او جلسه را با توضیح اینکه چه چیزی از پوپر میگیرد آغاز میکند، سپس میگوید چرا مدتی کاملاً از طرف مسیحیها صحبت میکند و بحث نجات را از سر میگیرد. نجات را دو بعد تشریعی و تکوینی میداند و بعد تشریعی را با کتاب مقدس و کتاب «اقتدا به مسیح» شرح میدهد. در پایان به مسیحیان قرنهای نخست و پرسشهای حاضران میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
پوپر در فلسفهٔ علم ایدههای خاصی دارد که بسیار زیاد دربارهشان بحث شده است؛ از همین رو هر وقت نام او را میبرم، همیشه این نگرانی هست که سوءتفاهمهایی پیش بیاید. در ایران، برای نمونه، جمعی از دشمنان پوپر هستند، بیشتر به خاطر کتاب سیاسیـاجتماعیاش، «جامعهٔ باز و دشمنانش». پوپر جز اینکه فیلسوف علم است، در فلسفهٔ سیاسی بهشدت طرفدار لیبرالدموکراسی است و یکی از مهمترین فیلسوفان سیاسیِ طرفدار لیبرالدموکراسی به شمار میآید. طبعاً، بهویژه در این دورهٔ پس از انقلاب، این نوع تفکرات بسیار مورد هجوم قرار گرفته است، و وقتی آدم میگوید «پوپر» یا «پوپری»، همیشه نگران همهٔ حرفهایی است که علیه پوپر زده میشود: در فلسفهٔ علم، که اصولاً این احساس وجود دارد که حرفهای پوپر خیلی زیر سؤال رفته است، و در مسائل فلسفهٔ سیاسی، که از نظر خود من هم از اول کاملاً زیر سؤال بوده است. پوپر در واقع ستایشگر حکومت آمریکاست؛ همیشه با لحنی ستایشآمیز از وضعیت سیاسیـاجتماعی آمریکا در مقابل اروپا یاد میکند، دشمن سرسخت بلوک کمونیسم و بلوک شرق است و از نظر فلسفی در قطب بلوک غرب و مدافع آن قرار میگیرد. من طبعاً با این نوع تفکراتش هیچ احساس همدلی نمیکنم؛ اما میخواهم بگویم استفادهای که من از ایدههای پوپر میکنم نه بهطور کامل به عقایدش در فلسفهٔ علم ربط دارد و نه، از نظر من، هیچ ارتباطی به فلسفهٔ سیاسیاش دارد.
آنچه من از پوپر میگیرم در جزوهٔ کوچکی آمده که به شما معرفی کردهام، با عنوان «سرچشمههای دانایی و نادانی». پوپر آن را از فلسفهٔ علم خودش الهام گرفته، اما ایدهای بسیار کلی است: اینکه لزومی ندارد برای بیان عقاید خودمان از آن ایدهٔ دکارتی استفاده کنیم؛ چیزی که در معرفتشناسی اصطلاحاً «فاندیشنالیسم» میگویند. بر این اساس، اعتقادی که به آن باور دارید وقتی موجه است که بتوانید آن را بر فاندیشن خوبی سوار کنید و از جاهای خوبی نتیجهاش بگیرید. پوپر چون سازوکار واقعی علم، بهویژه علم فیزیک، را دیده، بهنوعی منتقد فاندیشنالیسم است. آنچه من از او استفاده میکنم در واقع همین نقد پوپر به فاندیشنالیسم است، و راه چارهای که در برابر آن باز میکند؛ راهی که تقریباً میشود گفت از نظر معرفتشناسی یکی از چیزهایی است که کموبیش با عنوان «کوهرنتیسم» میشناسیم. یعنی اعتقاد شما موجه است اگر با مجموعهٔ اعتقاداتتان سازگار باشد. اگر توانسته باشید همهچیز را با هم سازگار کنید و چنین سیستمی در ذهنتان جا بگیرد، لازم نیست برایش فاندیشنی به معنای فاندیشن منطقی داشته باشید. همین که مجموعهٔ ایدههایتان، یعنی تئوریای که پذیرفتهاید، با فکتهایی که به آنها مطمئنید سازگار باشد و گزارههای جزئی و کلیتان با هم بخوانند، این خود نوعی توجیه عقلانی به حساب میآید.
