→ بازگشت به مسیحیت

جلسهٔ ۲ · مسیحیت

روش دکارتی و نقد استدلال در مسیحیت

۱۵,۴۲۹ واژه
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

سخنران می‌گوید این جلسات چند مرحله دارد: نخست شرح ایمان مسیحی از درون، در نقش اسقفی مدافع، و پس از آن مرحلهٔ انتقاد. این جلسه مقدمه‌ای است دربارهٔ اینکه اگر مبانی عقیده را با برهان عقلی نمی‌آورند، چه راه معقول دیگری هست، و او امیدوار است در پایان به آغاز روایت اسقف برسد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.

این جلسات در چند مرحله پیش می‌رود، زیرا من به‌شدت پرهیز می‌کنم از اینکه هر جلسه مسائلی را بگویم و در همان جلسه نقدشان کنم. در جلسهٔ گذشته، پس از شرحی نسبتاً مفصل از هدف برگزاری این کلاس و انگیزه‌های خودم، شیوهٔ بحث را هم توضیح دادم؛ فکر می‌کنم بخش مهم همین است که بدانید چگونه می‌خواهیم وارد این بحث شویم. در بخش پایانی همان جلسه، انتقادهای خیلی تندی را بیان کردم که معمولاً، و تا حدود زیادی، از طرف ادیان دیگر یا کسانی که اصولاً اعتقاد دینی ندارند به مسیحیت گرفته می‌شود؛ به‌اصطلاح ایرادهای کلیشه‌ای. کاری که می‌خواهیم بکنیم این است که از این جلسه کم‌کم آغاز کنیم و بکوشیم مبانی مسیحیت را، آن‌گونه که مسیحیان می‌فهمند، به‌طور مطلق و کاملاً از جانب آدمی مؤمن به مسیحیت بیان کنیم. گفتم فرض کنید اگر می‌شد، اسقفی را به اینجا می‌آوردیم تا دربارهٔ مسیحیت صحبت کند؛ من می‌کوشم دست‌کم نقش چنین کسی را بازی کنم و امیدوارم پس از چند جلسه قانع شوید که خوب بازی می‌کنم.

پس از این دوره، که نگاهش کاملاً مثبت است — یعنی شرح ایمان مسیحی تا حد ممکن از درون، نه از نگاه کسی که از بیرون می‌نگرد — دوره‌ای را آغاز می‌کنیم که به انتقاد می‌پردازد؛ خودِ این انتقادها هم به‌نوعی دو مرحله پیدا می‌کند، که فعلاً نمی‌خواهم وارد جزئیاتش شوم و بگویم چرا چنین است. ولی به نظر من مهم‌ترین جلسات شاید همین جلساتی باشد که فعلاً در آن‌ها دربارهٔ مبانی مسیحیت، آن‌گونه که مسیحیان می‌فهمند و بیان می‌کنند، بحث می‌کنیم. فکر می‌کنم در این جلسات پایهٔ بحثی را می‌گذاریم که اگر برایتان جالب و تأثیرگذار بود، طبعاً بعداً دربارهٔ مشکلاتی هم که در مسیحیت وجود دارد صحبت خواهیم کرد.

فکر می‌کنم فقط خیلی خلاصه اشاره کنم که معمولاً مجموعه‌ای از انتقادها به مسیحیت وارد می‌شود. به عقاید مسیحی معمولاً از طرف ادیان دیگر، به‌ویژه اسلام و یهودیت، این انتقاد وارد می‌شود؛ زیرا هر دو دین، اسلام و یهودیت، خود را به‌شدت مقید به توحید می‌دانند. یهودیان خود را به‌نوعی بانی توحید و یکتاپرستی در دنیا می‌دانند و طبعاً این را افتخاری برای خود به شمار می‌آورند؛ و مسیحیان را متهم می‌کنند که مبانی دینی‌شان چندان موحدانه نیست. مسلمانان هم که واقعاً اول و آخر دینشان تقریباً سخن‌گفتن از توحید است؛ بنابراین طبیعی است که وقتی قرآن را نگاه می‌کنید، می‌بینید با تندترین لحن ممکن دربارهٔ برخی از عقاید مسیحیت که جنبهٔ اشتراک‌آمیز دارد سخن گفته شده است. این یک مشکل است؛ مشکلی که ادیان دیگر معمولاً بر آن ایراد می‌گیرند.

از نظر تاریخی، حتی کسی که متدین نیست هم می‌تواند این ایراد را وارد کند که مسیحیت به‌نوعی پس‌رفتی در پیشرفت ادیان است. ممکن است کسی متدین نباشد، ولی آن‌قدر منصف باشد که جایگزین‌شدن ادیان، به‌ویژه ادیان توحیدی، را به جای روایت‌های مشرکانه و اسطوره‌ای که در دنیای باستان وجود داشت، پیشرفتی در تاریخ بشر تلقی کند. ایمان یهودی، و به‌ویژه ایمان اسلامی، مطمئناً کاملاً با نوعی ایمان فیلسوفانه سازگار است؛ یعنی شما به‌عنوان یک فیلسوف می‌توانید به چنین یکتاپرستی‌ای اعتقاد پیدا کنید. ولی به نظر می‌آید مسیحیت چنین نیست: ایمان مسیحی اجزایی دارد که به نظر می‌آید خیلی معقول نیست. ایراد اساسی‌ای که معمولاً به عقاید مسیحی می‌گیرند همین عقل‌گریزی و نامعقول‌بودن برخی از عقاید است؛ و خیلی‌ها معتقدند که واکنش افراطیِ غرب، یعنی گرایش به نوعی عقل‌گرایی خاص، را می‌توان به حساب مسیحیت گذاشت.

ایرادهای دیگر تاریخی‌اند: اینکه نقش مسیحیت در تاریخ چه بوده است و کلیسا، چه پیش از دوران جدید و چه پس از دوران اصلاحات، به‌ویژه کاتولیک‌ها، چه تاریخ پرجنگ و خون‌ریزی‌ای را پشت سر گذاشته است؛ یا بحث‌هایی دربارهٔ فساد مالی و جنسیِ درون کلیسا، که بخش‌هایی از آن‌ها را دیده‌ام. افزون بر این، مجموعه‌ای از ایرادها به اخلاق مسیحی گرفته می‌شود؛ به‌ویژه نیچه، که همهٔ انتقادهایش به مسیحیت معمولاً معطوف به همین جنبه‌های اخلاقی است.

در انتهای جلسهٔ گذشته، به‌عنوان مقدمه، به‌شدت تأکید کردم که این انتقادهای تاریخی را فعلاً کنار بگذاریم؛ زیرا به نظر من، وقتی دربارهٔ عقیده‌ای صحبت می‌کنید، این نوع انتقاد — کوبیدن یک عقیده به این دلیل که کسانی که مدعی داشتن آن بودند در تاریخ جنایت‌هایی کرده‌اند — اصلاً شیوهٔ منطقی و عادلانه‌ای نیست. مثل اینکه بگوییم مارکسیسم چیز بدی است، چون روس‌ها که می‌گفتند مارکسیست‌اند، در شوروی آن‌ها را کشتند. من اگر کسی باشم که به مارکسیسم سمپاتی دارد، می‌توانم بگویم آن‌ها مارکسیست نبودند و دروغ می‌گفتند که مارکسیست‌اند؛ به همین ترتیب می‌توان گفت آدم‌های کلیسا فاسد بودند و مسیحی واقعی نبودند. بنابراین اینکه یک مسیحی امروز زیر این فشار باشد که از همهٔ اجزای تاریخ مسیحیت و خون‌ریزی‌هایی که کلیسا در آن مرتکب شده دفاع کند، طبعاً انتظار چندان معقولی نیست؛ مگر اینکه بتوانید ثابت کنید عقاید مسیحی طوری است که آن اتفاق‌های تاریخی گریزناپذیر بوده است، مثلاً کسی بگوید اصلاً جزو اصول عقاید مسیحی این بود که میسیونرها بروند و چنین افتضاح‌هایی در اطراف و اکناف دنیا به بار بیاورند.

فکر می‌کنم بحث‌های تاریخی را بعداً، در مرحلهٔ سوم، خواهیم کرد؛ به‌هرحال این‌گونه سخت‌گیری دربارهٔ مسیحیت چندان جالب نیست. اکنون در مرحله‌ای هستیم که می‌کوشیم خیلی آسان بگیریم؛ یعنی نهایت سعی‌مان را بکنیم که به جنبه‌های مثبت بپردازیم و خود را به جاهایی مشغول کنیم که حرف‌های مسیحیان شنیدنی است و ارزش دارد. آنچه بیش از همه میل دارم در بحث‌ها مطرح شود، بحث مستقیم دربارهٔ عقاید، یا حتی مسائل اخلاقی‌ای است که مسیحیت تبلیغ می‌کند؛ نه اتفاق‌های تاریخی‌ای که در قرن‌های بعد، دست‌کم پس از قرن‌های نخست، رخ داده است. به دلیلی که قبلاً توضیح دادم، می‌کوشیم هم از نظر تاریخی و هم از نظر عقیدتی بیشتر به همان ۵، ۶ قرن نخست مسیحیت بپردازیم؛ یعنی خیلی بر تحولات عجیب‌وغریب ۲، ۳ قرن اخیر مسیحیت تأکید ندارم. زیرا هدف اولیهٔ ما اصلاً این بوده، و این را فراموش نمی‌کنیم، که به دیدگاهی مستدل با استفاده از قرآن دربارهٔ مسیحیت برسیم؛ و آنچه قرآن دربارهٔ مسیحیت می‌گوید، دربارهٔ مسیحیت ۶ قرن نخست است. اگر بعدها، در قرون وسطی و دوران اصلاحات، پروتستانتیسم یا چیزهایی شبیه آن پدید آمده، خیلی با آن‌ها کار ندارم؛ ولی ممکن است برخی از انشعاب‌های قرن‌های نخست را خیلی با کنجکاوی بررسی کنیم.

کاری که امروز می‌خواهم بکنم، فراهم‌کردن مقدماتی برای آغاز آن روایت از زبان اسقفی است که از مسیحیت دفاع می‌کند؛ امیدوارم در انتهای این جلسه به آغاز همان روایت مدافعانه برسیم. آنچه می‌خواهم به‌عنوان مقدمه بگویم — که برخی از اجزایش را قبلاً در جلساتی گفته‌ام، ولی این بار با تأکید بر چیزهای دیگری مطرح می‌کنم — این است: وقتی می‌خواهید دربارهٔ مبانی یک عقیده، مثلاً مبانی مسیحیت یا اسلام یا هر چیز دیگر، صحبت کنید و مثلاً یک مسیحی بیاید و از عقاید خودش دفاع کند، چه انتظاری از او می‌رود؟ انتظار این است که اصولی را به‌عنوان اصول پذیرفته‌شدهٔ خود بیان کند و سپس به اثبات این اصول بپردازد؛ مثلاً با برهان‌های عقلی ثابت کند که چنین حقایقی در جهان وجود دارد.

فکر می‌کنم مسلمانان اگر بخواهند جایی دینشان را تبلیغ کنند، معمولاً تقریباً چنین موضعی می‌گیرند. یک الهی‌دان مسلمان معمولاً احساس می‌کند که می‌تواند اصول دین را ثابت کند؛ متکلمان اسلامی اهل اثبات‌اند. اینکه تحت تأثیر جریان‌های یونانی بوده‌اند یا نه، بحثی است که کنارش می‌گذاریم؛ به‌هرحال مسلمانان احساس می‌کنند که می‌توانند وجود خدا و نبوت پیامبر را ثابت کنند و به همین ترتیب برای معاد برهان بیاورند. این‌ها اصول دینشان است و سپس با این اصول، بحث دربارهٔ اجزای دین را آغاز می‌کنند. فکر می‌کنم بسیاری از اعتقادهای دیگر هم، وقتی می‌خواهند مبانی خود را بیان کنند، ممکن است رویکردشان این باشد که برای درستی اصول عقایدشان اثباتی ارائه دهند. فکر می‌کنم همهٔ ما می‌دانیم که مسیحیان این کار را نمی‌کنند. مسیحیان ممکن است دربارهٔ اثبات وجود خدا خیلی کارها بکنند، ولی کمتر می‌بینید که بیانشان، حتی در کتاب‌های تقریباً فلسفیِ الهی‌دانان درجه‌یکشان، جنبهٔ اثبات جزئیات عقایدشان را داشته باشد.

می‌خواهم در این مقدمه به این سمت بروم که اگر مبانی یک اعتقاد را به صورت برهان عقلی ارائه نمی‌کنیم، چه راه‌های معقول دیگری برای ارائهٔ مبانی وجود دارد؛ و می‌کوشم نشانتان دهم که شیوهٔ بحث مسیحیان، آن‌طور که برخی تبلیغ می‌کنند، نامعقول نیست و اتفاقاً از جهاتی ممکن است خیلی هم معقول به نظر بیاید. فکر می‌کنم این مقدمه لازم است تا به سراغ صحبت دربارهٔ مبانی مسیحیت از دیدگاه خود مسیحیان برویم. انتقادهایی که می‌خواهم بکنم، کلاً متوجه این مواضع ظاهراً عقلانی است که مبانی چیزی را اثبات می‌کنند. از یک دیدگاه، و شاید با جریان‌های پست‌مدرن امروز، به نظر می‌آید که این‌گونه بحث‌ها از مد افتاده و چندان مد روز نیست؛ و دلیلی هم دارد که مد روز نیست: به نظر می‌آید تقریباً همه قانع شده‌اند که اثبات‌کردن، به آن شکلی که معنای دقیقی داشته باشد، معنا ندارد، و چون معنا ندارد، راه‌هایی باز می‌شود تا بحث را به گونهٔ دیگری مطرح کنیم. می‌کوشم نشان دهم که یکی از آن راه‌ها همان راه تقریباً متعارفی است که مسیحیان از قدیم در پیش می‌گرفتند.

در این شیوهٔ برخورد، که می‌خواهیم اصول عقایدی را اثبات کنیم، چه مشکلاتی وجود دارد؟ همهٔ شما احتمالاً می‌دانید که خیلی از فیلسوفان و خیلی از مکاتب به چنین شیوه‌هایی رفته‌اند و به نظر می‌آید اثبات‌هایی هم دارند، ولی این اثبات‌ها هیچ‌وقت به نتیجهٔ خیلی مشخصی نرسیده است. پس شاید در اساس کار ایرادی هست که این شیوهٔ بیان چندان به نتیجه نمی‌رسد. می‌خواهم تأکید کنم که کم‌وبیش به نظر می‌رسد این نحوهٔ رفتار شاید از دوران ارسطو آغاز شده و از دکارت به بعد خیلی رسمیت پیدا کرده است؛ و چون ارسطو هم واقعاً به اندازهٔ دکارت این‌طور فکر نمی‌کرد، این شیوه را اصلاً شیوهٔ دکارتی بنامیم. شیوهٔ دکارتی یعنی اینکه کسی بیاید فکر کند و دچار این توهم باشد که می‌تواند همهٔ معلومات خود را کنار بگذارد، از اصولی بدیهی که خیلی واضح‌اند شروع کند و سپس با استفاده از قواعد منطق همهٔ حقایق را اثبات و کشف کند؛ نه فقط بیان کند، بلکه حتی در مسیر استدلال‌های خود حقایقی را کشف هم بکند.

یعنی شیوهٔ استدلالی صرفاً برای بیان حقایقی نیست که کسی از پیش می‌داند؛ برای این است که در حین برهان‌آوردن ممکن است حتی حقایقی هم کشف شود. این شیوهٔ بیان آن است که افکارم را از نقطهٔ صفر آغاز کنم، بکوشم انگار به‌طور اصل‌موضوعی ادای اصول اقلیدس را دربیاورم و سیستمی ذهنی، تا حد ممکن دقیق، فراهم کنم تا عقایدم را در آن بیان کنم؛ سیستمی تا حد ممکن اصل‌موضوعی، که در آن اصولی را پذیرفته‌ام و قواعد منطق را هم پذیرفته‌ام و حالا می‌خواهم ببینم از این اصول چه چیزهایی می‌توانم نتیجه بگیرم. چرا این شیوه خیلی کارایی ندارد؟

نکتهٔ اول: چرا این کار را می‌کنید؟ برای اینکه دقیق باشید. اگر بخواهید دقیق باشید، باید سیستم اصل‌موضوعی‌ای را که می‌سازید، به اصطلاح امروزی، فرمال کنید؛ یعنی باید سیستمی صوری بسازید: سیستمی از نمادها با قواعدی که می‌شود با آن‌ها روی نمادها کار کرد، همان‌طور که کامپیوتر با یک سیستم صوری کار می‌کند. وقتی چنین سیستم صوری‌ای می‌سازید — سیستم اصل‌موضوعیِ صوری‌شده — اولاً هر چیزی که اثبات شود، در همان سیستم اثبات شده است و معلوم نیست در جهان خارج صدق کند؛ زیرا باید ثابت کنید که اصول موضوعهٔ شما در جهان خارج صدق می‌کند، و آن‌ها را که نمی‌توانید ثابت کنید. من که نمی‌توانم ثابت کنم اصولم درست‌اند؛ اصول را باید بپذیرم و بکوشم اصولی بگذارم که ساده باشند و کم‌وبیش مورد توافق همه. پس یک نکته این است که درستی گزاره‌ای که در سیستم اصل‌موضوعی ثابت می‌شود، به‌هرحال به این برمی‌گردد که اصول مورد توافق درست‌اند یا نیستند؛ و می‌دانیم که اصول مورد توافق همگان، دست‌کم در این قرنی که در آن زندگی می‌کنیم، اصلاً وجود ندارد. بنابراین نمی‌شود به‌راحتی این‌گونه دیگران را قانع کرد.

