی جدی در فلسفهٔ تحلیلی معاصر هست و آن اینکه اِویدنسها خیلی وقتها به واسطهٔ تلاش ما به دست میآیند؛ یعنی اینطور نیست که اِویدنس بر ما ظاهر شود یا برای ما اِویلیبل باشد، و باور ما به واسطهٔ تلاشی که میکنیم موجه میشود.
باز بهعنوان مثال، فیلسوف خیلی بزرگی در فلسفهٔ تحلیلی معاصر داریم به اسم ویلیام آلستون. ایشان سالها آتئیست بوده و مقاله و کتاب مینوشته و روی فلسفهٔ زبان و اینها کار میکرده است. فیلسوفی آمریکایی است که مدتی برای فرصت مطالعاتی به آکسفورد میرود. آنجا یکی از دوستانش به او میگوید من یکشنبه به کلیسا میروم، تو هم میآیی؟ کلیسای کریس چرچ آکسفورد کلیسای خیلی قشنگی است، کالج خیلی قشنگی هم هست؛ همانی که هری پاتر هم در آن بازی کردهاند و اینها. برای او هم جالب بوده و گفته حالا برویم ببینیم. میرود و خوشش میآید و کمکم، بدون اینکه اصلاً هیچ اعتقادی به مسیح داشته باشد، میرود. بعد از مدتی، شش ماهی، یکباره برایش مثلاً احتمالاً کشف و شهودی میشود، تجربهای به دست میآورد و امثال این، و بعد دیندار میشود و به مسیحیت معتقد میشود و یکی از بزرگترین فیلسوفهای دین معاصر میشود. بعد کتاب «پرسیوینگ گاد» را مینویسد که کتاب خیلی جالبی است، دربارهٔ رشنالیتی وقوع شهودهای دینی، و به نظرم بهترین کتاب در این زمینه مال ایشان است.
آلستون چه میگوید؟ کتابی دارد به اسم «بیاند جاستفیکیشن» و در آن کتاب، دقیقاً در همین مورد، توضیح میدهد که لزوماً نباید بایستیم تا اِویدنسها به سراغمان بیایند؛ خیلی وقتها باید برویم و اِویدنسها را کشف کنیم. یعنی اگر خبری به ما میرسد که احتمال وقوعش، دقیقاً طبق حرفهای دکتر، حتی پایینتر از آن میزان معقولیت باور برای ماست، باز مسئولیتی داریم که برویم و دنبال اِویدنس بگردیم؛ چون اصلاً بعضی وقتها اِویدنسها اینطورند. در ادامهٔ بحث برمیگردیم به اینکه اصلاً گاهی خداوند هیدن است؛ به نوعی مخفی است و اِویدنسهایش را مخفی کرده تا ما بتوانیم آن جستوجو را بکنیم؛ شاید به خاطر ارزش بیشتری که آن باور از این طریق برای ما دارد. در ادامهٔ درس دربارهٔ آن صحبت خواهم کرد، ولی این نکتهٔ خیلی مهمی است که دکتر اینجا گفت.
برویم سراغ برهان آنتونی فلو. آنتونی فلو، همانطور که میدانید، فیلسوف انگلیسی خیلی معروفی است و با ریچارد سوئینبرن هم همیشه دعوا داشته است. در یکی از دعواهایش این برهان را ارائه میکند؛ سوئینبرن کتابی دارد به اسم «اگزیتنس آف گاد» و ایشان کتابی علیه آن مینویسد. برهانش را بنویسم؛ تقریباً همین حرفهایی است که الان هم گفته شد. برهان اینطور است، پس برهانی علیه امکان معجزه است.
یک: برای اینکه بدانیم واقعاً معجزهای رخ داده است، باید در تاریخ تحقیق کنیم. بنابراین اگر حرفهای هیوم را قبول داشته باشیم که میگوید احتمالش خیلی ضعیف بوده ولی امکان دارد، باید برویم ببینیم واقعاً شده یا نه؛ یعنی چه اسناد تاریخی دربارهٔ آن مسئله میتوانیم پیدا کنیم.
