→ بازگشت به فلسفه متن مقدس

جلسهٔ ۳ · فلسفه متن مقدس

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

برهان هیوم، قاعده بیز و احتمال معجزه

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او جلسه را با تعریف استاندارد معجزه و برهان هیوم آغاز می‌کند و می‌گوید به‌جای تقریر معمول با مقدمات، می‌خواهد نخست لمی ریاضی را که هستهٔ برهان می‌داند ثابت کند. سپس برهان را در قالب پیام و کانال با قاعدهٔ بیز بیان می‌کند، اشکال‌هایی بر آن می‌گیرد و در پایان بحثی میان دو استاد دربارهٔ تحقیق تاریخی و برهان فلو می‌آید.

هدف جلسه و ایدهٔ هیوم

او می‌گوید فعلاً همان تعریف استاندارد هیوم از معجزه را به کار می‌برد و فکر می‌کند برهان هیوم علیه هر تعریفی از معجزه قابل استفاده است، چون معجزه با هر تعریف واقعه‌ای با احتمال پایین و خرق عادت است.

به گفتهٔ او مقالهٔ هیوم آشفته است و گاهی روشن نیست دقیقاً چه می‌خواهد بگوید؛ گویا می‌گوید از گواهی افراد نمی‌شود به این نتیجه رسید که معجزه رخ داده است، ولی انگار میل دارد بگوید به هیچ‌وجه نمی‌شود به معجزه اعتقاد داشت. شاید خط قرمزهایی که هیوم داشته به این پیچیدگی‌ها دامن زده باشد، و چون هیوم مقاله را بارها ری‌وایز کرده و چیزهایی به آن افزوده، ده‌ها تقریر از برهان هست.

او می‌خواهد روی یک ایده تمرکز کند و اول لمی ریاضی ثابت کند که هستهٔ مرکزی برهان هیوم می‌داند. به نظر او بدیهی است که هیوم با توجه به تجربه‌گرایی و مسئلهٔ استقرا نمی‌خواهد ثابت کند معجزه این‌پاسیبل است، بلکه می‌خواهد بگوید باور به معجزه عقلانی نیست. موقتاً فرض می‌کند بحث دربارهٔ باور از طریق گواهی افراد است.

به نظر او برهان را هرجور قرائت کنید سرشتی احتمالاتی دارد و مسئله پروبابیلیتی است، نه پاسیبیلیتی. مثال شاهزادهٔ هندی را هم می‌آورد که در سرزمینی گرمسیری زندگی می‌کرد و هیوم می‌گوید موجه است خبر سرزمین‌های یخ‌زده را نپذیرد؛ پس موضوع برهان فقط معجزه نیست و دربارهٔ هر خبر خیلی عجیب است.

لم ریاضی: فرستنده، کانال و قاعدهٔ بیز

او می‌گوید با پیشینهٔ مهندسی برق خود می‌بیند برهان هیوم را در قالب نظریهٔ ارتباطات می‌نشاند: فرستنده‌ای پیامی را از کانالی که خطا دارد برای گیرنده می‌فرستد. کسی که گواهی می‌دهد کانال است و می‌دانیم ممکن است دروغ بگوید یا اشتباه کند.

گیرنده پیش از دریافت پیام احتمال P را برای واقعهٔ M دارد و احتمال خطای کانال را Q می‌گیرد. با قاعدهٔ بیز، احتمال اینکه M واقعاً رخ داده باشد وقتی کانال گزارش داده، حاصل‌ضرب P در یک منهای Q است تقسیم بر مجموع همان با Q در یک منهای P.

در حالت اصلی P خیلی کوچک‌تر از Q است و هر دو هم خیلی کوچک‌تر از یک‌اند؛ آن‌گاه احتمال تقریباً P تقسیم بر Q می‌شود و نزدیک صفر است. به گفتهٔ او این همان چیزی است که هیوم می‌خواهد بگوید: خبر واقعه‌ای بسیار غیرمحتمل از کانالی با خطا باید تقریباً صفر حساب شود.

اگر P برابر Q باشد احتمال یک دوم می‌شود و اطلاعات پاک می‌شود؛ اگر Q یک دوم باشد گویی خبری نرسیده؛ و اگر Q حتی اندکی از یک دوم کمتر باشد، احتمال پس از خبر حتماً از P بزرگ‌تر است. او می‌گوید این قضیه‌ای ریاضی است و اشتباه از وقتی ممکن است پیش بیاید که آن را بر جهان منطبق کنیم. می‌گوید نمی‌داند شایعه است یا درست که بیز قاعدهٔ خود را از برهان هیوم درآورده، و از نظر تاریخی مطمئن نیست.