نکتهٔ مهم‌تر این است که اگر سیستم صوری شده باشد، برای هر گزاره‌ای که در آن ثابت می‌کنید باید تعبیری، یک «اینترپرتیشن»، ارائه دهید؛ و همین خودش جایی است که کاملاً می‌تواند محل اختلاف باشد: آیا این نمادهای صوری که به کار برده‌ام، معناهایی را که من می‌خواهم می‌دهند یا نمی‌دهند؟ بنابراین ربط‌دادن اثبات‌هایم به جهان خارج کاری است که خودش نمی‌تواند در سیستم صوری انجام شود و باید درباره‌اش حرف بزنم. آخرش اثبات‌هایی صوری می‌نویسم، ولی هم دربارهٔ درست‌بودن اصول آن و هم دربارهٔ تعبیرهایی که برای چیزهای ثابت‌شده در سیستم به کار می‌برم، باید به زبان فارسی با شما صحبت کنم. به نظر می‌آید که این به‌نوعی بازی است: قسمتی از آن را صوری کرده‌ام و دلم را خوش کرده‌ام که دارم اثبات‌های خیلی دقیقی ارائه می‌دهم، در حالی که هم در آغاز که اصول را می‌گذارم و هم در پایان که نتایجم را تعبیر می‌کنم، به زبان معمولی حرف می‌زنم. اگر قرار است اول و آخرش با زبان معمولی حرف بزنیم، پس کمی خودمان را آزادتر کنیم و همین‌طور حرف بزنیم؛ شاید به نتیجهٔ مثبتی برسیم.

پس یک نکته این است که اصولاً به نظر می‌آید هیچ چیزی دربارهٔ جهان خارج، به معنای دقیق کلمه، قابل اثبات نیست؛ زیرا اثبات فقط در سیستم صوری معنا دارد و به هیچ وجه نمی‌توانید بگویید چیزی دربارهٔ جهان خارج ثابت کرده‌اید. فقط می‌توانید گزاره‌هایی صوری را در یک سیستم ثابت کنید، و ارتباط این سیستم با جهان خارج به بحث‌های کلامی احتیاج دارد. این نکتهٔ مشخصی است: از زمان ارسطو تا قرن نوزدهم، ریاضی‌دانان و منطق‌دانان به‌تدریج سطح دقت را آن‌قدر بالا بردند که به اینجا رسیدیم که اگر اثبات این است، چیزی قابل اثبات نیست؛ من هیچ چیزی را دربارهٔ جهان خارج نمی‌توانم ثابت کنم. برای همین است که می‌بینید فلسفهٔ قرن بیستم، در خیلی از جاهای دنیا، تقریباً از آن فرم استدلالی خارج شده است. از اواخر قرن نوزدهم کسانی به‌عنوان فیلسوف مطرح می‌شوند، مثل نیچه، که بیشتر به نظر می‌آید شعر می‌گویند تا اینکه اثبات ارائه دهند. یا هایدگر، که رسماً از این سخن می‌گوید که بهتر است با زبان شعر صحبت کنیم؛ او شعر را به‌نوعی بالاتر از فلسفه و استدلال می‌نشاند و معتقد است که شعر شاید ابزار قوی‌تری برای بیان حقایق است.

به‌عنوان نکته‌ای خیلی ساده بپرسم: این احساس که خوب است مطالب را در قالب استدلال‌های دقیق بیاوریم، از هر جای تاریخ که آغاز شده باشد، انگیزه‌های واقعی‌اش چیست؟ نکتهٔ خیلی مهم این است که شما وقتی به سراغ استدلال‌کردن و دقیق بیان‌کردن می‌روید که ذهنتان اصولاً بیشتر به این سمت رفته باشد که می‌خواهید دیگران را قانع کنید که حرف‌هایتان درست است، بیشتر از آنکه دنبال این باشید که خودتان حقیقت را کشف کنید. این وزن زیادی که به استدلال‌های منطقی داده می‌شود از همین‌جا پیدا شد؛ خوش‌بینانه‌ترین حرفی که می‌شود زد این است که از آنجا پیدا شد که آکادمی‌هایی پدید آمد که آدم‌ها در آن‌ها می‌نشستند و با هم بحث و جدل می‌کردند. هم‌زمان با کشف حقیقت، که کاری انفرادی بود و می‌خواستم خودم انجامش دهم، همه‌اش در این فکر بودم که آن را چگونه به دیگران بگویم، چون می‌خواستم بیانش کنم؛ یعنی می‌خواستم حقایق را بین‌الاذهانی کنم و به دیگران منتقل کنم. آن‌وقت در یونان کم‌کم به این سمت رفتیم که بکوشیم حرف‌های خودمان را در قالب‌های منطقی و استدلالی‌ای بریزیم که از قبل بر سرشان توافق شده است. در حالی که در همان یونان، پیش از دوران ارسطو و حتی در افلاطون، کمتر می‌بینید که کسی مقید به استدلال باشد. کشف و شهود — اینکه من چیزی را درک کرده‌ام و می‌کوشم به بهترین وجه ممکن بیانش کنم — حتی در فلسفهٔ یونان بیشتر دیده می‌شود تا شیوهٔ استدلالی‌ای که بعدها در دکارت کم‌کم جنبهٔ هندسی و ریاضی پیدا کرد.

واقعاً از دکارت تا اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، این شیوه به حالت‌هایی کمی عجیب‌وغریب رسید و به جاهایی مثل «رسالهٔ منطقی فلسفی» ویتگنشتاین رسید که دیگر آن‌قدر شورش درآمد که کلاً منقرض شد. این نوع بحث‌کردن خیلی ریشهٔ خود را از دست داد؛ یعنی تقریباً به اینجا رسید که اگر بخواهیم آن معیارهای دقت را رعایت کنیم، هیچ حرفی را نمی‌شود به‌طور دقیق زد. خود ویتگنشتاین جملهٔ معروفی دارد که چیزی را که به دقت نمی‌توان بیان کرد، نباید بیان کرد؛ و نتیجهٔ این تقریباً آن است که باید حرف نزنیم، چون چیزی را نمی‌شود به دقت بیان کرد. خودِ «رسالهٔ منطقی فلسفی»، که ویتگنشتاین معتقد بود همهٔ چیزهایی را که می‌شود به دقت بیان کرد در آن گفته است، چند صفحه بیشتر نیست، و آخرین جمله‌هایش این است که این را دور بیندازید؛ چون همین‌ها را هم چندان نمی‌شود پذیرفت، این مثل نردبانی است که از آن بالا آمدیم و چیزی را دیدیم، و حالا دیگر تمام شد.

پس به نظر نمی‌آید این ایدهٔ دقیق بحث‌کردن و اثبات‌کردن خیلی راه به جایی ببرد که به توافق برسیم؛ بنابراین خوب است اصلاً خیلی بر آن مانور ندهیم؛ یعنی فعلاً بپذیریم که این شیوهٔ اثبات‌کردن، از نظر کاربردی، خیلی کارایی ندارد. ولی من همچنان می‌خواهم انتقاد از این شیوه را ادامه دهم تا ریشه‌اش تا جای ممکن کنده شود و بتوانیم چیزی را جانشینش کنیم؛ بکوشیم شیوهٔ بحثی جانشین این شیوه شود که بحثی منطقی است و به نظر من خیلی هم شیوهٔ معقولی است؛ و چنین نباشد که بگوییم چون نمی‌شود استدلال‌های دقیق کرد، پس هر کس هر چه دلش می‌خواهد بگوید و هیچ ملاکی هم برای مقایسه نداریم تا ببینیم کدام‌یک از مکتب‌های مختلف بهتر یا بدتر حرف می‌زنند. در واقع می‌خواهیم شیوهٔ بیان خود را اصلاح کنیم و تغییر دهیم؛ و به نظر من می‌خواهیم آن را به یک معنا تکمیل کنیم.

می‌کوشم چند مشکل این نوع عقل‌گرایی مدرن را — که شیوهٔ تفکر دکارتی نمونهٔ خیلی مشخص آن است و اسمش را عقل‌گرایی می‌گذارند — سریع بگویم؛ انتقادهایی که به برخی از آن‌ها قبلاً هم اشاره کرده‌ام، تا ریشه‌اش در ذهنتان کمی بیشتر کنده شود. یکی اینکه این نوع عقل‌گرایی خودش پیش‌فرض‌هایی دارد که معمولاً بیان نمی‌شود، و اگر کمی دقت کنید، رویکردی عجیب‌وغریب به تفکر و عقل و بیان در آن هست. نخستین نکته این است که به نظر می‌آید اینجا این پیش‌فرض وجود دارد که من می‌توانم حقایق را در قالب زبان بریزم. اصلاً از کجای تاریخ کسی چنین شرطی بسته است، آن هم بر سر زبانی که هزار جور محدودیت برایش گذاشته‌اند؟ فکر می‌کنم بدیهی است که آدم عاقل، نه عاقل به معنای مدرنش، بلکه به معنای واقعی‌ترش، باید شک کند اگر کسی بگوید می‌تواند حقیقت را در قالب زبان بیان کند؛ زبانی متناهی که مردم ساخته‌اند، یا بدتر از آن، زبانی صوری. چه رسد به اینکه برای این نحوهٔ بیان خود یک عالم شرط هم بگذارم؛ مثلاً مثل ارسطو بگویم حق نداری از تمثیل استفاده کنی و فقط باید از قیاس استفاده کنی، یا اینکه برای فلان کاری که می‌کنی، اول باید فلان کار را کرده باشی؛ یعنی قیدهایی بگذارم، قید و بندهای منطقی، و بعد انتظار داشته باشم حقایقی را که از عالم درک می‌کنم در چنین قالب تنگ و خیلی محدودی بریزم. فکر می‌کنم این خودش اساساً شک‌برانگیز است. فکر می‌کنم خیلی ایدهٔ عجیبی است که کسی احساس کند می‌تواند حقایق را با زبانی سمبلیک، زبانی صوری یا چیزی شبیه آن، بیان کند. حتی دربارهٔ اینکه آیا می‌شود با شعر، یعنی با به‌کاربردن تمام قدرت زبان — استعاره، تمثیل و هر نوع تکنیک زبانی که می‌خواهید — حقیقت را بیان کرد یا نه، ممکن است تردید وجود داشته باشد؛ چه رسد به بیان با محدودیت‌های خاصی که برای زبان می‌گذاریم.

نکتهٔ بعدی: بیایید از کشفیات علمی استفاده کنیم. چند درصد مغز بشر به جایی اختصاص دارد که استدلال در آن انجام می‌شود و با سمبل‌ها کار می‌کند؟ وقتی امروز دربارهٔ شناخت بشر بحث می‌کنید، چند درصد قوهٔ شناختی بشر به استدلال‌های سمبلیکی اختصاص دارد که در فلسفهٔ یونانی یا چیزهایی شبیه آن به کار می‌رود؟ به نظر می‌آید بخش کوچکی از جایی از مغز این کار را برای ما انجام می‌دهد؛ یعنی بقیهٔ مغز ربطی به شناخت ندارد؟ فکر نمی‌کنم دانشمندی موافق این باشد که تمام شناخت بشر در اثر فعالیت‌های خاصی، شبیه دستگاه‌های اصل‌موضوعی، در ذهن پدید می‌آید. ما انواع و اقسام شیوه‌های شناخت را در مغز داریم؛ کما اینکه امروز آدم‌های پیشرویی در علوم شناختی هستند که معتقدند پایهٔ همهٔ ادراکات و همهٔ شناخت‌های ما اصلاً استعاره است، نه استدلال‌های صوری. یعنی حتی جایی که به نظر می‌آید استدلال صوری می‌کنید، آنچه نهایتاً درک می‌کنید بر اساس استعاره است؛ بعداً به جایی می‌رسم که اشاره می‌کنم معنای این حرف چه می‌تواند باشد. اگر بپذیریم که شیوه‌های شناختی‌ای که همین الان می‌شناسیم و با آن‌ها کار می‌کنیم خیلی متنوع‌تر از این‌اند، کاملاً نامعقول به نظر می‌آید که خودم را به‌طور مصنوعی به ابزارهای شناختی خاصی محدود کنم که در گوشه‌ای از مغزم قرار گرفته است.

این شاید نتیجهٔ نوعی اعتمادبه‌نفس بیش از اندازه در یک دوران تاریخی بوده است که احساس می‌کردند واقعاً دارند موفق می‌شوند، حقیقت را کشف کرده‌اند و بیانش هم کرده‌اند؛ پس شدنی بود. مثل این است که بخواهید وزنه‌ای را بردارید و از پیش آدم خیلی مغروری باشید؛ فکر کنید زورتان خیلی زیاد است و وزنه هم خیلی سبک است، و بگویید من وزنه را با این محدودیت برمی‌دارم که فقط با دو انگشت بگیرمش و یکی از پاهایم را هم در هوا نگه دارم و بعد بلندش کنم. بعد می‌بینید رفتند و این کار را کردند، و حاصل تمام این ۲۰۰۰ سال تاریخ این است که این شیوه واقعاً به جایی نرسیده است؛ به نظر می‌آید با آن شیوه شاید وزنه‌های خیلی کوچک را هم نتوانستند بلند کنند. در حالی که این محدودیت‌ها را خودمان گذاشته‌ایم و امکانات شناختی و بیانی دیگری داریم که از آن‌ها استفاده نمی‌کنیم. بنابراین حالا که به نظر می‌آید این وزنه خیلی سنگین‌تر از آن است که فکر می‌کردم و نتیجهٔ آن شیوه فقط «رسالهٔ منطقی فلسفی» ویتگنشتاین شده است، طبیعی است که دوباره بازبینی کنم و بگویم: دیگر نه با دو انگشت، بلکه با هر دو دست و هر دو پایم، با تمام وجودم و هر جور که می‌توانم، حتی با استفاده از ابزارهای مکانیکی، ببینم آیا می‌توانم این وزنه را، که خیلی سنگین‌تر از آنچه اول به نظر می‌آمد می‌رسد، بردارم. کشف حقیقت و بیان حقیقت کمی سخت‌تر از آن است که دست‌کم یونانی‌ها فکر می‌کردند.

نکتهٔ خیلی کوچک و گذرایی هم بگویم و بگذرم، با توجه به بحث‌هایی که معمولاً مطرح می‌کنم: یکی از ویژگی‌های این عقل مدرن این است که به‌نوعی، به اصطلاح امروز، «عقل مذکر» است؛ یعنی سایر شیوه‌های شناخت را اصلاً عاقلانه نمی‌داند. در حالی که ما شیوه‌های شناختی پیچیده‌تری داریم که به نظر می‌آید کاملاً هم عاقلانه‌اند و ما را به حقایق می‌رسانند، و ممکن است کارایی‌شان کمتر از کارایی شیوه‌های استدلالی نباشد.

پیش‌فرض عجیب‌وغریب دیگری هم هست که دست‌کم یک بار به آن اشاره کرده‌ام: چه کسی چنین فکری را ابداع کرده است؟ این شیوهٔ استدلال و بحث صوری به نظر می‌آید در ۱۴، ۱۵ سالگی در مغز بشر، یعنی در کارکرد ذهن بشر، به کمال می‌رسد؛ حالا واقعاً چه کسی جرئت کرده این حرف را بزند که از ۱۴، ۱۵ سالگی به بعد دیگر قدرت ذهن بشر هیچ افزوده نمی‌شود؟ این تصور خیلی مدرن است. در تمام تفکرات کلاسیک، دست‌کم تا ۴۰ سالگی منتظر بودند که قدرت ذهنی‌شان افزوده شود. در حالی که اگر این حرف‌ها درست باشد، ما در ۱۳، ۱۴ سالگی می‌توانیم حقایق را همان‌طور درک کنیم که آدمی کاملاً جاافتاده پس از کلی زحمت درک می‌کند؛ کشش قدرت ذهنمان همان‌قدر است، زیرا این شیوه‌های استدلالی ممکن است حتی در یک بچهٔ ۱۳، ۱۴ ساله قوی‌تر از آدمی مجرب با سن بالاتر باشد. این کلاً تصوری خیلی جدید و به نظر من خیلی عجیب است.

یونگ جایی در یکی از مقاله‌هایش، با اشاره به دنیای معاصر، نوشته است که دنیا مال نوجوان‌هاست؛ نوجوان‌های حدود ۱۶، ۱۷ ساله. دنیا به سمتی رفته است که انگار سن ایده‌آل برای زندگی در دنیا کم‌کم پایین و پایین‌تر می‌رود. مطمئناً دست‌کم از نیمهٔ دوم قرن بیستم به این سو، تین‌ایجرها هستند که بیشترین وزن را در دنیا دارند، چون بیشتر از همه مصرف می‌کنند؛ جهت‌گیری بازار به سمت تین‌ایجرهاست، و دنیا هم بازار نسبتاً بزرگی است؛ بازار مکاره است.