شرط تحقیق تاریخی چیست؟ شرط اینکه اساساً وارد تاریخخواندن و مطالعهٔ تاریخ میشویم این است که بدانیم آنچه الان درست است، در گذشته هم درست بوده است. وگرنه نمیتوانیم؛ اگر فکر کنیم قوانین جهان در گذشته تغییر میکرده، یا آدمها جور دیگری میدیدند و چیزهای دیگری میفهمیدند، اصلاً نمیتوانیم تحلیل تاریخی بکنیم، چون اصلاً نمیتوانیم وارد پروسهٔ تحلیل تاریخی شویم. باید قبول کنیم که قوانینی ثابت در جهان هست و آدمها مثل ما فکر میکردند، و ما هم باید جلو برویم.
یکی از حاضران: پرسپشنی که از جهان داشتهاند هم شامل این میشود؟
بله؛ مثلاً درختی میدیدند و میگفتند یک درخت هست. متافورها سر جای خودش، ولی اگر از آدمهای عادی بپرسیم، یعنی گزارشهای تاریخی که دادهاند، بله. منظور شعر و ادبیات نیست؛ حتی آنها هم قاعدتاً با جهانبینیشان عجین شدهاند. منظور گزارشهای تاریخی است، یعنی اسناد تاریخی که وجود داشته است. مثلاً میدانید که در انگلستان برای این گزارشهای تاریخی خیلی مرسوم است که برای دیدن گذشته به وصیتنامهها نگاه کنند، چون در وصیتنامههایشان اطلاعات خیلی زیادی وجود دارد. به آن «ویل» میگویند، یعنی وصیتنامهنویسی. مفصل مینوشتند که اوضاع و احوال چگونه بوده، چه خانوادههایی با همدیگر چه ارتباطی داشتهاند، و املاک مال چه کسی بوده و شرایطش چه بوده است. مورخان تاریخی خیلی از اینها استفاده میکنند و قاعدتاً باید قبول کنند که قوانین ثابتی در جهان هست.
یعنی در شرایط و اوضاع و احوال، محقق باید آنچه را ممکن است و آنچه را غیرممکن است پیشفرض داشته باشد. چهار: معجزه چیست؟ معجزه وقوع امری در گذشته است که الان آن را غیرممکن میدانیم. یعنی میگوییم چیزی در گذشته اتفاق افتاده، ولی الان میگوییم غیرممکن است؛ یعنی الان هر کاری بکنیم آن اتفاق نمیافتد، ولی معجزه این است که در گذشته اتفاق افتاده است؛ مثل اینکه چوبی یک بار افتاده و مار شده است. بنابراین وقوع معجزه را نمیتوانیم به صورت تاریخی تشخیص بدهیم؛ و بنابراین هرچقدر هم در جستوجوی تاریخ تلاش کنید، به این نمیرسیم که آن معجزه اتفاق افتاده است.
این برهان آنتونی فلو است. برهانش چطور است؟ این را کمی تحلیل کنید؛ به نظر من اینجا مشکلی وجود دارد. کس دیگری ایرادی ندارد؟
یکی از حاضران: پنج با یک در تناقض نیست؟
پنج؟ و یک؟ یک چه میگوید؟ یک میگوید برای اینکه وقوع معجزه را بدانیم، باید در تاریخ تحقیق کنیم. نتیجهاش این است که به تناقض میخوریم؛ بنابراین نمیتوانیم تعریف کنیم. میدانید، یک برهان خلف دارد؛ یعنی اگر بخواهی تعریف کنی، نمیتوانی. این قوانین را نقد کرده است، پس اصلاً نمیتوانی آن را بررسی کنی.
یکی از حاضران: با استفاده از این ابزار میخواهی کشفش کنی؛ مثل اینکه بخواهی میکروب پیدا کنی و به جای میکروسکوپ با تلسکوپ نگاه کنی. اگر با ابزار تلسکوپ نگاه کنی، نمیتوانی آن را ببینی. منظورم این است که از ابزاری استفاده میکنی که آنچه را میخواهی با آن پیدا نمیکنی.