از لم تا برهان هیوم

او در مقاله این را لم H نامیده است: اگر احتمال وقوع M خیلی کمتر از احتمال خطای کانال باشد، پذیرفتن درستی پیام معقول نیست. می‌گوید مفهوم کانال را می‌شود تعمیم داد؛ تجربهٔ شخصی هم کانال است و در تفسیرش به‌عنوان معجزه خطا ممکن است، ولی بخش واقعاً قوی برهان گواهی دیگران است.

هیوم باید نشان دهد P کوچک و Q بزرگ است. P کوچک است چون معجزه طبق تعریف خلاف همهٔ تجربهٔ بشری است، و Q بزرگ است چون به گفتهٔ هیوم کسانی که اخبار معجزات مسیح را می‌گویند یک مشت آدم بی‌سواد بودند. او می‌گوید تا اینجا به نظر درست می‌آید.

یکی از حاضران می‌گوید این احتمال پایین ضعیف است. او می‌پرسد کسی تا حالا مرده‌ای را زنده کرده است و می‌گوید خارق‌العاده‌بودن یعنی احتمال پایین داشتن. هیوم به خاطر تجربه‌گرایی نمی‌تواند بگوید معجزه محال است، ولی باور به چیزی با احتمال ۱۰ به توان منفی ۱۰ معقول نیست.

ستایش برهان و ریشهٔ تاریخی‌اش

او می‌گوید این لم را نمی‌توانید نقض کنید، چون چیزی ریاضی و ساده است؛ اگر می‌خواهید در برابرش بایستید، باید بگویید احتمال P آن‌قدر پایین نیست یا احتمال Q آن‌قدر بالا نیست. بخش عمدهٔ ادبیات نقد در آن اوایل در برابر همین دو گزاره مقاومت می‌کرد.

با این حال می‌گوید این برهان خوب است و جاهایی می‌شود از آن استفاده کرد. مثال غیرسیاسی‌اش داستان‌هایی است که برای مهر زدن بر احکام شرعی می‌گویند، مثل ملاقات فقیهی با امام زمان یا مهر زدن امام زمان بر کتابی؛ می‌گوید سوءاستفاده از گواهی‌ها و خواب دیدن مسئلهٔ روزمرهٔ ماست و لم می‌گوید خبر با احتمال خیلی کم را نباید پذیرفت.

به گفتهٔ او این برهان از فضای قرن هجدهم می‌آید: مردم قبلاً احساس می‌کردند Q تقریباً صفر است، چون اعتقاد به خطاناپذیری پاپ وجود داشت، پس در قرن پانزدهم برهان کار نمی‌کرد؛ در قرن هجدهم Q بزرگ و P پایین آمد. او تأکید می‌کند این گزارش تاریخی فرعی بود و نباید با اصل بحث قاطی شود.

چند کانال، تواتر و دور

نخستین اشکال او به قالب برهان است: فرض می‌شود یک کانال و یک خبر داریم، ولی اگر کانال‌های مستقل بسیار باشند، مثلاً صد کانال با خطای ۲۰ درصد، احتمال خطا بسیار پایین می‌آید. در علم حدیث این را تواتر می‌گویند و به خبر یک نفر خبر واحد؛ فکر می‌کند از همان روز اول به هیوم همین ایراد را گرفتند.

یکی از حاضران می‌گوید معاصر بودن معجزه مهم است؛ او می‌پذیرد، ولی می‌گوید به نظر نمی‌آید منظور هیوم فقط معجزات تاریخی باشد. دربارهٔ P هم می‌گوید ما تعداد زیادی M داریم و کافی است یکی برای کسی مسجل شود تا ذهنش به وجود معجزات باز شود؛ برای رد معجزه باید کل معجزات را رد کرد.

لوئیس نقدی مشهور دارد: برهان دور دارد، چون هیوم انگار از اول فرض می‌کند هیچ معجزه‌ای نبوده و هرچه دیده‌ایم مطابق قوانین بوده؛ این نوعی مصادره به مطلوب است.

گیرندهٔ خالی‌الذهن

او می‌گوید خیلی علاقه ندارد دربارهٔ P و Q وقت بگذارد و دو نکتهٔ اصلی را می‌آورد: کانال فقط گواهی نیست، و قابل پرسش است که احتمال واقعاً این‌قدر کم باشد. در «داستان سه کانال» کسی نتیجهٔ مسابقهٔ جام جهانی را از دو دوست می‌پرسد؛ دوستی که آدم غیردقیقی است می‌گوید آلمان ۷-۱ برزیل را برده و دوست جدی می‌گوید همه‌چیز عادی بوده، ولی چون خبر ناقصی ذهنیت قبلی ساخته، حرف او را باور می‌کند.

به گفتهٔ او آدم‌هایی که معجزه را باور می‌کنند ساده‌لوح نیستند؛ از قبل، مثلاً به دلایل عقلی و تجربهٔ شخصی مثل برآورده‌شدن دعا، به خدا و دخالت او در جهان رسیده‌اند. ستینگ برهان فرض می‌کند گیرنده خالی‌الذهن است و فقط با این پیام به معجزه معتقد می‌شود، و واقعیت این است که افراد مذهبی این‌طور نیستند.