تصور خیلی عجیب دیگری هم در این دیدگاه یونانی یا دکارتی هست؛ دیدگاهی که من به‌ویژه میل دارم اسمش را دکارتی بگذارم، چون یونانی‌های بیچاره واقعاً این‌طور نبودند؛ حتی ارسطو این‌طور نبود. اگر آثار ارسطو را نگاه کنید، می‌بینید واقعاً این‌طور فکر نمی‌کرد که از نقطهٔ صفر آغاز کند و مثل ریاضیات همه‌چیز را بسازد. در این دیدگاه‌های مدرنِ عقل‌گرای دکارتی، یک چیز خیلی عجیب این است که کشف حقیقت هیچ ارتباطی به شیوهٔ زندگی آدمیزاد ندارد. در تقریباً تمام مکاتب شرقی و قدیمی و پیش از این دوران مدرن، تصور طبیعی این بود که باید در زندگی‌تان مسیری را طی کنید که بخش عمده‌اش جنبهٔ عملی دارد، تا ذهنتان به کمالی برسد و قدرتی پیدا کنید که حقایق را ببینید؛ نه اینکه در زندگی هر کاری دلم می‌خواهد بکنم و فقط روزی ۵، ۶ ساعت در دفتر کارم بنشینم و کتاب بخوانم و بعد بتوانم با چنین فعالیتی حقایق را کشف کنم. ولی واقعاً به نظر می‌آید تصورات دکارتی چنین است: می‌توانید هر جور می‌خواهید زندگی کنید، خیلی مهم نیست؛ یعنی شیوهٔ عملی زندگی‌تان در قدرت شناختتان تأثیر نمی‌گذارد. ممکن است آدم فاسدی باشید یا آدم صالحی، با هر متر و معیاری که می‌خواهید این اصطلاح را تعبیر کنید، و نهایتاً چون آدم باهوشی هستید، خوب استدلال می‌کنید و مثلاً ریاضی‌دان خوبی هستید، حقیقت را کشف می‌کنید؛ و آدم‌هایی که آی‌کیوی پایینی دارند، هر کاری در زندگی‌شان بکنند، به خانقاه بروند یا ریاضت بکشند، به هیچ جا نمی‌رسند. نه، اینجا کاری به این ندارم که آن‌ها به جایی نمی‌رسند؛ خودِ این تفکر عجیب است که من می‌توانم مستقل از هر کاری که در زندگی‌ام می‌کنم، حقیقت را کشف کنم، صرفاً به این دلیل که به اندازهٔ کافی کتاب خوانده‌ام و ذهنم قوت استدلال دارد.

فکر می‌کنم در تمام دوران پیش از مدرن این احساس وجود داشت که درک حقیقت با شیوهٔ زندگی ارتباطی تنگاتنگ دارد. اگر همین الان از شما بپرسم چه چیزهایی را می‌توانید با قاطعیت بگویید که از دنیا فهمیده‌اید، می‌توانم بگویم حتی یکی از آن‌ها هم چنین نیست که برایش استدلالی داشته باشید. حسی درونی است که شما را به اینجا می‌رساند که انگار چیزی را در این دنیا دیده‌اید. و اینکه چه چیزهایی را در این دنیا دیده‌اید و مطمئنید درست است، به‌شدت به این بستگی دارد که تا الان چه ویژگی‌هایی در زندگی‌تان بوده و قوهٔ شناختتان چقدر تکامل پیدا کرده است؛ و ممکن است اصلاً ارتباط چندانی به این نداشته باشد که چقدر کتاب خوانده‌اید. تجربه‌های درونی خیلی عمیق: مثلاً اگر یونگی فکر کنید، می‌گویید اصلاً منابعی در روان خود داریم که انگار حقایقی را که اجدادمان کشف کرده‌اند به ما هدیه می‌دهند. ولی اگر دکارتی فکر کنید، هر منبعی را، باستانی یا غیرباستانی، هر چه را در ذهنم هست و همهٔ چیزهایی را که حس می‌کنم، باید کنار بگذارم و بعد از نقطهٔ صفری با ابزاری خیلی ضعیف، مثل استدلال‌کردن، آغاز کنم؛ واقعاً شاید آن تمثیلِ بلندکردن وزنه با دو انگشت خیلی اغراق‌آمیز نباشد. و فکر کنم که می‌توانم این‌گونه، مثل هندسه، همهٔ دنیا را اصل‌موضوعی کنم، چون اقلیدس توانست، یا فکر می‌کرد توانسته است، هندسه را به صورت اصل‌موضوعی بیان کند.

پس منابعی در وجود ما برای درک حقیقت هست که معمولاً به هیچ وجه استدلالی نیستند. می‌توانید آن‌ها را به تجربیات اجدادتان نسبت دهید، یا به چیزی به نام فطرت؛ یا داروینی فکر کنید و بگویید این‌ها هدیه‌هایی است که طبیعت برای بقا در نهاد ما گذاشته است. ما پیش‌فرض‌ها و شناخت‌های عمیقی نسبت به جهان داریم که برای بقایمان لازم‌اند و در طول زندگی، یا از بدو تولد با ما بوده‌اند یا به‌تدریج باز می‌شوند و وارد ذهن می‌شوند. به‌هرحال چنین نیست؛ یعنی این تصور که من می‌توانم صرفاً شناخت را بدون عمل به دست بیاورم و بعد، بر اساس اینکه دنیا را شناخته‌ام، بروم فکر کنم چه کاری باید بکنم، کاملاً فکری خیلی عقب‌افتاده به نظر می‌آید. به نظر می‌آید اگر رابطه‌ای وجود دارد، به اصطلاح رابطه‌ای دیالکتیکی است: چیزهایی را می‌دانم، بر اساسشان عمل می‌کنم، چیزهای بیشتری می‌فهمم، دوباره عملم را تکمیل می‌کنم و همین‌طور جلو می‌روم؛ یعنی عمل و علم در کنار هم یکدیگر را باز می‌کنند.

یکی دیگر از این ارتباط‌های عجیب‌وغریب، که سابقهٔ طولانی دارد ولی در جهان مدرن، متأسفانه شبیه همان چیزی که الان گفتم، حذف شده، این است که فکر می‌کنم همیشه این تصور وجود داشته است که اگر کسی ادعا می‌کند به حقیقت رسیده، باید جدا از حرف‌هایی که می‌زند، نشانه‌هایی در او ظهور کرده باشد؛ مثلاً کرامتی یا معجزه‌ای داشته باشد، یا خودش آدم خاصی شده باشد و وقتی با او نشست و برخاست می‌کنید، چیزی در وجودش ببینید. ولی الان در دنیای مدرن هیچ‌کس به این فکر نمی‌کند که نیچه تقریباً دیوانه بوده و این برای یک آدم ایرادی است؛ یا مثلاً فیلسوفی که خودکشی کرده، یا آلتوسر که زن خودش را با تفنگ فیل‌کش کشته است. هیچ‌کس نمی‌گوید پس دیگر کتاب‌های این آدم را نخوانم، چون به‌هرحال کسی که چنین کاری می‌کند آدم عجیب‌وغریبی است. کلاً به نظر می‌آید که شیوهٔ رفتار آدم‌ها، و نه فقط شیوهٔ رفتار، مقدمه‌ای نیست و هیچ ربطی ندارد به اینکه آدم‌ها به حقیقت رسیده‌اند یا نه. از آن سو، این نتیجه را هم دارد که هیچ‌کس کنجکاوی نشان نمی‌دهد که این فیلسوفی که تحت تأثیر کتابش قرار گرفته‌ام، زندگی‌اش چه بوده است. اگر واقعاً به حقیقت رسیده است، باید زندگی کمی جالبی داشته باشد و زندگی‌اش مرا جذب کند. پیامبران همه جاذبه داشتند؛ عارفان هم آدم‌هایی بودند که دیدنشان از نزدیک، یا شنیدن روایاتی از زندگی‌شان، هیجان‌انگیز و جالب است و آدم خوشش می‌آید که با چنین آدمی آشنا می‌شود. ولی فیلسوفان مدرن را می‌بینید، یکی از یکی درب‌وداغان‌تر: یا پیش از اینکه فیلسوف شوند در بیمارستان روانی بوده‌اند، یا آخر عمرشان به بیمارستان روانی رفته‌اند. مثلاً فکر می‌کنید میشل فوکو چرا این‌قدر دربارهٔ جنون کنجکاو است؟ چون به‌هرحال رفته و به‌نوعی مجنون تشخیص داده شده، بعد بیرون آمده، و حالا دارد محکوم می‌کند که این شیوهٔ روان‌کاوی، که تشخیص می‌دهد آدم‌ها مجنون‌اند، اصلاً چیز خوبی نیست؛ انگار دارد از خودش دفاع می‌کند، چون یک بار مثلاً چیزهایی به او وصل کرده‌اند.

فکر می‌کنم این همیشه خیلی غریزی و طبیعی در ذهن آدم‌ها بوده، و درست هم هست، که اگر کسی واقعاً حقایق جهان را کشف کرده و ادعایی دارد، آدم باید در رفتارش شیوهٔ زندگی جالب و جذابی ببیند؛ و این حرف خیلی عجیبی نیست. این حرفِ مستقل‌بودن اخلاق و کشف حقیقت، به نظر می‌رسد حرفی کاملاً جدید است؛ فکر نمی‌کنم حتی در یونان چنین تصوری وجود داشته است. اصلاً در مباحث دینی می‌بینید که استدلال اصلی یک پیامبر برای اینکه از طرف خدا آمده، نشان‌دادن کارهای خارق‌العاده است؛ یعنی اینکه من به قدرتی عظیم وصل شده‌ام، به‌نوعی به معنای رسیدن به حقیقت است. در حالی که این اصلاً در تفکر مدرن محلی از اعراب ندارد: اگر الان کسی بیاید و هر کاری که بخواهید برایتان بکند، فکر نمی‌کنم از دیدگاه مدرن معنایش این باشد که حرف‌هایی که می‌زند درست است یا غلط. نهایتش این است که همه قبول می‌کنند آدم قدرتمندی است — آری، آدم خیلی عجیب‌وغریب و جالب و قدرتمندی است — ولی هر حرفی بزند، با مبانی مدرن می‌شود استدلال‌هایش را رد کرد؛ بنابراین از نظر شناختی چندان آدم قدرتمندی حسابش نمی‌کنید. این جدایی که میان شیوهٔ زندگی و حرف‌هایی که آدم‌ها می‌زنند پدید آمده، باز تجربهٔ جدیدی در تاریخ بشر است.

مثالی بزنم از اینکه چگونه عمل انسان در زندگی است که برای شما تجربه به بار می‌آورد، و این تجربه‌هاست که معمولاً اطلاعات خام را به شما می‌دهد یا حتی حقایقی را مستقیماً در اختیارتان می‌گذارد. خیلی واضح است که نحوهٔ زندگی و نگاهی که از نظر عملی به زندگی دارید، به دلیلی خیلی واضح، بر تئوری‌ای که دربارهٔ دنیا در ذهنتان شکل می‌گیرد تأثیر می‌گذارد؛ بعداً که کمی جلوتر رفتیم، دلیل خیلی ساده‌ای برایش می‌آورم. پیش از اینکه وارد آن بحث شوم، مثالی خیلی ساده: تجربه‌هایی هست که به آن‌ها تجربهٔ دینی می‌گویند؛ کسی ممکن است تحت تأثیر رؤیایی که دیده، یا اتفاق خاصی که افتاده، یا مکاشفه‌ای که داشته و به هیچ وجه هم نمی‌تواند بیانش کند، به حقیقتی نائل شود. کسی نمی‌تواند بگوید که این ممکن نیست؛ شما با مبانی مدرن می‌توانید امکان چنین چیزی را رد کنید. مثلاً من تجربه‌ای دارم که در آن توانسته‌ام حقایقی را ببینم؛ حقایقی که بین‌الاذهانی هم نیست.

این مثال را می‌زنم چون فکر می‌کنم معمولاً بد فهمیده می‌شود: روایتی هست که می‌گویند کسی نزد امام جعفر صادق آمد و گفت: من دربارهٔ حضور خدا شک دارم. کنار آبی بودند و امام از همراهانش خواست که او را در آب بیندازند و به اندازهٔ کافی زیر آب نگهش دارند؛ به اندازهٔ لازم و کافی، یعنی تا حدی که آن اتفاق برایش بیفتد و در عین حال نمیرد؛ یعنی در آخرین لحظه‌ها نجاتش دهند. این آدم از آب درآمد در حالی که ایمان آورده بود، چون دچار تجربه‌ای شده بود؛ تجربه‌ای که در قرآن زیاد به آن اشاره می‌شود: اینکه اگر امیدتان از همه‌جا قطع شود، به‌وضوح می‌بینید که هنوز جایی هست که می‌شود به آن چنگ انداخت. آنچه بد فهمیده می‌شود این است که این آدم در شرایطی قرار می‌گیرد و چیزی را به‌وضوح می‌بیند. درست است که در شرایط خاصی دیده، ولی به‌هرحال این را دیده است. با تمام وجودش احساس کرده که جایی، چیزی وجود دارد که می‌تواند در چنین شرایطی به آن پناه ببرد؛ این را با تمام وجود لمس کرده است. این‌طور نیست که فقط تا زیر آب است اعتقاد داشته باشد؛ از آب هم که بیرون بیاید، تجربه‌ای کرده، مثل اینکه چیزی را دیده است. این‌طور نیست که هر آدمی را در آب بیندازی، چنین ایمانی پیدا کند؛ معمولاً دربارهٔ این‌گونه روایات می‌گویند معنایش این است که امام جعفر صادق در این آدم ویژگی‌ای دید که می‌شد این‌گونه این را به او نشان داد.

ولی خیلی آدم‌ها ممکن است تا آخرش، حتی وقتی نفس آخر را می‌کشند و غرق می‌شوند، هیچ‌وقت چنین مشاهده‌ای نکنند؛ زیرا این استدلال ممکن است مخصوص آدمی خاص بوده باشد. ولی می‌خواهم بگویم معنایش این است که این آدم در شرایطی چیزی را حس کرده است؛ چیزی که دیگر تا آخر عمرش نمی‌تواند در آن شک کند. مثل اینکه دری باز شده و او وارد فضایی شده و چیزی را دیده است؛ حالا آن در را هم ببندد، می‌داند که انگار همیشه چیزی پشت آن در هست.

ویتگنشتاین، که دست‌کم به معنای متعارف اصلاً آدم متدینی نیست، در آثارش، نه در یک جا، بلکه شاید در چند جا، از جمله در نامه‌هایش، به تجربهٔ شخصی‌ای اشاره می‌کند که داشته است: احساس امنیت مطلق. فکر می‌کنم اکثر آدم‌ها شاید در عمرشان دست‌کم چند بار دچار این احساس شوند. آدم در یک لحظه با تمام وجود احساس می‌کند که در پناه چیزی است و امنیتی مطلق دارد؛ و این معقول نیست، یعنی اگر همین‌طوری حساب کنید، هر لحظه ممکن است زلزله بیاید یا فلان اتفاق بیفتد. ولی ویتگنشتاین می‌گوید چنین تجربه‌ای را در طول عمرش چندین بار داشته است و آن را به چیزهای ماورای طبیعی نسبت می‌دهد؛ و اعتقادش به خدا به‌نوعی به همین تجربیاتش مربوط است، نه به شیوه‌های استدلالی و عقلی‌ای که دارد. این چیز نامعقولی نیست. این آدم انگار در شرایط روانی خاصی تجربه‌ای دارد که او را به جایی رسانده است، و هیچ‌وقت هم نمی‌تواند این تجربه را با جمله‌ها و کلمه‌ها و در قالب زبان به شما منتقل کند. ممکن است شما هیچ‌وقت در طول عمرتان نتوانید آن تجربهٔ روانی این آدم را برای خودتان دوباره تجربه کنید.

به‌هرحال این نشانه‌ای خیلی بدیهی و واضح است که همه می‌دانند: ما در اثر شیوهٔ زندگی‌مان دچار تجربیاتی می‌شویم که به‌طور خام واقعیت‌هایی را به ما می‌رسانند؛ ممکن است این‌ها واقعیت‌ها و حقایق خیلی عمیقی باشند یا همین حقایق سطحی روزمره. این را به‌عنوان مثالی خیلی واضح گفتم تا نشان دهم که به هیچ وجه نمی‌شود شناخت را از تجربه و عمل جدا کرد و این شناخت را روی کاغذ آورد و با زبان منتقل کرد. فقط فراموش نکنید که خواندن خودش تجربه‌ای است؛ خواندن یک شعر خوب می‌تواند شما را در مکاشفه‌ای شریک کند. بنابراین زبان می‌تواند واسطه‌ای باشد تا تجربیات تازه‌ای در زندگی‌تان به دست بیاورید؛ ولی معمولاً هنگام خواندن یک متن استدلالی، آن تجربه‌های عمیق و شخصی منتقل نمی‌شوند و در واقع داریم از زبانی خیلی سطحی و ماشینی استفاده می‌کنیم.