بله. چه متنی؟ خود متن مقدس را؟ نه، متن مقدس که متن تاریخی نیست؛ متن مقدس مسلماً متن تاریخی نیست.
یکی از حاضران: نکتهٔ دیگری که الان میتوانم بگویم این است که آنچه الان درست است ممکن است در آینده درست نباشد. خود این برهان هم برهان آنچنانی نیست و قابلتأمل است. قوانین طبیعت ممکن است الان چیزی باشد و قبلاً چیز دیگری بوده باشد و بعداً هم ممکن است عوض شود.
خب باشد، اشکال ندارد؛ در حال حاضر ما این شرایط را نداریم و با آینده مشکلی نداریم. یعنی میخواهی به خط دومش اشکال وارد کنی و بگویی درست نیست؟ خط دو یعنی آنطور که الان فکر میکنیم دنیا هست، در گذشته هم اینگونه بوده است.
یکی از حاضران: مثلاً مشکلی که وقتی دربارهٔ این صحبت میکنیم هست این است که مثلاً فرض کنید قهرمان الان قابلتأمل است؛ من زیاد فوتبال بلد نیستم؛ قدیم که اینطور نبود.
منظورش از «آنچه الان درست است» این نیست. خط دو را اینطور نخوان. هر چیزی که الان درست است، مثلاً اینکه این صندلی الان اینجاست و ۵ دقیقه پیش اینجا نبود؛ این را که نمیخواهد بگوید. منظورش از آنچه الان درست است قوانین جهان است؛ در کانتکستی که بحث میکند مشخص است که قوانین جهان است. وگرنه این ماژیک الان دست من است و ۵ دقیقه پیش نبود؛ نمیخواهد بگوید همهٔ جهان ثابت بوده است.
استاد اول: بگذارید باز کنیم. اشکال برهان هم اینطور میشود: برهان ناخواسته فضایی را که در ذهنشان هست تحمیل میکند. شاید از آنجا آمده که ناخواسته خدا را خدایی دئیستی تعریف میکنیم؛ بنابراین نسبتش با عالم طبیعت چیزی ثابت است. متوجهاید؟ اینطور نیست. خدای قرآن در دورهای خواسته خودش را ظاهر کند؛ در دورهای اقوام را از بین میبرده و همیشه این کار را ادامه نداده است. به نتایجی رسیده، تا اینکه موسی را میفرستد و جامعهٔ دینی شکل میگیرد؛ بعد مسیح را میفرستد؛ و قرآن که میآید، وارد فاز دیگری میشود. خداوند در تاریخ دارد کاری انجام میدهد.
بنابراین اینکه فرض کنید زمانی معجزه میکرده، اصلاً برای آدمهای مذهبی چیز غریبی نیست. مثلاً از نظر مسلمانها که اینطور است: اصلاً جهان به پیش از نزول قرآن و پس از آن تقسیم میشود. از نظر مسیحیها هم وقتی مسیح ظهور میکند، این جهان متفاوت میشود. بنابراین اینکه فکر کنیم جهان طبیعتی هست که خدایی هم آن را خلق کرده و نسبت ثابتی با آن دارد، بنابراین کاری که قبلاً میکرده الان هم باید بکند و اگر الان نمیکند پس قبلاً هم نمیکرده، به نوعی همین است.
از نظر آدمهای مذهبی، یعنی آدمهایی که به خدای ادیان ابراهیمی اعتقاد دارند و معتقدند خداوند در تاریخ کاری انجام میداده، قطعاً دو غلط است؛ یعنی اینکه فکر کنیم جهان همانطور که الان هست همیشه همینطور بوده است. ظهور خداوند در جهان سیری داشته است. به قول روشنیاز، در هر دورهای اسمی ظاهر میشود؛ یا در قرآن میگوید «کل یوم هو فی شأن».
استاد دوم: خب، حالا اگر این را محدود کنیم به اینکه قوانین جهان ثابت است چه؟ چون برهان دنبال شرط تحقیق تاریخی است؛ اگر من بخواهم واقعاً تاریخ را بررسی کنم.