او می‌گوید حتی اگر برهان‌های خداشناسی غلط باشند، مهم نیست؛ متکلمی از قرن چهارم که فکر می‌کند ضرورت خدا و نبوت و معجزه را اثبات کرده، با شنیدن معجزهٔ عیسی فقط از یک خبر به آن باور نمی‌آورد. به قول تجربه‌گراها گیرنده تابلوی سفید نیست.

برهان را برای زیر سؤال بردن اعتقاد آدم مذهبی ساخته‌اند، نه برای آتئیست؛ پس باید ذهنیتی را که از قبل دارد حل کرد. اشکال دیگر این است که لم فرض می‌کند خطای کانال از محتوای پیام مستقل است، در حالی که گزارش معجزه از آتئیست با گزارش از کشیش فرق دارد.

گیرندهٔ منفعل و ایمیل معجزه‌آسا

در «مردی از جریکو» یک افسر رومی که برهان هیوم را بلد است حتی وقتی می‌گویند مسیح نزدیک است و مرده زنده می‌کند از جایش تکان نمی‌خورد. او می‌گوید برهان گیرنده را منفعل فرض می‌کند، در حالی که می‌توانیم راه بیفتیم و تحقیق کنیم. به گمان او هر کس یک P صفر دارد که بالاتر از آن می‌پذیرد، و یک P یک پایین‌تر که در آن کنجکاو می‌شود؛ مثل کسی که می‌شنود خانه‌اش آتش گرفته.

نکتهٔ سوم را اصلی‌تر می‌داند: «داستان ایمیل معجزه‌آسا». ایمیلی ناشناس ۱۲ اتفاق معجزه‌آسا را برای اول هر ماه می‌گوید؛ گیرنده ۱۱ مورد را چک می‌کند و رخ داده، پس معقول است مورد دوازدهم را هم باور کند. اعجاز در خود پیام است و همین باور او را به بخش‌های ندیده هم موجه می‌کند.

او می‌گوید این وضعیتی است که مسلمان‌ها به آن اعتقاد دارند: کتابی که خودش معجزه است، و اگر ادعایشان راست باشد، روایت‌های معجزات گذشته را به دلیل نشانه‌های درون پیام باور می‌کنند. به گفتهٔ او برهان هیوم به نفع مسلمان‌هاست، چون می‌گوید برای باور به روایت‌های معجزات باید معجزه‌ای در دست داشت.

او جمع‌بندی می‌کند که به‌جای نوشتن برهان هیوم به‌صورت آرگیومنت، چیزی ریاضی از آن بیرون کشیده است. فکر می‌کند همهٔ نقدها را می‌شود در این قالب بیان کرد: یا P کوچک نیست، یا Q بزرگ نیست، یا ستینگ زیر سؤال می‌رود.

گفت‌وگوی دو استاد: تاریخ و برهان فلو

استاد دوم می‌گوید می‌شود کاری به گواهی نداشت و مطالعهٔ تاریخی کرد؛ مثلاً علامه امینی دربارهٔ غدیر با جمع کردن گفته‌های افراد مختلف احتمال واقعه را بالا می‌برد، در حالی که دربارهٔ موسی هرچه جست‌وجو می‌کنند چیزی پیدا نمی‌کنند. می‌پرسد اگر دربارهٔ موسی و عیسی چیزی پیدا نکردیم آیا این باور دینی را تضعیف می‌کند.

او برهان آنتونی فلو را می‌آورد علیه امکان معجزه: برای دانستن وقوع معجزه باید در تاریخ تحقیق کنیم؛ شرط تحقیق تاریخی این است که آنچه الان درست است در گذشته هم درست بوده؛ معجزه امری است که الان آن را غیرممکن می‌دانیم؛ بنابراین وقوع معجزه را نمی‌شود تاریخی تشخیص داد.

استاد اول می‌گوید برهان ناخواسته خدا را دئیستی فرض می‌کند، در حالی که خدای قرآن در تاریخ کاری می‌کند؛ برای آدم‌های مذهبی عجیب نیست که خدا زمانی معجزه می‌کرده است. استاد دوم پیشنهاد می‌کند منظور از «آنچه الان درست است» قوانین طبیعت باشد، و استاد اول می‌گوید برهان دور دارد، چون تصور خاصی از خدا را از قبل در تفسیر می‌گذارد.

در ادامه کسی می‌گوید مشکل برهان بیشتر در «ممکن» و «غیرممکن» است: قوانین طبیعت ضرورت فیزیکی دارند ولی دخالت خدا امکان متافیزیکی دارد، پس برهان کلمه‌ای را در دو معنا به کار می‌برد. معجزه چیزی است که الان غیرممکن فیزیکی ولی ممکن متافیزیکی می‌دانیم.

→ متنِ کاملِ این جلسه