باز بگذارید مثالی بزنم. تمام حرف‌های من حول این است که از این شیوهٔ نگاه انتقاد کنم: اولاً شیوهٔ استدلالی اصلاً کارایی ندارد؛ ثانیاً به نظر من در دوران مدرن بر پیش‌فرض‌های بسیار عجیب‌وغریبی مبتنی بوده که فکر نمی‌کنم الان هیچ‌کدامشان مورد قبول کسی باشد. و دارم راه را باز می‌کنم تا شیوهٔ زبانی‌ای که با آن بیان می‌کنیم لزوماً استدلالی نباشد؛ همان‌طور که مسیحیان حقایق خود را به صورت استدلالی، به آن شکل خیلی منطقی، بیان نمی‌کنند، در عین حال که به نظر من نوعی عقل‌گرایی هم در کارشان هست. افزون بر این انتقادها، به‌شدت بر این تأکید می‌کنم که ما شناخت را بیش از هر چیز برای این نیاز داریم که عمل کنیم؛ در حالی که در فلسفهٔ مدرن به نظر می‌آید عده‌ای آدم هستند که اصلاً کاری به زندگی ندارند و فقط نشسته‌اند و دنیا را نظاره می‌کنند.

یکی از اساسی‌ترین اعتراض‌های هایدگر به فلسفه‌ای از نوع دکارتی همین است. تصور دکارتی از جهان، که اصطلاحاً تفکیک سوژه و ابژه است، چنین است: انسان انگار موجودی است که در اتاقکی نشسته و از پنجره‌ای بیرون را نگاه می‌کند، آن هم نه خیلی مستقیم؛ شاید حتی چیزهایی، مثلاً اسلایدهایی، در آن پنجره ظاهر می‌شود، و کار و زندگی این آدم این است که بنشیند و این‌ها را نگاه و تحلیل کند و تئوری‌ای بسازد. در حالی که هایدگر می‌گوید یکی از مهم‌ترین احساس‌های ما این است که در جهان هستیم؛ یعنی در اتاقی محفوظ نیستیم و همین الان ممکن است اتفاقی برایمان بیفتد. بیشتر از میل به شناخت، اصلاً دلهره داریم: دربارهٔ آینده، دربارهٔ اینکه چه کاری می‌خواهیم بکنیم. با زندگی واقعی انسان که بسنجید، این مدل دکارتی هیچ شباهتی به آدمیزاد ندارد؛ مدلی خیلی ذهنی است.

واقعاً شناخت‌های ما بیش از آنکه معطوف به خود شناخت باشند، معطوف به این‌اند که مقدمات عمل را فراهم کنند. من می‌خواهم دنیا را بشناسم؛ اگر کمی داروینی فکر کنم، یا پراگماتیستی به آن نگاه کنیم، ما در درجهٔ اول دنبال زنده‌بودن و زندگی‌کردن و عمل‌کردنیم و به همین دلیل است که به دنبال شناخت می‌رویم. در حالی که به نظر می‌آید در این به‌اصطلاح عقل‌گرایی مدرن، شناخت خودش اول و آخر همه‌چیز است. دکارت می‌خواهد حقایق جهان را بشناسد و کاری هم نمی‌خواهد بکند؛ در اتاقش نشسته و می‌خواهد حقایق را درک کند و نهایتش می‌خواهد کتابی برای مردم بنویسد؛ عملش هم بیان همان چیزی است که به دست آورده است. این واقعاً نه تنها با مدل زندگی آدم‌های معمولی نمی‌خواند، بلکه مدل زندگی واقعی خود دکارت هم این نیست.

مثالی که می‌زنم در جهت بیان همین مطلب است. این شیوهٔ برخورد مثل این است که گرسنه باشید و مقدار خیلی زیادی از انواع غذاها هم در اختیارتان باشد و بتوانید بخورید، ولی مثل آدمی وسواسی بگویید: اول باید بفهمم کدام‌یک از این غذاها بهتر است؛ باید بفهمم وقتی می‌خورم، در بدنم چگونه تجزیه می‌شود، به چه موادی تبدیل می‌شود و از نظر فیزیولوژیک چه تأثیری بر من می‌گذارد. و همین‌طور می‌توانید این کار را سال‌ها طول بدهید. در حال گرسنگی سال‌ها صرف آزمایش کنید، نه یک غذا، که هزار جور غذا: این را آزمایش کردید و فعلاً از همه بهتر است؛ مثلاً دو سال طول کشیده تا به این نتیجه رسیدید که شمارهٔ ۳۹۲ را که آزمایش کردید، فعلاً از همه بهتر بوده؛ حالا ۶۱۸ تای دیگر مانده که باید آزمایششان کنم و بعد یکی‌اش را می‌خورم. واقعاً آدم‌ها این‌طور زندگی می‌کنند؟ فکر می‌کنید چند سال زندگی می‌کنید؟ چقدر وقت دارید که شیوهٔ زندگی ایده‌آلی انتخاب کنید و زندگی‌تان را بر اساس آن قرار دهید؟

من به یاد تمثیل و داستان جالب سهروردی در کتاب «لغت موران» می‌افتم: دو مورچه سر صبح دربارهٔ قطرهٔ شبنمی بحث می‌کنند؛ بحث‌های علمی خیلی عمیقی که این شبنم از کجا آمده و چگونه پدید آمده است. همین‌طور که بحث می‌کنند، خورشید طلوع می‌کند، و آن‌ها که سرگرم بحث‌اند، ناگهان نگاه می‌کنند و می‌بینند شبنم بخار شده و رفته است. چیز زیبایی آنجا بود؛ می‌شد فعلاً، تا وقتی هست، کمی نگاهش کرد و از آن بهره برد و بعداً، اگر خواستید، درباره‌اش بحث کرد. زندگی این‌گونه است: من مدت کوتاهی در این دنیا هستم و می‌خواهم به شکل خوبی زندگی کنم.

قبول دارید که اگر کسی دربارهٔ غذاها چنین رفتار عجیب‌وغریبی داشته باشد، مثل یک شیمیست همه‌چیز را تجزیه کند و آخرش هم هیچ چیز نخورد، تنها نتیجه‌ای که آدم می‌تواند بگیرد این است که گرسنه نیست؟ آیا واقعاً این احساس به آدم دست نمی‌دهد که دلیل این وسواس منطقی دوران مدرن این است که می‌خواهند آزادی عمل داشته باشند؟ می‌خواهند به هیچ نتیجه‌ای نرسند تا بعداً هر کاری دلشان می‌خواهد بکنند. مگر عملاً دنیا این‌طور نیست؟ مگر دنیا در این سه قرن اخیر به این سمت نرفته است که بحث‌ها مدام دقیق و دقیق‌تر شده و همهٔ حقایق زیر سؤال رفته، و از نظر اخلاقی که نگاه کنید، روزبه‌روز هر کاری دلشان می‌خواهد می‌کنند، چون دیگر حقیقتی وجود ندارد و هیچ چیز مورد توافق نیست؟ بنابراین آدم از نظر عملی آزاد می‌شود.

آیه‌ای در قرآن هست که می‌گوید: «بل یرید الانسان لیفجر امامه»؛ یعنی انسان دلش می‌خواهد جلویش باز باشد تا هر کاری دلش می‌خواهد بکند؛ «یسئل ایان یوم القیامه»؛ یعنی این پرسش برایش پیش می‌آید که این روز قیامت کی است؟ یعنی مثلاً توضیح دقیق می‌خواهد. یا ماجرای کشتن گاو، که این ویژگی انسان را به‌وضوح در آن می‌بینید. ماجرایی اتفاق افتاده و خداوند از بنی‌اسرائیل می‌خواهد که گاوی را بکشند. آن‌ها از مصر آمده‌اند و گاو به‌نوعی برایشان مقدس است و دوست ندارند گاو بکشند. حکم این است که گاوی بکشند؛ می‌پرسند: آخر رنگش چه باشد؟ جواب می‌آید که زرد باشد. می‌گویند: آخر نه، ما نفهمیدیم این گاو چگونه باید باشد. دو، سه بار می‌پرسند و هر بار جواب‌هایی اختصاصی‌تر و سخت‌تر و سخت‌تر می‌آید. دلیلش این است که نمی‌خواهد کاری بکند. به نظر من خیلی واضح است که این جداشدن عمل و وسواسی که این همه آدم روی شناخت دارند، به این دلیل است که جای دیگری می‌خواهند جلویشان باز باشد. اگر هر حقیقتی را بپذیرید، محدودیت‌های عملی‌ای برایتان به بار می‌آورد؛ پس بهتر است سطح دقت را جایی بگذارید که چیزی را نشود ثابت کرد، و بگویید: تا وقتی چیزی ثابت نشده، من چه می‌دانم؛ اصلاً زندگی‌ام را بکنم.

اگر خیلی خوش‌بینانه نگاه کنیم، بخشی از دقیق‌شدن به اختلافات درون آکادمیا مربوط بود. ولی از نظر روانی، کسانی که به آکادمی رفته‌اند آدم‌های خاصی‌اند؛ می‌خواهم بگویم آدم نرمال کلاً نمی‌رود زندگی‌اش را در آکادمی صرف کند، و خودِ انتخاب آن شیوهٔ زندگی از پیش با چنین گرایشی همراه است. شما را به خدا، دربارهٔ زندگی این فیلسوفان مطالعه کنید و ببینید: آیا از این تیپ آدم‌هایی که این‌طور زندگی کرده‌اند خوشتان می‌آید؟ آیا زندگی خصوصی‌شان زندگی جالبی است؟ اکثرشان آدم‌های آنرمالی به نظر می‌رسند. با عرض معذرت، نباید این حرف را می‌زدم. آدم کمتر زندگی نرمالی میان این‌ها دیده است. نمی‌خواهم بگویم این‌ها از نظر اخلاقی بی‌قیدوبندند؛ نه، فیلسوفان بزرگ قیدوبند اخلاقی داشتند. ولی زندگی‌هایشان را که نگاه کنید، همه‌شان انگار واقعاً کمی در قسمت خاصی از مغز خود خلاصه شده‌اند و انسانی کامل و همه‌جانبه نیستند.

مثلاً یکی از جالب‌ترین آدم‌ها برای مطالعهٔ زندگی خصوصی نیچه است؛ کمی زندگی‌اش را بخوانید تا ببینید چه آدم عجیبی بوده است. فکر می‌کنم هر کس زندگی نیچه را بخواند و عقایدش را بداند، به نتیجهٔ خیلی مهمی می‌رسد. همان‌طور که مرحوم فروید می‌گفت، خیلی از این عقاید جنبهٔ دفاعی دارند و نتیجهٔ مکانیسم‌های دفاعی‌اند؛ یعنی ضعف‌های زندگی شخصی این آدم‌ها را در خود دارند؛ همان‌طور که فوکو کتابش را دربارهٔ جنون می‌نویسد، انگار برای اینکه از زندگی خودش در برابر سنت روان‌کاوی دفاع کند که او را آدمی روان‌پریش تشخیص داده است. نیچه، که احتمالاً همه‌تان می‌دانید قدرت‌پرست است، همه‌اش دارد از ابرمرد و قدرت صحبت می‌کند. اگر به «ناسیونالیت» ایراد می‌گیرد، ایراد اساسی‌اش این است که در «ناسیونالیت» ترحم هست: به موجودات ضعیف رحم می‌کند، در حالی که اساس، قدرت است و اینکه قوی ضعیف را له کند، بد نیست. تمام مدت دارد از خواست قدرت به‌عنوان ایده‌آل صحبت می‌کند. به زندگی‌اش که نگاه می‌کنید، خواهرش توی سرش می‌زند؛ اصلاً آدمی زبون، بیچاره و منزوی است که واقعاً نمی‌تواند زندگی شخصی‌اش را درست اداره کند؛ آدمی بسیار ضعیف. انگار دقیقاً در اتاقی نشسته و این عقاید دارد کمبود زندگی‌اش را جبران می‌کند؛ عقایدی که حالا به صورتی انفجارآمیز قدرت را ستایش می‌کند.

به‌هرحال فکر کنم در دوران مدرن کاملاً جا افتاده است که زندگی عملی آدم‌هایی که حرف می‌زنند مهم نیست: زندگی شخصی آدم‌ها ربطی به حرف‌هایی که می‌زنند ندارد، اصلاً نباید کنجکاو باشید و این کنجکاوی کار بسیار زشتی است. حتی دربارهٔ هنرمندان: هنرمند تا چند قرن پیش موجود مقدسی بود که انگار الهامات الهی به او می‌رسید؛ ولی الان که نگاه می‌کنید، جمع‌های هنری معمولاً منبع فسادند و در جهان مدرن می‌بینید که هنرمندان خیلی از حریم‌های اخلاقی را شکسته‌اند. و اگر کسی، وقتی دربارهٔ کار هنری آدمی قضاوت می‌کند، بیاید دربارهٔ مسائل خصوصی زندگی‌اش صحبت کند، این کار از نظر اخلاقی بسیار زشت شمرده می‌شود؛ کار هنری‌اش جداست و زندگی‌اش جدا، افکار یک آدم جداست و زندگی‌اش جدا. فکر می‌کنم این جدایی کاملاً ایده‌ای مدرن است. ایدهٔ طبیعی‌تر این است که اگر کسی به حقیقت رسیده، حتماً زندگی خوبی هم دارد. البته یک وقت مسئله پیروی از نوعی جهان‌بینی است: دربارهٔ گزاره‌ای که کسی می‌گوید، شاید بتوانی بگویی زندگی‌اش ربطی ندارد؛ ولی وقتی کسی می‌آید و می‌خواهد دنیا را به تو بشناساند، نمی‌توانی بگویی برای من اصلاً مهم نیست این آدم کیست و زندگی‌اش چیست و این سؤال اصلاً بی‌ربط است.

فکر می‌کنم در گذشته چنین نبود. دست‌کم اینکه اگر کسی جاذبه‌هایی دارد، حرفش را با دقت بیشتری گوش می‌کنم. نمی‌گویم این دربارهٔ رد و قبول حرف‌هایش قاطع است، ولی بی‌ربط نیست: اینکه این آدم چه جور آدمی است و چه ویژگی‌هایی دارد، و اینکه او را به‌عنوان یک نمونه می‌پسندم یا نمی‌پسندم. کارهایی که آدم می‌کند و حرف‌هایی که می‌زند، به‌طور طبیعی در ذهن آدم با هم پیوند دارند. خیلی وقت‌ها آدمی را می‌پسندید و حتی شیوهٔ تفکرش را هم می‌پسندید، ولی در اصل از خودش، از شیوهٔ رفتار و زندگی‌اش، خوشتان آمده است؛ یعنی می‌توانید او را به‌عنوان الگو بپذیرید. هرچه مسائل جنبهٔ اخلاقی بیشتری داشته باشند، طبعاً حرفی که می‌زنم پررنگ‌تر می‌شود؛ و هرچه بحث‌ها نظری‌تر باشند، طبعاً فکر نمی‌کنم لازم باشد، وقتی دربارهٔ درستی یا غلطیِ قضایای ریاضی‌ای بحث می‌کنیم که کسی ثابت کرده است، به سراغ این برویم که او چه جور آدمی است؛ خیلی مربوط به نظر نمی‌رسد.

ولی ادعای کشف حقیقت چه؟ می‌خواهم بپرسم الان چه کسی در دنیا به حقیقت رسیده است؟ مثلاً کسی بگوید من مرید میشل فوکو هستم و فکر می‌کنم او از همه به حقیقت نزدیک‌تر شده است. آری، من خودم بارها حرف‌هایی از میشل فوکو نقل کرده‌ام، چون حرف‌های خیلی جالب و درستی است؛ ولی احساس من این نیست که میشل فوکو آدم نمونه‌ای است که به حقیقت نزدیک شده باشد. دربارهٔ نیچه هم همین‌طور: نیچه اتفاقاً انتقادهای خیلی خوبی به عقل مدرن دارد. ولی آیا نیچه الگوی خوبی است به‌عنوان آدمی که حقیقت را درک و لمس کرده باشد؟ فکر می‌کنم شاید این گزاره این معنا را بدهد که به صرف اینکه کسی آدم خوبی نیست، حرف‌هایش را تخطئه نکنید؛ آدم بد می‌تواند حرف‌های خوب هم بزند. ولی نه اینکه آدمی که زندگی‌اش فاجعه است، بتواند آدمی باشد که حقیقت را درک کرده است. کلاً وقتی زندگی آدم‌ها را نگاه می‌کنم، دست‌کم باید باری منفی در ذهنم باشد، مثلاً اگر ادعاهای عملی داشته باشند.