استاد اول: بله؛ ولی خداوند قدرت نقض قوانین را دارد. زمانی این کار را میکرده و الان نمیکند، به دلایلی؛ زمانی میخواسته خودش را ظاهر کند و الان نمیخواهد، به دلایلی که آدمهای مذهبی در دین خودشان توجیه میکنند.
استاد دوم: پس با این صحبتی که شما فرمودید، به جای اینکه دو را نقض کنیم، دو را تصحیح کنیم و بگوییم منظورمان از آنچه الان درست است قوانین طبیعت است؛ این دو سر جایش میماند. بیاییم اینجا دربارهٔ این «غیرممکن» صحبت کنیم. چطور است؟ یعنی دو سر جایش بماند. چون اگر این کار را نکنیم و قوانین را ثابت نگه نداریم، اصلاً نمیتوانیم شرط تحقیق تاریخی را انجام بدهیم. قوانین ثابت است، ولی نحوهٔ حضور خداوند در جهان تغییر کرده است. پس عملاً چهار را قبول نداریم.
یعنی معجزه را الان غیرممکن میدانیم: در حال حاضر غیرممکن است، چون خدا الان دخالت نمیکند؛ ولی آن موقع غیرممکن نبود، چون خداوند آنجا قوانین را نقض میکرد. این را مثلاً میگویم، با این فرض که بپذیریم معجزه نقض قوانین طبیعت است.
استاد اول: من نکتهای دربارهٔ خط چهارم دارم. اگر خدا دئیست باشد، که از آن موضوع هیچ؛ اصلاً کاری به معجزه نداریم. این برهان دور دارد؛ یعنی تصوری از خدا دارند و با آن تفسیر میکنند، و ببینید، دارند از یک دور استفاده میکنند. لوئیس هم این را دارد: این ذهنیت که انگار اول قبول کردهایم که هیچ معجزهای اتفاق نیفتاده و حالا میخواهیم با برهانی ثابت کنیم که معجزه اتفاق نمیافتد.
آنچه الان درست است، اگر منظورمان از آن قوانین طبیعت باشد، درست است. ولی برهان واقعاً دو را لازم دارد. چرا؟ چون میخواهد بگوید این یونیفرم بودن، یعنی اینکه الان معجزه اتفاق نمیافتد، را میتوانیم به گذشته ببریم و بگوییم همینطور بوده است؛ این را لازم داریم. کافی نیست بگوییم قوانین طبیعت؛ لازم داریم که آنچه واقعاً الان درست است، آن موقع هم درست باشد. این خطای عدم دقتش نیست؛ برهان لازم دارد که هرچه الان فکر میکنیم درست است، آن موقع هم باشد؛ فقط قوانین نیست، بلکه نحوهٔ حضور خدا در جهان هم باید همینطور باشد.
استاد دوم: خب، پس اگر مقدمهٔ دو قوانین بهعلاوهٔ مثلاً نحوهٔ حضور خداوند باشد، ما به دو اشکال نداریم؛ اینجایش اشکال ندارم. اما اگر فقط قوانین را بگوید، آن وقت چه؟ آن وقت به پایین میآییم: معجزه وقوع امری است که الان غیرممکن میبینیم. چگونه میخواهید آن را به غیرممکنبودن در گذشته ببرید؟ چرا باید بگوییم این غیرممکن است؟ یعنی قوانین را نگاه کنیم و بر اساس قوانین جهان بخوانیم. این ممکن و غیرممکن یعنی چه؟ به آن هم میتوانیم ایراد بگیریم.
بله، خیلی اواخر عمرش بود؛ مثلاً در ۹۰ و چند سالگیاش برگشت؛ ۲۰۰۴ بود. کتابی هم با یک نفر دیگر به نفع الهیات نوشت؛ ولی بعد خیلیها، اصلاً Dawkins و اینها، گفتند نه، پیر شده و نفهمیده، یا گولش زدهاند، یا هر چیز دیگر، و به هر حال آن موقع که عقلش خوب کار میکرد، این حرفها را اینطور نمیزد. هرچه میشد به او گفتند.