کلاً فکر می‌کنم احساس کلی و طبیعی دربارهٔ درک حقیقت این بوده است — و نمی‌خواهم برای این حرفم دلیل منطقی بیاورم — که کشف حقیقت با به دست آوردن توانایی‌های روانی و جذابیت روانی یکی است؛ یعنی به کمال رسیدن صرفاً امری نظری نیست، همه‌جانبه است. نمی‌شود کسی از نظر عملی آدم خیلی ضعیف و زبونی باشد، از نظر رفتار آدم خیلی کریهی باشد و هزار ایراد داشته باشد، ولی از نظر شناخت به شناخت عمیقی از جهان رسیده باشد. ممکن است به شناخت عمیقی از فصلی از یک دانش، دانشی کاملاً نظری، رسیده باشد. آدم‌ها می‌توانند، مستقل از اینکه چه جور آدم‌هایی هستند، یک دستگاه اصل‌موضوعی را بهتر از همه درک کنند، در آن استنتاج کنند و در ساینس موفق باشند؛ ولی به معنایی کلی، درک حقیقت و نزدیک‌شدن به حقیقت مستقل از عمل نیست.

یکی از حاضران: این حرف که دانیل و این‌ها کلاً حرف‌هایی می‌زنند که به سمت آزادی‌های بیشتر و این‌جور چیزها رفته است؛ برای تأیید این حرف نیازی نداریم بگوییم خودِ آن فیلسوفان آدم‌هایی بوده‌اند که دلشان می‌خواسته این کار را بکنند. حرف‌های گوناگونی زده شده، ولی زیرمجموعهٔ خاصی از حرف‌هایشان است که از آن حمایت شده است.

آری. در واقع ممکن است در همین دوران مدرن هزار جور حرف دینی هم زده شده باشد؛ اینکه این جهان این الگوی به‌اصطلاح ذهنی را برگزیده، بحث جداگانه‌ای است. نکته‌ای که معمولاً کمی فراموش می‌شود، و اتفاقاً میشل فوکو مهم‌ترین متفکری است که خیلی خوب دربارهٔ این چیزها بحث کرده، این است که اینکه جریان اصلی دانش‌ها در زمانی خاص چه باشد، صرفاً مسئله‌ای علمی نیست و خیلی وقت‌ها بیشتر مسئله‌ای اجتماعی است. اینکه الان چه جور فلسفه‌ای گرفته و باب روز است و در دانشگاه‌ها بیشتر درباره‌اش حرف زده می‌شود، معنایش این نیست که استدلال فیلسوفانی که این حرف را زده‌اند از همه بهتر است؛ کاملاً به شرایطی اجتماعی برمی‌گردد.

اگر در کاگنیتیو ساینس کامپیوتشنالیست‌ها الان برنده به نظر می‌آیند، برای این است که به‌نوعی با پروژهٔ هوش مصنوعی مرتبط‌اند و پول آنجاست. بودجه‌ها را به مهندس‌هایی می‌دهند که کار عملی می‌کنند و شیوه‌های computationalist یا connectionist را به کار می‌برند. کسانی که مخالف‌اند و در cognitive science مخالف‌خوانی می‌کنند، می‌گویند نمی‌شود ذهن را با کامپیوتر مدل کرد؛ خب، چه کسی به چنین آدمی پول می‌دهد؟ پول را به کسی می‌دهید که بگوید این کار را می‌شود کرد، تا مهندسی بیاید و این کار را بکند. پس در فلسفهٔ هوش مصنوعی و فلسفهٔ علوم شناختی، کسانی که حرف‌های مثبت می‌زنند و ادعا می‌کنند با کامپیوتر یا با neural network همه کار می‌شود کرد، الان به‌نوعی در رأس قرار دارند و شاید همه‌جا در اکثریت‌اند؛ و محیط آکادمیک این را می‌طلبد. اگر همین الان شیوه‌ای غیر computationalist یا connectionist پیدا شود که بشود با آن کارهای مهندسی کرد، ممکن است ناگهان این‌ها سقوط کنند و آن‌ها بالا بیایند؛ و این موضوع اصلاً ربطی به استدلال‌هایی که مطرح می‌شود ندارد. فکر می‌کنم بدیهی است که مخالفان computationalist از نظر استدلال کاملاً برتری دارند، ولی سال‌های سال است که اکثریت همیشه با کسانی بوده که حرف‌های computationalist می‌زنند. تأثیر این عوامل اجتماعی را در تمام شاخه‌های فلسفه و حتی به‌نوعی در علم می‌بینید.

بگذارید به نکته‌ای اشاره کنم که در یکی از مهم‌ترین و شاید پایه‌ای‌ترین بحث‌های پست‌مدرن هست: پست‌مدرن‌ها معتقدند به این کشف رسیده‌اند، اگر بشود اسمش را کشف گذاشت، که همیشه، در هر دورانی، فراروایت‌هایی وجود دارد که تمام افکار آن دوران به‌نوعی تحت این فراروایت‌های بزرگ قرار می‌گیرد. یعنی به نظرمان می‌آید بحث‌های منطقی می‌کنیم و به این نتایج رسیده‌ایم، ولی وقتی عمیق می‌شویم، می‌بینیم قرن هجدهم قرن فراروایت نیوتونی است. پشت همهٔ افکاری که ظاهراً خیلی منطقی به نظر می‌آیند، استعاره‌هایی وجود دارد؛ مثلاً استعارهٔ تشبیه جهان به انسان در زمانی تغییر کرده و به استعارهٔ تشبیه جهان به ماشین تبدیل شده است. هیچ‌کس هیچ‌جا ننوشته است که استعاره‌ای بود و من از امروز این استعاره را عوض می‌کنم؛ ولی به نظر می‌آید در انتقال از دوران قرون وسطی به دوران مدرن، این تغییر استعاره وجود دارد. وقتی می‌خواستند جهان را بشناسند، احساسشان نسبت به جهان این بود که اجزایی است که مثل انسان ارتباطی ارگانیک با هم دارند؛ انسان را جهان صغیر می‌گفتند و جهان را انسان کبیر. پس از دوره‌ای، شاید چون ماشین‌آلات زیاد شد، این استعاره کم‌کم و بدون اینکه کسی متوجه شود، در ذهن‌ها تغییر کرد؛ در علم مدرن، جهان مثل ماشین بزرگی است که به‌طور خودکار کار می‌کند. دوره‌های مختلف فکری پر از چنین استعاره‌هایی است که باید کشفشان کرد.

یکی از انتقادهای ریشه‌ای پست‌مدرن‌ها به دوران مدرن این است که برخلاف آنچه فکر می‌کردند، یعنی اینکه همه‌چیز منطقی است و از اصولی پیش‌گفته به این نتایج می‌رسند، الان معلوم شده که نه، کلی استعاره و ترسیم در پس ذهن‌ها بوده که باعث شده چنین ایده‌هایی پدید بیاید. اگر این را بپذیرید، به نظر می‌آید دورانی که به آن دوران اسطوره‌ها می‌گوییم، یا برخی از شیوه‌های بیان دینی که همین الان هم وجود دارد، همان استعاره‌ها را مستقیماً بیان می‌کنند. اگر واقعاً بپذیرید که این فراروایت‌ها همیشه وجود دارند، پس شاید بد نباشد که بیاییم روایت خودمان را وسط بگذاریم و بگوییم ما با این روایت به انسان نگاه می‌کنیم. یعنی اگر دکارت در ته ذهنش روایتی دربارهٔ انسان دارد، و انسان را، همان‌طور که میان حرف‌هایم اشاره کردم، مثل موجودی تصور می‌کند که در اتاقکی نشسته و از پنجره‌ای بیرون را نگاه می‌کند و کارش فقط شناخت است، خب، بیاید همین را اول کتابش بنویسد: من دربارهٔ انسان چنین داستانی می‌بافم و بر اساس آن حرف‌هایم را می‌زنم؛ انگار انسان چنین موجودی است. البته تقریباً همین را هم می‌گوید: می‌دانم که در نظر او ذهن و بدن اصلاً با هم تفاوت دارند، و این خودش، آری، روایتی است؛ ولی نه به شکل تصویر یا داستان یا تمثیلی خیلی روشن.

می‌گویم اگر واقعاً این را بپذیریم، مثلاً حرف لایکاپ را بپذیریم که به نظر می‌آید اصلاً تمام ادراکات به‌نوعی از تصویر و تشبیه و تمثیل می‌آید، بیاییم خجالت را کنار بگذاریم و پس از اینکه حرف‌هایمان را زدیم، بنشینیم و یک بار دیگر حرف‌هایمان را بیرون بکشیم و بیان کنیم و بگوییم: آقا، روایت ما خلاصه این است. روایت علمی دربارهٔ انسان هم اصلاً این است که میمون‌هایی بودند که تکامل پیدا کردند و به انسان تبدیل شدند؛ این هم داستانی است. اگر این حرف فایرابند را بپذیرید که دانش هم چیزی شبیه افسانه‌های پریان است و چیزی در آن ثابت نمی‌شود، نهایتاً فقط به داستانی می‌رسیم: انگار جاذبه، نیروی جاذبه، هر چه نیوتون گفت، یک داستان بود، فیکشن بود، و غلط هم درآمد. داستان این بود که جاذبه‌ای به آن شکلی که او می‌گفت وجود دارد؛ و اصلاً این حرف‌ها مثل این بود که بیایید بچه‌ها، فکر کنیم این کرات به یکدیگر نیرو وارد می‌کنند، چنین است و چنان است، و بعد این داستان ادامه پیدا می‌کند و من بر اساس این معادلات این‌ها را توجیه می‌کنم. یادمان نرود که آغاز هر حرفی که می‌زنیم، «یکی بود یکی نبود»ی هست؛ داستانکی در آغازش وجود دارد که بدون اینکه بیانش کنیم، در ته ذهنمان شکل گرفته است. بنابراین مسیحیت را محکوم نکنیم اگر به نظر می‌آید مبانی حرفش روایت‌هایی از این دست است؛ ما هم بر اساس داستانی حرف‌های خودمان را بنا می‌کنیم. آن کسی هم که داستان نمی‌گوید، در ذهنش داستانی هست که نگفته است؛ و ممکن است داستان خیلی بی‌نظیری هم باشد که اگر بگیرد، کسانی به آن علاقه‌مند شوند.

حالا که همهٔ این حرف‌های انتقادی را شنیدیم، می‌خواهم پیشنهادهایی مثبت بدهم. چه کاری می‌خواهیم بکنیم؟ به‌هرحال می‌خواهیم حرف‌هایمان را به یکدیگر منتقل کنیم. گفتیم که اگر بخواهیم خود را به شیوهٔ استدلالی محدود کنیم، محدودیت آن‌قدر زیاد است که نه من می‌توانم حرف‌هایم را کامل بزنم و نه به شما کمک می‌کند که حرف‌ها را بفهمید. پس محدودیت‌های زبانی را کمی برداریم، ولی همین‌طور بی‌دروپیکر هم نباشد. چه می‌توانیم بگوییم؟ چه پیشنهادی هست که به جای بحث‌های عقلی بنشانیم؟ می‌خواهم از شیوهٔ نگاه پوپر استفاده کنم و از آن شیوه‌ای کلی برای بحث‌کردن دربیاوریم که واقعاً فکر می‌کنم محدودیت‌هایش کم است و کم‌وبیش می‌شود با آن بحث‌ها را پیش برد؛ و فکر می‌کنم عملاً الان در فلسفهٔ قاره‌ای همهٔ این کارهایی که می‌گویم انجام می‌شود. بکوشیم با محدودیت‌های خیلی کمتری دست‌کم چیزهایی را که در فکرمان هست یا احساس می‌کنیم حقیقت است، بیان کنیم و به دیگران منتقل کنیم. اسم این حرف‌ها را بگذاریم حرف‌های پوپریِ تعمیم‌یافته. برای اینکه شلوغ نشود، داشتم می‌آمدم و فکر کردم هر جا بگویم «پیشنهاد پوپر»، یعنی پیشنهاد واقعی پوپر، و شکل تعمیم‌یافته‌اش را «پیشنهادهای پوپری» بگوییم؛ یعنی در حال و هوای حرف‌هایی که پوپر زد.

پوپر برای بحث‌های بین‌الاذهانی حرف خیلی معقولی می‌زند. می‌گوید این شیوهٔ نگاه دکارت اصلاً از اساس کار اشتباهی بوده است: اینکه من بیایم همه‌چیز را فراموش کنم، از نقطهٔ صفر آغاز کنم و حرف‌هایی را که می‌خواهم بزنم اثبات کنم. این حرف‌های پوپر از فلسفهٔ علم، از فلسفهٔ علم فیزیک، می‌آید: اگر من می‌خواهم حرف‌هایی بزنم، هیچ لزومی ندارد و هیچ نیازی نیست که تئوری‌ای را که بیان می‌کنم برای شما اثبات کنم. تئوری را بیان می‌کنم چون می‌خواهم واقعیت‌هایی را که با هم توافق داریم در جهان وجود دارند، مثلاً نتایج برخی از آزمایش‌های فیزیکی را، با این تئوری توجیه کنم. هیچ‌کس نمی‌تواند از اینشتین بپرسد نظریهٔ نسبیت را از کجا آغاز کردی و به آن رسیدی؟ نقطهٔ صفرت کجا بود؟ اصول موضوعه‌ات کجا بود؟ لزومی ندارد اینشتین توضیح دهد این تئوری را چگونه و با چه روال منطقی‌ای ساخته است؛ ممکن است خودش فرمول‌ها را خواب دیده باشد. هیچ اشکالی ندارد که فیزیک‌دانی بیاید و بگوید: این مجموعه از فرمول‌ها را در خواب دیده‌ام؛ بیایید آزمایش کنید؛ همهٔ فکت‌ها را توجیه می‌کنم.

اگر فیزیک‌دانان بروند و ببینند این تئوری، که این آدم می‌گوید در خواب دیده، همهٔ فکت‌ها را توجیه می‌کند، و بهتر از تئوری‌های پیشین هم توجیه می‌کند، آن را به‌عنوان یک تئوری می‌پذیرند. یعنی این را که تئوری از کجا آمده است اصلاً کنار بگذاریم؛ آن وسواس دکارتی را که حتماً باید روشن باشد از کجا به این گزاره‌ها رسیده‌اند، کنار بگذاریم. من هر چه فکر می‌کنم درست‌تر است می‌گویم؛ بعد، اگر تئوری‌های رقیب مختلفی وجود دارد، ببینیم کدامشان با واقعیت بهتر تطبیق می‌کند.

اساس بحث پوپر این است: فکت‌هایی وجود دارد و مهم این است که حرف‌هایی که می‌زنم با این فکت‌ها سازگار باشد؛ مهم نیست حرف‌هایم را از کجا آورده‌ام: خواب دیده‌ام، به من الهام شده، یا واقعاً نشسته‌ام و دستگاهی اصل‌موضوعی ساخته‌ام و این‌ها را از اصول بدیهی استنتاج کرده‌ام. پوپر به مرحلهٔ کشف اصلاً حساسیت نشان نمی‌دهد و از شما نمی‌پرسد تئوری‌تان را از کجا آورده‌اید؛ فقط به شما می‌گوید تئوری‌تان را بیان کنید تا ببینیم فکت‌ها توجیه می‌شوند یا نه. این شیوهٔ بحثی کاملاً بین‌الاذهانی است. فکت‌ها چیزهایی‌اند که آدم‌ها بر سرشان توافق کرده‌اند؛ اینکه چگونه توافق کرده‌اند، سازوکارهایی دارد، ولی توافقی هست بر اینکه واقعیت‌هایی وجود دارد، و من بر اساس این‌ها تئوری‌هایی ساخته‌ام که می‌تواند این فکت‌ها را توجیه کند. الان بیش از ۸۰ سال است که فرمول‌های تئوری مکانیک کوانتوم وجود دارد و کسی هم نمی‌داند این‌ها را از نظر منطقی چگونه می‌شود نوعی استنتاج از واقعیت‌های بدیهی نامید؛ اصلاً معنایشان را نمی‌فهمیم؛ ولی کاملاً معتبرند، چون همهٔ آزمایش‌ها را توجیه می‌کنند.

این ایده‌ها از فیزیک آمده‌اند، و پوپر در اواخر عمرش، همین‌طور که سنش بالا می‌رفت، این ایده‌ها را مدام به کل فلسفه تعمیم داد. کتاب خیلی کوچک و خواندنی‌ای دارد که فکر می‌کنم یک بار هم قبلاً معرفی‌اش کرده‌ام؛ اسمش چیزی شبیه «سرچشمه‌های دانایی و نادانی» است. کتاب شاید بیشتر از ۵۰، ۶۰ صفحه نباشد و همین ایدهٔ خود اوست که مثل یک سخنرانی به کتاب تبدیل شده است. از نظر تاریخی خیلی تروتمیز از همان دکارت آغاز می‌کند که تحول فکر بشر چگونه پیش رفته است، و می‌کوشد بگوید شیوه‌ای که از آن دفاع می‌کند، حتی در فلسفه و در هر جای دیگر، خیلی بهتر از شیوهٔ پیشین است که همه‌چیز را استنتاجی و استدلالی کنیم. بیاییم دربارهٔ هر موضوعی که بحث می‌کنیم، ببینیم واقعیت‌های ملموسی که می‌توانیم بر سرشان توافق کنیم کدام‌اند؛ بعد ببینیم کدام‌یک از کسانی که حرف می‌زنند این واقعیت‌ها را بهتر توجیه می‌کند. آیا اگر داستان دین مسیح را باور کنید جهان برایتان معقول‌تر به نظر می‌آید، یا اگر داستان یک اسطورهٔ یونانی را باور کنید، یا داستان داروین را؟ اینکه داروین داستانش را با شیوه‌های علمی ساخته و آن را از کجا آورده است، کنار بگذارید؛ در بیان داروین داستانی دربارهٔ منشأ انسان و جایگاه او در جهان هست، و مسیحیت هم داستانی دربارهٔ موقعیت انسان در جهان دارد. فکت‌ها کدام‌اند؟ هر چیزی را که مورد توافق آدم‌هاست به‌عنوان فکت می‌گیریم و می‌بینیم کدام روایت معقول‌تر به نظر می‌رسد و با زندگی خودتان بیشتر جور درمی‌آید.

پس بحث‌های پوپری، یعنی آنچه من پوپریِ تعمیم‌یافته می‌خوانم، این‌گونه است که اولاً می‌کوشیم شیوهٔ بیان را کمی تعمیم دهیم. پوپر همچنان معتقد بود که بکوشیم بیانمان خیلی دقیق و تا حد ممکن فرمال باشد، چون از فلسفهٔ فیزیک آمده و شاید از آنجا وارد فلسفه به‌طور عام شده است. من می‌گویم اصلاً اگر کسی می‌خواهد تئوری‌ای را بیان کند، بتواند آن را در قالب داستان، شعر یا استعاره بیان کند؛ هیچ محدودیتی برای ابزار بیانی‌ای که این آدم برای بیان تئوری‌اش به کار می‌برد نداریم. اجازه دهیم از تمثیل استفاده کند و از ابزارهایی که ممکن است جنبه‌های عاطفی داشته باشند؛ یا اجازه دهیم برای تأیید تئوری‌اش از ابزارهای متفاوتی استفاده کند. مثلاً از نظر منطقی اشکالی نمی‌بینم که بگویم این یک شیوهٔ بحث منطقی است که آدم‌ها بیایند و با معجزات از حقانیت خود دفاع کنند؛ این چیز غیرمنطقی‌ای نیست. فرض کنید ادعا می‌کنم که حقایقی کشف کرده‌ام و فقط با شیوه‌هایی عملی می‌کوشم حقانیت خود را نشان دهم. اگر در جمعی که مقابل من ایستاده‌اند این فکت پذیرفته شده باشد که انسانی که به حقیقت رسیده، باید بتواند اعمال خارق‌العاده‌ای انجام دهد، پس این شیوهٔ بحث از نظر پوپر اشکالی ندارد؛ چون پوپر همان‌طور که بر اینکه تئوری از کجا آمده محدودیتی نمی‌گذارد، بر اینکه فکت‌ها چگونه تولید شده‌اند هم چندان محدودیتی نمی‌گذارد.

توصیف معمولش این است که فکت‌ها مثل احکامی که در دادگاه به اثبات می‌رسد، با تأیید یک هیئت ژوری به‌عنوان فکت پذیرفته می‌شوند. یک بار در این مورد کمی مفصل بحث کرده‌ام و حالا فقط اشاره‌ای خیلی مختصر می‌کنم: در مجامع علمی، دربارهٔ اینکه آزمایشی واقعاً انجام شده و نتیجه‌اش این بوده، همهٔ آدم‌ها که آزمایش را انجام نمی‌دهند. چیزی مثل همین هیئت ژوری وجود دارد: اگر عدهٔ خاصی تأیید کنند که آزمایش را انجام داده‌اند و نتیجه همین بوده، در ژورنالی ثبت می‌شود و، عین دفتر اسناد رسمی و دادگاه، مراحلی را طی می‌کند. اگر مثلاً در ژورنال نیچر مقاله‌ای چاپ شد، دیگر همه مطمئن می‌شوند که داوران عادلی آنجا بوده‌اند و قضاوت کرده‌اند و این درست است. لازم نیست حتماً بروید آزمایش را در خانه‌تان انجام دهید؛ هیچ‌کس این کار را نمی‌کند و همهٔ جامعهٔ علمی جهان می‌پذیرد که این اتفاق افتاده است.

بنابراین در هر جامعه‌ای که می‌خواهند با هم بحث کنند، ممکن است فکت‌ها متفاوت باشند. مثلاً اگر مسلمانی با مسیحی‌ای بحث می‌کند، می‌تواند وجود خدا و خیلی از آیات کتاب مقدس را به‌عنوان فکت بگیرد. یهودیان و مسیحیان منبع بزرگی از فکت دارند: هر دو کتاب عهد عتیق را قبول دارند و هزاران گزاره در آن هست که می‌توانند هنگام بحث بگویند من بر پایهٔ آن آیه صحبت می‌کنم؛ کتاب مشترکی دارند که هر دو آن را می‌پذیرند. ولی اگر این جامعه را عوض کنید، فکت‌ها دیگر این‌ها نیست؛ یک‌باره کل هزاران گزاره‌ای که در کتاب عهد عتیق بود کنار می‌رود؛ اگر آدمی ملحد را وارد آن جمع کنید، فکت‌ها عوض می‌شود. بنابراین در جمعی ممکن است معجزه‌آوردن کاملاً فکتی در تأیید نظریه باشد، اگر آن جمع توافق کرده باشند که این‌گونه می‌شود نظریه‌ها را تأیید کرد. پس این شیوهٔ نگاه پوپری دست‌وبال آدم‌ها را باز می‌کند تا بتوانند آنچه را در ذهنشان هست با ترکیبی کمی دلبخواه‌تر بیان کنند، دربارهٔ منشأ آن وسواسی نداشته باشند و بیشتر سرگرم این باشند که فکت‌هایی را که مورد قبول آدم‌هاست توجیه کنند.

یکی از حاضران: چه چیزی برای خود شما فکت هست یا نیست؟

شما که می‌دانید چه چیزهایی برای شما فکت هست یا نیست.

یکی از حاضران: نه، من این را می‌گویم که ما می‌خواهیم تئوری‌ای را با فکت‌هایی که یک جمع دارند در نظر بگیریم. آنچه الان شما می‌گویید این است که ما تئوری‌ای داریم و جمعی می‌خواهد آن را نقد کند تا ببینیم این تئوری بیشتر کار می‌کند یا آن یکی، و فکت‌هایی را که مورد قبول همهٔ آدم‌هاست بررسی می‌کند. ولی من می‌خواهم از خودم آغاز کنم و اول این فکت‌های شخصی را ببینم؛ تمام این حرف‌ها فرضشان این است که آحاد مردم می‌دانند چه چیزهایی را به‌عنوان فکت پذیرفته‌اند. یعنی از نظر شما چه چیزهایی مطمئناً درست است و چگونه؟

نه؛ می‌خواهم بگویم اینجا باز ناچاریم، در کاری که شبیه کار دکارت نیست، ببینیم خودمان چه چیزهایی را قبول داریم؛ من که می‌خواهم حرف بزنم، ببینم خودم چه چیزهایی را قبول دارم. مثلاً دکارت فکت‌های خودش را دارد؛ من ممکن است از شیوه‌های دیگری استفاده کنم و فکت‌های دیگری داشته باشم. ولی من می‌دانم چه چیزهایی برای من فکت است و دکارت هم می‌داند چه چیزهایی برای خودش فکت است. برای من فکت یعنی چیزی که مطمئنم درست است. ممکن است مطمئن باشم چیزی درست است و نتوانم به شما بگویم اصلاً از کجا آورده‌ام؛ ممکن است تجربهٔ شخصی این را به من نشان داده باشد. هیچ لزومی ندارد، هرچند ممکن است، که مثل دکارت برای خودم محدودیت بگذارم که فکت فقط چیزی است که بتوانم برایش استدلال بیاورم و با استدلال‌های خودم، آن هم از صفر، دریابمش. اگر آدمی دکارتی باشم، ممکن است اصلاً هیچ فکری نداشته باشم؛ آن‌قدر محدودیت گذاشته باشم که حتی یک گزاره هم نباشد که بتوانم بگویم واقعاً به درستی‌اش اعتقاد دارم.

ولی درس پوپر کلاً دربارهٔ این است که جمعی وجود دارد که می‌خواهند با هم بحث کنند و به توافق برسند که حقیقت چیست و کدام تئوری درست است؛ دربارهٔ جهان، فیزیک، بیولوژی یا هر چیز دیگر. پوپر به‌نوعی دارد شیوهٔ کلی بحث بین‌الاذهانی را بیان می‌کند، که ربطی به فیزیک و بیولوژی و فلسفه یا چیز دیگری ندارد. اساس بحثش این است که اگر آدم‌هایی می‌خواهند به توافق برسند، باید از قبل بر سر چیزهایی توافق کرده باشند، یا اصول موضوعه یا واقعیت‌های تجربی؛ فرقی نمی‌کند. جمع باید چیزهایی را به‌عنوان فکت بپذیرد تا بتوانند با هم تعامل داشته باشند. اگر دو نفر هیچ گزارهٔ مشترکی نداشته باشند، اصلاً چگونه می‌خواهند با هم حرف بزنند، وقتی این یکی می‌گوید من حرف بهتری می‌زنم و آن یکی می‌گوید من حرف بهتری می‌زنم؟ باید مجموعه‌ای از عقاید مشترک وجود داشته باشد، بعد ببینیم کدام‌یک از تئوری‌هایی که آدم‌های مختلف در این جمع می‌گویند با این فکت‌های مورد قبول همه بهتر جور درمی‌آید. پوپر هیچ کاری به این ندارد که آدم‌ها تک‌تک چگونه فکت‌های خود را ساخته‌اند، یا چرا ایمان دارند یا ندارند. فقط دربارهٔ این بحث می‌کند که افرادی هستند که شناخت‌هایی به دست آورده‌اند، تجربیات یا اصولی دارند و می‌خواهند تئوری‌هایی بیان کنند؛ ممکن است من اصول مشترکی با دیگران پیدا نکنم. بنابراین ممکن است هیچ اصل مشترکی در تئوری‌ام نباشد؛ یعنی تئوری‌ای داشته باشم که به چنین اصلی نیاز نداشته باشد؛ و اگر همه چند گزارهٔ کلی را به‌عنوان اصل پذیرفته باشند، طبعاً همهٔ تئوری‌ها این اصول را رعایت می‌کنند.

آن شیوهٔ عقل‌گرایی در واقع تحلیل چیزی است که دکارت برای خودش می‌کند و می‌گوید من کلاً این‌طورم؛ بعد در بحث‌های برون‌اذهانی هم فرض می‌کند که عقلی وجود دارد. تفاوت این است که دکارت می‌خواهد از جایی بسازد و جلو برود و به آدم‌ها هم می‌گوید اگر می‌خواهید به حقیقت برسید، ببینید من درست ساخته‌ام یا نه. پوپر می‌گوید نه؛ کار ندارم تو چگونه ساختی و جلو آمدی؛ حرفت را بزن. به این نتیجه رسیده‌ای که خدا وجود دارد، که جهان چنین و چنان است، که مثلاً نفس و جسم دو واقعیت مجزایند؛ همهٔ حرف‌هایی را که آخرش به آن رسیده‌ای به من بگو. بعد نگاه می‌کنم ببینم اصلاً به دنیا می‌خورد یا نه؛ دنیا را نگاه می‌کنم، تجربیات خودم را نگاه می‌کنم، و می‌بینم نه، اصلاً با دنیایی که من می‌شناسم سازگار نیست. یا ممکن است در جمعی همه به این نتیجه برسند که آری، تئوری‌های فلسفی دکارت تمام فکت‌هایی را که بر سرشان توافق داریم کاملاً پوشش می‌دهد. مثل بحث‌های فیزیکی: تئوری‌های جدید یا آزمایش‌های جدیدی می‌آید؛ در جمعی مثل دنیای فیزیک‌دانان ممکن است ناگهان، در اثر تجربیاتی عمومی که اتفاق می‌افتد، فکت‌های جدیدی ظاهر شود. مثلاً در دوره‌ای که فیزیک نیوتونی به فیزیک نسبیتی تبدیل شد، آزمایش مایکلسون-مورلی مثال خیلی روشنی است: آزمایشی است که دیگر در آن فیزیک توجیه نمی‌شود؛ حالا دنبال تئوری‌ای می‌گردم که این آزمایش در آن جا شود و بحث‌های پیشین نیوتون را هم بتوانم نگه دارم.

فرق اساسی این است که پوپر ما را از قید اینکه چگونه بسازیم آزاد می‌کند. دقیقاً یادم هست که، فکر می‌کنم در همان کتاب، این جمله را دارد که اشکالی ندارد اگر کسی تئوری‌اش را در خواب دیده باشد. از نظر دکارت این اصلاً پذیرفتنی نیست که کسی صبح بیدار شود، کتابی بنویسد و بگوید این را خواب دیده‌ام؛ باید از مبنایی آغاز کند و با استدلال به آنجا برسد. پوپر می‌گوید اشکالی ندارد: به این آدم وحی شده، خواب دیده، الهام شده یا استدلال کرده؛ یا جاهایی را استدلال کرده، جاهایی را تجربه کرده و یک جا هم به او وحی شده است. مهم این است که محصولش چیزی دربارهٔ جهان است و باید ببینیم این تئوری‌ای که دربارهٔ جهان می‌گوید چقدر با تجربیات ما سازگار است، با چیزهای ملموسی که مطمئنیم درست‌اند. این واقعاً شیوهٔ نگاهی غیردکارتی است. دکارت هم محدودیت‌های کشف دارد و هم محدودیت‌های بیان. حرف پوپر تقریباً این است که به‌هرحال بکوشیم فرمال و دقیق بیان کنیم؛ من در آنچه تعمیم‌یافته می‌نامم، می‌گویم این‌ها را هم برداریم. اشکالی ندارد؛ می‌خواهید حقایقی را که دربارهٔ جهان دیده‌اید با داستان بگویید و پست‌مدرنش کنید. پوپرِ پست‌مدرن‌شده می‌گوید: داستان بگو، روایت‌هایت را دربارهٔ جهان بگو، مجموعهٔ عقایدت را بگو؛ من نهایتاً نگاه می‌کنم ببینم این با آنچه من از جهان می‌شناسم چقدر جور درمی‌آید.

این‌طور نیست که مثلاً آقایی بیرون از جمعی ایستاده باشد و به آن جمع توصیه کند: اگر می‌خواهید درس‌های این را یاد بگیرید، این کار را بکنید. می‌خواهم بگویم این شیوه برای اینکه آدم‌ها تک‌تک با خودشان فکت‌ها را مشخص کنند، چه توصیه‌ای دارد؟ اصلاً هیچ توصیه‌ای ندارد؛ پوپر چیزی نمی‌گوید. دربارهٔ جامعهٔ علمی حرف‌هایی می‌زند و توصیه‌هایی دارد که مثلاً فکت‌ها را از این مجراها بگذرانید؛ ولی این تیپ توصیه‌ها حتی پیش از پوپر هم خیلی مرسوم بود: پوزیتیویست‌ها بحث‌های به‌شدت تکنیکالی دارند دربارهٔ اینکه یک آزمایش چگونه باید بیان شود، چگونه تجربه شود و چگونه وارد جامعهٔ علمی شود. پوپر می‌گوید هر کاری بکنید، به اصطلاح «کانشنالیست» هستید؛ یعنی بر اساس قراردادهایی کار می‌کنید؛ مثل دادگاه است. به‌هرحال فکتی می‌آید و هیئتی داریم، به اصطلاح امروز ژوری، که تشخیص می‌دهد این فکت واقعاً فکت هست یا نه، و وارد فکت‌های جامعهٔ فیزیک بشود یا نشود؛ بقیه هم تبعیت می‌کنند.

پوپر تقریباً همه‌چیز را آزاد می‌گذارد و پراگماتیستی نگاه می‌کند: آخرش حرف‌هایتان را بزنید تا ببینیم کدام بهتر کار می‌کند؛ نه اینکه مدام در ساختن تئوری‌هایمان محدودیت بگذاریم که آقا، تو حتماً باید از این مسیرها بروی تا تو را قبول کنیم. آخرش تئوری را برای چه می‌سازیم؟ برای اینکه جهان را بهتر بفهمیم؛ پس ببینیم کدام بیشتر کمک می‌کند جهان را بفهمیم. در فیزیک که خیلی واضح است؛ فیزیک‌دانان این‌گونه کار می‌کنند. جاهای دیگر هم اشکالی ندارد: در ادیان هم ببینم کدام دین با حقایق جهان سازگار است.

یکی از حاضران: یکی از مهم‌ترین چیزهایی که می‌گوید، همان «کانجکچر و رفیوت» است.

آری، اصلاً رفیوت. پوپر اصلاً حرف‌هایش را به‌شدت بر اساس ماجرای تئوری نسبیت ساخته است. خودش هم می‌گوید که خیلی تحت تأثیر اینشتین بوده، و اصلاً بیشتر از گفت‌وگوهای خصوصی‌اش با اینشتین به این ایده‌ها، یعنی به نگاه خاصی که به فلسفهٔ علم دارد، رسیده است. فکر می‌کنم هرچند محدودیت‌هایش در فلسفهٔ علم باز به‌نوعی زیر سؤال است، برای بحث‌کردن به‌طور کلی، اینکه چارچوب‌هایی می‌گذارد و در عین حال محدودیت‌های خیلی زیادی را برمی‌دارد، خیلی می‌تواند کمک کند.