برویم کمی هم دربارهٔ این غیرممکن و ممکن حرف بزنیم. به نظر من مشکل برهانش بیشتر اینجاست؛ البته این حرف شما هم مهم است. اگر آن را کنار بگذاریم: در فلسفهٔ تحلیلی وقتی دربارهٔ امکان صحبت میکنیم، مفاهیم مختلفی از امکان داریم. بعضی وقتها مثلاً از امکان فیزیکی صحبت میکنیم و بعضی وقتها از امکان متافیزیکی؛ ضرورت هم همینطور. وقتی میگوییم قانونی ضروری است، یا چیزی غیرممکن است، یا حتماً باید انجام شود و فلان، اینجا از ضرورت و امکانی صحبت میکنیم که ضرورت فیزیکی است.
پس، اوکی، قوانین طبیعت ضرورت فیزیکال دارند؛ اما دخالت خداوند در جهان امکان متافیزیکی دارد، نه امکان فیزیکی. ما دربارهٔ دخالت خدا با امکان فیزیکی صحبت نمیکنیم. ما که میگوییم اگر خالق جهان خداوند باشد، میتواند قوانین را نقض کند، یا به آنها امندمنت بدهد، یا اصلاً جور دیگری در جهان تغییر ایجاد کند؛ پس از امکان متافیزیکی، یا حتی از ضرورتش، هم میتوانیم صحبت کنیم. اگر خدا وجود داشته باشد، جاهایی ضروری است که خودش را نشان بدهد؛ به میزانی باید خودش را نشان بدهد و نمیشود در غیوب محض باشد.
پس از او توقع داریم که نه آنقدر حاضر باشد که ارادهٔ آزادمان را از دست بدهیم و مجبور شویم از هرچه او میگوید تبعیت کنیم و دیگر دنیا بیمعنی شود، و نه آنقدر غایب باشد که اصلاً نتوانیم به نحوی معقول به او باور داشته باشیم. میزانی از حضور و نشاندادن خودش در جهان ضروری است؛ یا دستکم این توقع را از خدای عهد ابراهیمی داریم. بنابراین این امکان و غیرممکنی که اینجا میگوید، به نظر من دچار مغالطهٔ Equivocation شده است؛ یعنی کلمهای را به یک معنا به کار میبرد و معنای دیگری از آن را استفاده میکند.
بعد اگر دینداری بخواهد معجزه را بخواند، معجزه، همانطور که گفتم، چیزی است که الان آن را غیرممکن فیزیکی میدانیم، ولی ممکن متافیزیکی میدانیم. ممکن متافیزیکی یعنی جهان ممکنی هست که شرایط جهان در آن برقرار است، ولی اتفاق دیگری میافتد؛ ولی قوانین فیزیکی لزوماً عین آن نیست.
حالا این برهان در کل در چه فضایی کار میکند؟ در بحث شرایط تاریخی کار میکند. پرسش این است که آیا شرایط تاریخی در هر صورت وقوع این معجزات را برای ما اثبات میکند، یا طریقی برای اثبات وقوع معجزات داریم؟ به نظر میآید حتی دربارهٔ پیامبر هم، غیر از بحث قرآن، بقیهٔ معجزات را نمیتوانیم با شرایط تاریخی چک کنیم. مثلاً شقالقمر: حتی میدانید بعضی از مفسرین میگویند اصلاً اتفاق نیفتاده و مربوط به قیامت است، یا مثلاً اینها. بنابراین خیلی سخت است که بتوانیم در شرایط تاریخی به عقب برگردیم و نگاه کنیم که واقعاً اتفاق افتاده یا نه. دربارهٔ مسیح هم تا حالا Evidence خیلی محکمی به دست نیامده است؛ دربارهٔ موسی که هیچ. ولی به آن برمیگردیم.