نکتهٔ مهمی که می‌خواهم الان به آن اشاره کنم، همان است که گفتم بعداً به آن می‌رسیم: نکته‌ای که شیوهٔ زندگی را به‌وضوح به نحوهٔ نگاه به جهان ربط می‌دهد. وقتی این حرف‌ها را می‌شنوید، متوجه می‌شوید که مهم‌ترین نکته در تئوری‌ای که دربارهٔ جهان می‌پذیرید یا به آن می‌رسید، این است که فکت‌های شما چیست: تجربه‌های زندگی؛ چیزهایی که در زندگی‌تان لمس کرده‌اید و مطمئنید درست‌اند. این خیلی مهم‌تر از این است که شیوه‌های استدلالتان چقدر خوب یا بد است. مجموعهٔ فکت‌ها مهم است: به چه چیزهایی در جهان دقت کرده‌اید و چه چیزهایی را پذیرفته‌اید. اگر این‌گونه نگاه کنید، می‌بینید عقاید آدم‌ها دربارهٔ جهان بیشتر به این وابسته می‌شود که علایقشان چیست. مثلاً در خداشناسی و توحید، یک وقت این است که بیایم با استدلال‌های خداشناسی اصول دین را ثابت کنم؛ یک وقت این است که می‌خواهم با توحید زندگی کنم، و آخرش همین است. آخرش یک تئوری دینی، یک دین، می‌خواهد مجموعه‌ای از حقایق را به شما یاد بدهد که بتوانید با آن زندگی کنید و اتفاق‌های روزمره‌تان را با آن ببینید. آدم متدین وقتی موحد است، معنایش این نیست که فقط گزاره‌ای را با این عنوان که خدا وجود دارد و یکی است پذیرفته باشد؛ دارد با اعتقاد توحیدی‌اش زندگی می‌کند و احساس می‌کند تجربه‌اش در جهان هم مؤید این است که خداوندی هست که همه‌چیز را اداره می‌کند. اعتقاد دینی واقعی این‌گونه است و جنبهٔ عملی هم دارد؛ یعنی من باید به‌طور روزانه انگار توحید را در زندگی خودم ببینم.

حالا فرض کنید مهم‌ترین علاقهٔ آدمی در زندگی‌اش فوتبال است؛ از صبح تا شب اخبار ورزشی گوش می‌دهد، به تیم‌های خاصی علاقه‌مند است، و مثلاً مسلمان است. می‌دانید که تیم‌های اسلامی در مسابقات فوتبال شکست می‌خورند. تئوری‌اش اسلام است و اسلام را قبول کرده، و همهٔ دنیا را هم که نگاه می‌کند، از دریچهٔ فوتبال نگاه می‌کند. انتظارش این است که خدا باید این مسلمان‌ها را کمک کند، ولی می‌بیند این‌ها می‌روند و از یک تیم کافر هفت گل می‌خورند. این چیزی مخالف عقیده‌اش است؛ پیش‌بینی می‌کرد که لابد خداوند به تیم‌های مسلمان کمک می‌کند. بعد پیش خودش فکر می‌کند و برای تئوری‌اش چاره‌ای می‌اندیشد: می‌گوید لابد چون مربی‌اش کافر بود، این اتفاق افتاد. مربی‌اش را مسلمان می‌کنند و باز می‌روند و هشت گل می‌خورند. عربستان سعودی در جام جهانی از آلمان هشت گل خورد. چه دیدگاه توحیدی‌ای دارید که با آن توجیه کنید چرا ملتی کافر، آن هم نه کاتولیک بلکه پروتستان، و این‌قدر هم فاسد، آمده‌اند و، فرض کنید شما وهابی هستید، تیمتان را در عالم این‌طور مفتضح کرده‌اند؟ خدا کجا بود وقتی این اتفاق داشت می‌افتاد؟ به نظر می‌آید این آدم لابد کافر می‌شود، چون به نظرش می‌آید اصلاً هیچ اثری از توحید در دنیا وجود ندارد. تیم‌های کشورهای مسلمان تمام مدت دارند می‌بازند؛ این آدم احتمالاً می‌رود و کاتولیک می‌شود، چون برزیلی‌ها کاتولیک‌اند و تیم‌های کاتولیک، یعنی آمریکای لاتین، کلاً خوب بازی می‌کنند.

یکی از حاضران: من نمی‌دانم؛ قرآن گفته است که اگر اتفاق‌های بدی افتاد، از طرفِ خودتان برنگردید.

نه، آری؛ نکته این است که اگر واقعاً مهم‌ترین موضوع دنیا فوتبال بود و تیم‌های مسلمان مدام می‌باختند، فکر می‌کنم آری، شاید کم‌کم اسلام را کنار می‌گذاشتند؛ اگر واقعاً دنیا برای فوتبال‌بازی‌کردن خلق شده بود و انسان‌ها برای فوتبال. ولی اگر فکر کنید انسان‌ها برای رسیدن به کمالاتی خلق شده‌اند، نگاه می‌کنید و می‌بینید آری، میان مسلمان‌ها عارف بیشتر پیدا می‌شود و شیوهٔ زندگی اسلامی آدم را بهتر به آنچه ایده‌آل است می‌رساند؛ پس ایمانتان را حفظ می‌کنید. ولی آدمی که همهٔ زندگی‌اش فوتبال است، برای چه ایمانش را حفظ کند؟ این‌ها که همه‌اش دارند می‌بازند. مثل یهودیان: برای یهودیان به‌نوعی، نه اینکه واقعاً قرار بود اعتقادشان این باشد، پیروزی در جنگ تقریباً ملاک این بود که خدا طرف ما هست یا نیست. همه‌اش منتظر مسیحا بودند؛ می‌خواستند کسی مثل حضرت داوود بیاید، سرزمین‌های زیادی را فتح کند و پادشاهی بزرگی تشکیل دهد. این آدم دچار تناقض می‌شود؛ یعنی فکت‌هایی که در زندگی‌اش تجربه می‌کند با اعتقاداتش نمی‌خواند.

می‌خواهم بگویم اینجا مثال خیلی واضحی هست: علایق شما، حساسیت‌های شما، اینکه در دنیا چه چیزی برایتان مهم است و چه چیزی مهم نیست؛ این‌هاست که اصلاً باعث می‌شود تئوری‌تان را بسازید. اگر زندگی کسی واقعاً فقط فوتبال باشد، آخرش به چه تئوری‌ای می‌رسد؟ ممکن است به این تئوری برسد که همه‌چیز در جهان تصادفی است، چون مثلاً ایران با استرالیا مساوی کرد. چه دلیلی واضح‌تر از نتایج فوتبال، وقتی همه‌چیز فوتبال است و چنین نتیجه‌ای به دست آمد؟ بنابراین اصلاً هیچ قاعده و قانونی در دنیا وجود ندارد. می‌خواهم به شما بگویم خیلی فرق می‌کند که زندگی شخصی یک آدم چیست و چه علایقی دارد. من به نیچه کلی بد و بیراه گفتم، ولی تا حالا دو بار است که به او مراجعه می‌کنم، و نه با همان روایت. لازم نیست چون آدم دیوانه است، همهٔ حرف‌هایش بد باشد؛ نیچه حرف‌های خیلی خوبی هم زده است. ولی مطمئناً نیچه حقایق را درک نکرده است؛ انتقادهای خوبی از دیگرانی دارد که می‌گفتند حقایق را درک کرده‌اند. می‌خواستم به چه چیزی از نیچه رجوع کنم؟ آها: نیچه اصطلاحی دارد که در فلسفه‌اش خیلی مرکزی است: «چشم‌انداز». دقیقاً چنین دیدگاهی دارد: اینکه در دیدن حقیقت، انگار هر آدمی وقتی به جهان نگاه می‌کند، از چشم‌اندازی نگاه می‌کند. این‌طور نیست که دکارت چشم‌انداز نداشته باشد و بتواند چشم‌انداز خودش را کنار بگذارد و مثلاً بنشیند و فقط به‌طور فرمال استدلال کند. بحث این است که شما چه چیزی را دوست دارید، چه تجربه‌هایی در زندگی داشته‌اید و چه دیده‌اید؛ دیده‌ها و چیزهایی که بر شما تأثیر گذاشته، فکت‌های زندگی شما را تشکیل می‌دهند. برای همین است که اگر می‌خواهید موحد باشید، باید زندگی مؤمنانه داشته باشید؛ نمی‌توانید هر جور زندگی کنید و توحید را حفظ کنید. اگر همهٔ زندگی‌تان فوتبال شود، ممکن است واقعاً در عقاید توحیدی‌تان دچار تزلزل شوید. فرض کنید طرفدار یک تیم باشگاهی باشید، مدام دعا کنید و خیلی اصرار کنید، و بعد تیمتان چهار گل بخورد؛ این مدام اتفاق می‌افتد و احساس می‌کنید خداوند یا اصلاً نیست یا حرف‌هایتان را گوش نمی‌دهد، و دچار یأس می‌شوید؛ خلاصه این بر جهان‌بینی‌تان تأثیر می‌گذارد.

این همان نکتهٔ خیلی مهمی است که در دیدگاه‌های مدرن از آن غفلت شده و در آن‌ها می‌خواهیم این چیزها را حذف کنیم؛ بکوشیم به این چیزها دقت کنیم. مهم‌ترین نکته، بیش از اینکه دقت کنیم تئوری‌ها را چگونه می‌سازیم، این است که چه چیزهایی را و از کدام حوزه‌ها به‌عنوان فکت برمی‌گزینیم. اگر فکت‌های ما قوانین کپلر باشد، به قوانین نیوتن می‌رسیم؛ اگر مجموعهٔ دیگری از فکت‌ها داشته باشیم، به چیز دیگری می‌رسیم. وقتی دربارهٔ ادیان صحبت می‌کنیم، مهم این است که اصلاً دنبال توجیه چه چیزی در دنیا هستیم. می‌خواهم کار را به اینجا برسانم که مسیحیان، که پشت کوه زندگی می‌کنند، مجموعه‌فکت‌هایی که می‌خواهند درباره‌اش حرف بزنند اصلاً چیزهایی غیر از آن است که ما می‌خواهیم درباره‌اش صحبت کنیم؛ انگار دارند تئوری‌ای برای چیز دیگری می‌سازند. بعد ما نتیجهٔ تئوری‌شان را نگاه می‌کنیم، فکت‌های خودمان را نگاه می‌کنیم و می‌بینیم این‌ها اصلاً چه ربطی دارد؛ این‌ها که هیچ ربطی به آن چیزها ندارد. و آن‌ها هم وقتی به این طرف کوه نگاه می‌کنند، دقیقاً همین احساس به آن‌ها دست می‌دهد. می‌خواهم به اینجا برسم که از اینجا آغاز کنیم: چه مشاهداتی، چه مجموعه‌فکت‌هایی هست؟ مسیحیان با تئوری‌هایشان می‌خواهند چه مشکلی را حل کنند؟ تئوری را بر مبنای چه حقیقتی می‌خواهند بسازند؟

یکی از حاضران: شما در آغاز صحبت‌هایتان فرمودید که تئوری‌هایی داده می‌شود، فکت‌هایی هم داریم، و سازگاری این دو واقعاً به تئوری‌تان ربط دارد. اگر به ناسازگاری رسیدیم، فکت‌ها را کنار بگذاریم یا تئوری را؟

این دیگر به اوضاع و احوال بستگی دارد. اگر تئوری دیگری هست که آن فکت جدید و همهٔ فکت‌ها را توجیه می‌کند، تئوری‌های پیشین را کنار می‌گذارم و تئوری جدید را برمی‌دارم. اگر نه، موضوع را پیچیده نکنید؛ این‌ها دیگر به توافق جمع بستگی دارد که چگونه می‌خواهند با هم کنار بیایند. همین الان در حوزه‌های مختلف، جایی مثل فیزیک دارید که فکت‌های توجیه‌نشده‌ای در آن هست، ولی تئوری کوانتوم را همچنان نگه داشته‌اند، و این، تئوری دقیقی ندارد؛ در حالی که جوامع علمی دیگری هست که در هر زمان چهار تئوری دارد که همین الان با هم رقابت می‌کنند و بحث این است که کدام بهتر است. اصلاً وارد بحث این چیزها نشوید؛ این‌ها مثل آن جزئیاتی است که بیشتر آدم‌ها فضای روشنی از آن می‌بینند و کسان خاصی قرار است این کار را بکنند. اینکه اگر به مشکل برخوردند، کجا دربارهٔ فکت تصمیم بگیرند، بستگی دارد: ممکن است فکتی خیلی بدیهی باشد، مثل اینکه کرهٔ زمین گرد است و مسطح نیست؛ این با تئوری داروین و اینکه مثلاً موتاسیونی جایی اتفاق افتاده است، خیلی فرق می‌کند. این یکی را می‌بینم؛ آن یکی را باز به‌نوعی حدس می‌زنم. انگار فکت‌ها در درجه و قدرت با هم فرق می‌کنند و تئوری‌ها هم در قدرت با هم فرق می‌کنند؛ باید موردی تصمیم گرفت. ممکن است اینجا تئوری را کنار بگذارم و دنبال تئوری جدید بگردم. ممکن است در شرایطی ناگهان فکتی ظاهر شود و، اگر اوضاع خیلی حاد باشد، ترجیح بدهم مدتی بدون تئوری زندگی کنم ولی هیچ‌کدام از تئوری‌های موجود را قبول نکنم. ولی معمولاً اتفاقی که می‌افتد این است که با وجود فکت‌های ناسازگار، بهترین تئوری را حفظ می‌کنند و می‌کوشند به‌نوعی با آن بسازند تا تئوری بعدی ساخته شود؛ علم معمولاً این کار را می‌کند. ولی اگر واقعاً ناگهان فکتی ظاهر شود که اساساً همه‌چیز را به هم می‌ریزد، ممکن است ترجیح دهند فعلاً بگویند اصلاً هیچ چیز نمی‌دانند و دوباره از نو آغاز کنند.

نتیجه‌ای که می‌خواهم بگیرم این است: اگر می‌خواهیم بحث عاقلانه‌ای بکنیم، بحث عاقلانه این نیست که از نقطهٔ صفر آغاز کنم و استدلال کنم؛ بحث عاقلانه این است که اول حقایقی را که به نظرمان تجربهٔ مشترک بشر است بیرون بکشیم و بعد بکوشیم، اگر لازم شد با ساختن داستان، توجیه کنیم که بشر چگونه در چنین وضعیتی قرار گرفته است. ادیان بیشتر با این چیزها سروکار دارند: وضعیت بشر، جایگاهش در جهان و اینکه چه باید بکند تا نجات پیدا کند. نمی‌خواهم فقط چند تئوری شناختی ارائه کنم. نهایتاً می‌خواهم به این نتیجه برسم که مجموعهٔ بحث‌هایی که اینجا می‌خواهم ارائه کنم، نه تنها غیرعقلانی نیست، بلکه به‌نوعی از شیوهٔ بحث مدرن و اصل‌موضوعی عقلانی‌تر و عاقلانه‌تر است، به یک معنای «ارخی».

از ابزارهای زبانی هر جور دلم بخواهد استفاده می‌کنم. فکت‌هایی که می‌آورم ممکن است آزمایشگاهی نباشند، ولی اصولاً تجربهٔ مشترک بشرند؛ و در شیوهٔ بحثمان ممکن است جایی از استدلال هم استفاده کنم و جایی از استدلال استفاده نکنم و از استعاره استفاده کنم. این‌ها نشانهٔ نامعقول‌بودن شیوهٔ بحث نیست. با این‌ها دارم می‌کوشم بگویم اگر آمدم و مبانی مسیحیت را از یک داستان آغاز کردم، نگویید چرا از داستان آغاز کردی. دلم می‌خواهد با یک روایت آغاز کنم؛ داستانی که بیان می‌کند وضعیت بشری چیست. بعد شما باید ببینید آیا این با آنچه در جهان می‌بینید و تجربه می‌کنید سازگار است؛ این داستان به‌هرحال چیزی به شما می‌گوید. یونانی‌ها داستان‌هایی دربارهٔ جهان داشتند که معمولاً در آن‌ها خدایان علیه انسان توطئه می‌کردند؛ داستان یونانی خیلی جالب است. بعد به احساس شخصی خودتان در زندگی مراجعه کنید و ببینید آیا واقعاً چنین توطئه‌هایی در جهان هست. مثلاً ویتگنشتاین (Wittgenstein)، به دلیل آن لحظه‌ای که احساس امنیت مطلق کرده، مطمئناً نمی‌تواند روایات یونانی را بپذیرد؛ چون اگر خدایان علیه من باشند، نباید حتی یک لحظه احساس امنیت را ببینم و اصلاً با تمام وجود حسش کنم و بفهمم.