اگر بروید و واقعاً از نظر علمی در ماه تحقیق کنید و ثابت کنید که ماه دو نصف شده است، این اثبات شقالقمر نیست؛ معلوم نیست که پیامبر این کار را کرده باشد. الان تحقیقات تاریخی دربارهٔ اسلام هم خیلی زیاد انجام میشود و بهسختی میتوانیم نشان بدهیم که دقیقاً چه وقایعی اتفاق افتاده است. دربارهٔ مسیحیت و یهودیت سختتر است. تنها چیزی که، همانطور که آن دفعه گفتم، واقعیتش را با آثارش میتوانیم ببینیم، بحثی است که دربارهٔ یوسف پیامبر در مصر داریم: دورهای مجسمههای آمون حذف شده و بعد دوباره برگشته است. این مثلاً ۲۵۰۰ سال پیش اتفاق افتاده است، که احتمالاً ما بر اساس اعتقاد دینیمان میگوییم ماجرای یوسف آنجا بوده است؛ ولی چیز دیگری نداریم که در تاریخ آن را به ما نشان بدهد. البته آن هم معجزه نیست؛ فقط احتمالاً یک حادثهٔ تاریخی است.
شهری پیدا شده، انالحما، در همان سمت اردن. میگویند چیزی از آثار آن دوره هست، حالا میگویند شواهد هست، و بعد عدهای گفتند احتمالاً آن بوده است. ولی باز همان بحث را داریم؛ نمیدانیم.
پرسش این است که اگر این تحقیقات تاریخی هم به نتیجه نرسد، آیا دیفیتر ایجاد میکند؛ یعنی باور مؤمنانه را زیر سؤال میبرد یا نه، و چگونه میتواند دیفیتر باشد. پرسش دوم دربارهٔ نظریهٔ روانشناسی هیوم است، که تا حدی روانشناسی و تا حدی تاریخی و ترکیبی از اینهاست: آیا این هم دیفیتر ایجاد میکند یا نه؟
دربارهٔ اینکه چرا دربارهٔ متون مقدس نمیشود اثبات کرد که تاریخ را بیان کردهاند: کتاب مقدس کتاب تاریخ نیست، چون کتاب تاریخ را باید تاریخنویس نوشته باشد و مؤیدات تاریخی داشته باشد، ولی کتاب مقدس اصلاً اینطور نیست. مثلاً سورهٔ روم نمیشود چیزی تاریخی باشد؛ باید اسناد تاریخی از آن حمایت کنند.
یکی از حاضران: اگر این یک داستان است، چه فرقی با یک اسطوره دارد؟ مثلاً میگوییم یونس جایی بوده و ماهی او را خورده است؛ باید بتوانیم تفاوت این دو را نشان بدهیم.
این متن، متن تاریخی نیست؛ متنی نیست که تاریخنویس نوشته باشد. مثلاً به سورهٔ روم اصلاً نمیشود بهعنوان سند تاریخی نگاه کرد. به نظر من، من به سورهٔ روم بهعنوان امری تاریخی نگاه نمیکنم؛ به نوشتههای کسانی که واقعهٔ جنگ ایران و روم را نوشتهاند، چه ایرانی باشند و چه رومی، بهعنوان کتاب تاریخی نگاه میکنم. آن جنگ اتفاق افتاده و میپذیریم. اینکه مثلاً آدمی جلوجلو خبری از چیزی بدهد که هنوز اتفاق نیفتاده، آن هم تاریخی نیست. تاریخ چیز مشخص دیگری است؛ یعنی چیزی که نوشته باشد در این زمان چه اتفاقی افتاده است.
یکی از حاضران: نه، میگویند میراکل اتفاق افتاده است.
آها، منظورتان میراکل است؟ قرآن که جای خودش؛ ما اصلاً دربارهٔ قرآن صحبت نکردهایم.
یکی از حاضران: سورهٔ روم تقریباً پیشبینی میکند که روم میبرد، و میگویند ممکن است میراکل حساب شود.
اگر این سوره حتماً پیش از بردن روم بوده، خب، باشد؛ بحث میراکل جدا نیست. ولی اینکه قرآن معجزه است و آن متن چگونه معجزه است، بحث دیگری است.