یکی از حاضران: اگر فرض کنیم همهٔ این بحث‌های شما درست باشد و این رویکرد را به‌طور کلی بپذیریم، چند اشکال خیلی اساسی پیش می‌آید. واقعاً می‌خواستم این را بگویم: فکت‌ها ممکن است واقعاً تحت تأثیر علایق شخصی و دسترسیِ جمع‌هایی باشد که در آن‌ها مطرح می‌شود، و جمعی ممکن است همگی با هم اشتباهی خیلی فجیع بکنند، مثل فیزیک‌دانان. این برای شناخت یک چیز، مثلاً یک نظریه، خیلی خوب است؛ ولی برای پذیرفتن یک نظریه یا معتقدشدن به آن، یا به نوعی جهان‌بینی، تو شخصاً و به‌عنوان یک فرد نظریه را گوش می‌دهی و فکت‌های خودت را داری؛ می‌خواهی قبول کن، می‌خواهی قبول نکن؛ من اصلاً کاری ندارم تو چه فکت‌هایی داری. تو شخصاً و تک و تنها نظریه‌ها را گوش بده و ببین کدام به نظرت با تجربیات زندگی‌ات، با زندگی روزمره‌ات، سازگار است. و می‌گوییم زندگی واقعی طوری است که نمی‌توانید مطمئن باشید.

این بحثی که من می‌کنم لزوماً معنایش این نیست که قرار است آن جمع، مثل یک شورا، بنشینند و چیزی را تصویب کنند؛ فردی هم می‌شود همین کار را کرد. من مکتب‌ها و جهان‌بینی‌های مختلف را، استدلالی و غیراستدلالی، گوش می‌دهم و مثلاً احساس می‌کنم مسیحیت با حقایق زندگی من سازگارتر است؛ بنابراین به مسیحیت معتقد می‌شوم، بدون اینکه حتی یک گزارهٔ استدلالی در آن باشد.

یکی از حاضران: ولی در این دیدگاه این را می‌پذیرید، یعنی چیز پخته‌تری می‌گویید، که این امکان هم وجود ندارد که به فکتی جهان‌شمول برسیم که به هر کس بگوییم بتواند قبولش کند.

شاید هم باشد؛ شاید روزی فکت‌های جهان‌شمول هم پدید بیاید. این‌ها اصلاً مهم نیست. جهان‌شمول‌بودن یعنی اینکه همه تأییدش کنند؛ این اصلاً مهم نیست. اینکه میزان جهان‌شمولی فکت‌ها چگونه باشد، از نظر تاریخی ممکن است اتفاق عجیبی بیفتد؛ کما اینکه دورانی از تاریخ داشته‌ایم که خیلی از فکت‌ها جهان‌شمول بوده‌اند. همه‌چیز به‌نوعی آزادی‌ای در خود دارد و اصلاً هم لزومی ندارد که جمعی فکر کنیم. شما شخصاً زندگی خودتان را نگاه کنید، از میان تئوری‌های موجود تئوری‌ای برای خودتان انتخاب کنید و این‌ها را با هم تلفیق کنید. مهم این است که شیوهٔ پوپری یعنی اینکه در بیان آزادی عمل دارم، در این هم آزادی عمل دارم که لازم نباشد منشأ تئوری‌هایم را بگویم، و تأکیدم فقط بر بیان اجزای تئوری با ابزارهای زبانی مختلف است و نهایتاً پراگماتیستی نگاه می‌کنم: تئوری خوب تئوری‌ای است که مرا به‌نوعی به جهان و تجربیاتم مربوط کند، نه تئوری‌ای که پایه‌هایش ظاهراً قوی است.

پس بیاییم روایت اسقفی را «به نام پدر، پسر و روح‌القدس» آغاز کنیم و فکت‌هایی را بگوییم که به نظر می‌آید از نظر مسیحیت مرکزیت دارند. البته تثلیث مطمئناً جزو فکت‌های مرکزی نیست؛ این حرف را به شوخی زدم. می‌خواهم خیلی مختصر دربارهٔ چیزهایی بگویم که به نظرم می‌آید شاید مسیحیت بیش از همه بر آن‌ها تأکید دارد و از آن‌ها آغاز می‌کند: از مسائل کاملاً احساسی و اخلاقی؛ چیزهایی که همهٔ ما در زندگی خود تجربه کرده‌ایم. نه از قوانین کپلر و نه از آسمان‌ها آغاز می‌کند، و نه دربارهٔ طبیعت بحث می‌کند؛ از چیزی که در درون خودم می‌بینم، احساس‌هایی که در کودکی‌ام تجربه کرده‌ام و تا الان به‌نوعی تحت تأثیرشان بوده‌ام؛ چیزهایی که به تجربه‌های مستقیم و مشترک تقریباً همهٔ آدم‌هایی که در این دنیا زندگی می‌کنند مربوط است.

به نظر می‌آید همهٔ ما دست‌کم تجربه‌ای از سعادت و خوشی در دوران کودکی داریم. به نظر می‌آید همهٔ انسان‌ها احساس می‌کنند زندگی‌ای که دارند، آن زندگی ایده‌آلی نیست که می‌خواهند. تمام انسان‌ها، بدون استثنا، انگار از بهشتی گم‌شده آمده‌اند: در زندگی خود رنج می‌برند، در موقعیت‌هایی قرار می‌گیرند که نمی‌خواهند، دچار رنج می‌شوند و نمی‌خواهند این اتفاق برایشان بیفتد؛ و به نظر می‌رسد از میان موجوداتی که می‌بینیم، بیش از هر موجودی ما هستیم که این ویژگی را داریم. اگر می‌خواهیم از جایی آغاز کنیم و موقعیت انسان را در جهان بشناسیم، بیاییم از اینجا آغاز کنیم. به نظر ما با جهانی مواجه‌ایم که به هر جای طبیعتش نگاه می‌کنیم، پر از زیبایی و آرامش و خوبی و خوشی است؛ به نظر می‌آید تمام ستاره‌ها و سیاره‌ها آرامش دارند. روزی تنها در طبیعت به گردش بروید، البته اگر چیزی از طبیعت باقی مانده باشد؛ روزگاری که مردم در طبیعتی خیلی خوب زندگی می‌کردند و هوا پاکیزه بود، زندگی‌شان سرشار از این احساس بود که انگار جهان جای امن و بسیار زیبا و خوبی است. انگار فقط ما هستیم که اینجا در زندگی خود مشکلی داریم؛ به نظر نمی‌آید سکون و آرامش و زیبایی‌ای که در طبیعت هست، خیلی به زندگی ما شباهت داشته باشد.

نخستین فکت مهمی که می‌خواهم توجیه کنم این است: ما چرا این‌گونه‌ایم؟ چرا چیزهایی می‌خواهیم که به آن‌ها نمی‌رسیم؟ چرا در زندگی خود مدام با موقعیت‌های رنج‌آور مواجه می‌شویم؟ به نظر نمی‌آید همهٔ دنیا این‌گونه باشد؛ دنیا بیشتر به نظر می‌آید که بر اساس نوعی نظم و آرامش، و خیلی هم خوب، پیش می‌رود. فقط آدم‌ها هستند که نمی‌دانند چه باید بکنند؛ کارهایی می‌کنند و به نتایجی می‌رسند که نمی‌خواستند برسند. درخت هیچ‌وقت کاری نمی‌کند که نمی‌خواسته بکند و بعد اشتباه کند. به نظر می‌رسد بشر، در میان موجوداتی که در کل عالم مشاهده می‌کنیم، انگار سرگشتگی‌ای دارد: مدام دچار رنج است و با مسئلهٔ شر درگیر است، و همیشه در دلهره است که ممکن است اتفاق‌های بدی برایش بیفتد. فکر کنم این واقعاً یک فکت ثابت‌شدهٔ زیست‌شناسی است که حیواناتی که شکارچی‌های طبیعی شکارشان می‌کنند، زندگی پر از دلهره‌ای ندارند. به نظر می‌رسد همهٔ موجودات، با اینکه مرگ تهدیدشان می‌کند، باز موجودات خیلی آرامی هستند. البته حیوانات را، چون به‌نوعی در سایهٔ انسان‌اند، اینجا می‌توانیم کنار بگذاریم. هرچه دربارهٔ موجوداتی که از انسان دورترند بیشتر فکر می‌کنیم، به نظر می‌آید ویژگی‌هایی متفاوت با ما دارند: به اصطلاح تکلیفشان در هستی‌شان مشخص است، دچار رنج نمی‌شوند و همه‌چیز به قاعده و به‌خوبی و زیبایی پیش می‌رود؛ و بشر این وسط موجودی است که تمام مدت درگیر دورشدن از چیزی است که به نظر می‌آید قبلاً داشته است.

این دو نکته است: یک نکته این است که من الان دچار مشکلاتی هستم؛ دیگر اینکه به نظر می‌آید در اعماق وجودم تجربه‌ای مثبت دارم: هرچه دورتر در کودکی‌ام نگاه می‌کنم، احساس می‌کنم آنجا آرامش داشتم و خوش بودم، و هرچه از زندگی می‌گذرد، انگار از چیزی دور می‌شوم. این یکی از فکت‌هایی است که مسیحیت بر آن تأکید می‌کند: اینکه دنبال این باشیم که انسان چگونه دچار چنین وضعیتی شد. وقتی جهان را نگاه می‌کنیم، به نظر می‌آید خدایی عادل و خوب و زیبا و پر از کمال هست که همه‌چیز را خلق کرده و اداره می‌کند؛ به غیر از زندگی انسان‌ها، که وقتی نگاهش می‌کنیم به نظر می‌آید همه‌چیز در آن نامعلوم است. نه فقط نتایج فوتبال خیلی مشخص نیست، نتیجهٔ جنگ‌ها هم خیلی معلوم نیست که کدام طرف برنده می‌شود؛ و این‌طور نیست که وقتی آدم‌های خوب این دنیا، مثلاً موحدان، با کسانی که موحد نیستند درگیر می‌شوند، این‌ها ببرند و آن‌ها ببازند. در دنیا ظلم هست؛ دنیا شرارت‌هایی دارد که با بقیهٔ چیزهایی که در دنیا می‌بینیم خیلی سازگار نیست.

پس این تجربه، که تجربه‌ای خیلی عمیق، احساسی و در عین حال عقلانی از زندگی بشر است، مبنای خوبی برای انسان‌شناسی است. بحث مسیحیت از انسان‌شناسی آغاز می‌شود، نه از جهان‌شناسی، و تأکیدش بیشتر بر وضعیت بشری است. من در وضعیتی قرار گرفته‌ام که به نظر می‌آید ناخواسته است و وضعیت خوبی نیست؛ دوست دارم، و انگار همهٔ انسان‌ها میل دارند، نجات پیدا کنند. این نجات می‌تواند به این شکل باشد که معتقد شویم این دوره‌ای است که می‌گذرد و بعداً در بهشت نجات پیدا می‌کنیم، یا هر تئوری دیگری. به‌هرحال این خواست در انسان‌ها وجود دارد که به‌نوعی از این دوران بگذرند و انگار دوباره به بهشتی گم‌شده برگردند.

یکی از جنبه‌های تراژیک بشر، که بدون اینکه تجربه‌اش کرده باشید با تمام وجود به آن معتقدید، این است که همهٔ ما می‌دانیم می‌میریم؛ دورانی موقت در این دنیا هستیم. این فکت خیلی مهمی است و لازم نیست اثباتش کنم. اثبات من استقرای ناقص است: دیده‌ام که تا حالا مردم مرده‌اند؛ این که دلیل نمی‌شود، و به شیوهٔ دکارت می‌شود شک کرد که شاید من نمی‌میرم، یا اصلاً شاید آدم‌هایی که فکر می‌کنم مرده‌اند وجود نداشته‌اند؛ من که نمی‌توانم ثابت کنم. این‌طور فکر نکنید. همهٔ ما نه از تجربیات بیرونی، بلکه از درونمان مطمئنیم که می‌میریم؛ انگار چیزی از درون به ما می‌گوید که موجودی فانی هستیم. همان‌طور که موقعیت‌هایی که در زندگی روزمره با آن‌ها مواجه‌ایم گذرایند، کل زندگی هم چیزی گذراست. ما موجودی بلاتکلیف هستیم؛ باید به‌نوعی زندگی کنیم و نسبت به زندگی خود احساس مسئولیت کنیم. همهٔ آدم‌ها احساس می‌کنند که در طول زندگی، زندگی‌شان را می‌سازند، و روزی به گذشتهٔ خود نگاه می‌کنند و حسرت می‌خورند. فکر نمی‌کنم آدمی وجود داشته باشد که، مگر اینکه عقلش واقعاً کم باشد، احساس نکند می‌توانسته زندگی بهتری داشته باشد؛ هیچ زندگی‌ای زندگی کاملی نبوده است. هر موقعیتی از زندگی‌تان را نگاه کنید، می‌توانستید بهتر رفتار کنید و تصمیم‌های بهتری بگیرید.

این‌ها فکت‌های مشترک بشری است: چه کافر باشید، چه اعتقاد داشته باشید، همهٔ مردم این احساس‌ها را دارند؛ همه می‌دانند که می‌میرند و همه می‌دانند که به‌نوعی در وضعیت‌هایی ناخواسته‌اند. فکر نمی‌کنم هیچ آدمی بگوید من دارم در بهشت زندگی می‌کنم، یعنی در بهترین وضعیت ممکن؛ چون اصلاً به نظر می‌آید ما موجودی هستیم که در آنِ واحد خواسته‌های متعارض داریم و نمی‌توانیم به همه‌شان برسیم. اگر بخواهید فردا بهترین روز زندگی‌تان باشد و اصلاً به شما آوانس بدهند که وارد بهشتی شوید و همهٔ خواسته‌هایتان عملی شود، فهرستی از آنچه می‌خواهید تهیه کنید؛ می‌گویید نمی‌توانید همهٔ این‌ها را با هم داشته باشید، و اگر انتخاب کنید، باز از اینکه چیزهایی را از دست داده‌اید رنج می‌برید. این‌ها به‌نوعی فکت‌اند؛ این‌ها فکت‌های پایهٔ مسیحی‌اند.

وجود خدا را فرض بگیریم؛ نمی‌خواهم اینجا درباره‌اش حرف بزنم. به‌هرحال یک فکت پایهٔ مسیحی این است که از اوضاع جهان برمی‌آید که حاکمی عادل و آفریننده‌ای کامل در جهان هست که همهٔ دنیا و انسان‌ها را خلق کرده است. این تئوری‌ای است که انگار دربارهٔ همه‌جا تئوری خوبی به نظر می‌آید؛ ولی به انسان که نگاه می‌کنیم، به نظر می‌آید به بسط تئوری احتیاج داریم و باید آن را پیچیده‌تر کنیم تا بفهمیم این یک موجود چرا این‌گونه شده و چرا زندگی‌اش این شکلی است. فکر کنم اینجا مبنای خوبی برای آغاز مفاهیم مسیحی است: انسان‌شناسی مسیحی، که نتیجه‌اش نوعی نگاه خاص به الهیات است، و اینکه در مرکز بحث‌های الهیات مسیحی، برخلاف الهیات سایر ادیان، نجات‌شناسی قرار دارد. سرفصل مباحث الهیات مسیحی را که نگاه کنید، می‌بینید تقریباً هیچ‌کدامش، به غیر از وجود خدا و بحث‌هایی دیگر، اصلاً با الهیات اسلامی چندان اشتراکی ندارد؛ و عمدهٔ همان بحث وجود خدا هم به مسئلهٔ تثلیث و این‌گونه چیزها مربوط می‌شود، یعنی به قسمت الهیات به معنای اخص، که بحث دربارهٔ خداست. الهیات اسلامی پر از بررسی صفات خداست؛ کمتر می‌بینید مسیحیان دغدغهٔ بحث دربارهٔ صفات الهی داشته باشند. در عوض، در الهیاتشان به‌شدت دربارهٔ انسان‌شناسی بحث می‌کنند و نجات‌شناسی و مسیح‌شناسی دارند. در الهیات ما نبوت بحث مهمی است، ولی پیامبرشناسی، یعنی اینکه تئوری‌ای داشته باشم دربارهٔ اینکه پیامبر، مثلاً به‌عنوان حل‌کننده‌ای الهی، چه بود، بحث خیلی کوچکی است. در حالی که شاید مهم‌ترین فصل الهیات مسیحی بحث دربارهٔ هستی و چیستی مسیح باشد. چرا؟ چون همهٔ ایده‌های انسان‌شناسی و نجات به شناختن مسیح برمی‌گردد؛ زیرا مسیح است که قرار است انسان را نجات دهد.

پس از اینجا آغاز کنیم که همهٔ ما شوری در سر داریم، چیزی گمشده در زندگی خود داریم و در وضعیتی قرار داریم که نمی‌پسندیم؛ و این در جهانی که می‌خواهیم به آن نگاه توحیدی داشته باشیم، مسئله‌ساز است. معلوم نیست بشر چرا این‌گونه شده است؛ باید تئوری‌ای داشته باشیم که برایمان بیان کند چرا بشر در چنین وضعیتی قرار گرفته است. فکر می‌کنم برای من خوب است که مبنای بحث‌های الهیات مسیحی، یعنی بحث‌های اسقفی، از اینجا آغاز شود، هرچند هر کسی ممکن است نقطهٔ آغاز متفاوتی داشته باشد.