بنابراین میتوانستم همهٔ این حرفها را بیآنکه اصلاً اسم پوپر را بیاورم بزنم. اسمش را میآورم چون فکر میکنم او بهنوعی پیشتاز این حرکت بوده است: اینکه عقلانیبودن خودمان را کاملاً حفظ کنیم، بلکه احساس عقلانیبودن بیشتری هم داشته باشیم، و در عین حال بتوانیم آن ایدهٔ عجیبوغریب دکارتی را کنار بگذاریم؛ ایدهای که دستوپای ما را خیلی میبست. پس این دو نباید با هم مخلوط شود، چنانکه گویی حرفهای من به فلسفهٔ علم پوپر وابسته است؛ وگرنه اگر جایی کتابی خواندید که از فلسفهٔ علم پوپر بسیار انتقاد کرده بود، ممکن است بگویید پس تمام آن مبانی مسیحیت زیر سؤال میرود، چون حرفهای پوپر درست نبود. تنها چیزی که از حرفهای پوپر استفاده میکنم، و میتوانستم به جای او آدمهای دیگری را نام ببرم یا اصلاً نام کسی را نیاورم، این ایده است که برای عقلانیبودن لازم نیست گزارههایم را به معنای دکارتی ثابت کنم؛ یعنی مثل یک دستگاه اصل موضوعی از بدیهیات شروع کنم و آن گزاره را بهعنوان نتیجهٔ منطقی به دست بیاورم. در ساینس هم ما این کار را نمیکنیم. در ساینس چه میکنیم؟ مجموعهٔ فکتهایی را که معتقدیم درستاند در نظر میگیریم و تئوریای میسازیم که این فکتها را توجیه کند. هیچکس در ساینس از من نمیپرسد تئوریات را از کجا آوردهای.
فکر میکنم عین جملهٔ پوپر در آن کتاب، که سخنرانیای است و به صورت کتاب با نام «سرچشمههای دانایی و نادانی» چاپ شده، اگر اسمش را اشتباه نگویم، این است که جایی میگوید اشکالی ندارد حتی اگر کسی تئوری خودش را در خواب دیده باشد. فرض کنید من یک تئوری فیزیکی، مثلاً یک تئوری کوانتوم گراویتی، را در خواب ببینم، معادلاتش را هم بنویسم، فردا صبح منتشرش کنم و همه هم بگویند درست است؛ تمام شد دیگر. دکارت نمیتواند بیاید و به من بگوید این را از کجا نتیجه گرفتی؛ ساینس اینطور کار نمیکند. انیشتین وقتی نسبیت خودش را بیان کرد، برای درستیاش اثباتی ارائه نکرد. کی تأیید شد؟ وقتی آزمایشهایی انجام شد و فکتهایی به دست آمد که با دیدگاه نیوتون و تئوریهای قبلی سازگار نبود و با تئوری انیشتین توجیه میشد. وقتی این اتفاق چند بار تکرار شد، این تئوری جای خودش را باز کرد. بنابراین پوپر ایدههایش را از ساینس، یعنی از رشتهٔ فیزیک و نحوهٔ رشد و گسترش علم فیزیک، میگیرد و بعد آنقدر کلیاش میکند که واقعاً دیگر ارتباطی به آن ندارد. باز هم بنا به حرف خود پوپر، مهم نیست حرفهایی را که نهایتاً میزند از کجا آورده است؛ از مطالعهٔ فیزیک و همنشینی با انیشتین، یا اینکه همین حرفها را خودش در خواب دیده باشد. به هر حال حرفهایش حرفهای معقولی است. نکتهٔ کلی صحبت من در یکی از جلسات اساساً این بود که معقولبودن به معنای اثباتکردن در یک نظام فرمال نیست؛ نه به معنای ارسطویی، و نه به معنای دقیقترش، یعنی دکارتی. ما اینجا هیچ وابستگیای هم به پوپر نداریم و نمیخواهیم مسیحیت را به ایدههای آدمی مثل پوپر وابسته کنیم.
نکتهٔ دوم اینکه در همان جلسهای که این حرفها را زدم، از این هم صحبت کردم و میخواهم دوباره بر این حرف خودم تأکید کنم: این انحرافی در دنیای مدرن است که دیگر هیچ احساسی وجود ندارد که اگر کسی به حقیقت دست پیدا کرده باشد و ادعای هدایت بشر را داشته باشد، لازمهاش این است که خودش زندگی جالبی داشته باشد و از نظر روانی به تعالی رسیده باشد. این ایده همیشه وجود داشته که ما از کسانی پیروی کنیم که شخصیت جذابی دارند. این خود یک ملاک است: جدا از اینکه حرفها را روی کاغذ بنویسند و دیگران بیایند آنها را بررسی منطقی کنند، اگر بخواهم از کسی پیروی کنم، خود او و زندگیاش بهعنوان یک الگوی عملی برایم مهم است. تا زمانی فیلسوف هم بهنوعی مثل پیامبر بود؛ یعنی کسی که ادعا میکرد به حقایق دست پیدا کرده و آنها را کشف کرده است و برای بشر بیان میکند، و طبعاً مهم بود که چنین کسانی، بیشتر عرفا و فلاسفه در آغاز در سطحی پایینتر، خودشان چه زندگیای دارند. اگر مثلاً آگوستین، بهعنوان یک فیلسوف مسیحی، تحولات عمدهای در الهیات مسیحی ایجاد کرده است، او را قدیس میدانند. در پارادایمهای دینی این را بهوضوح میبینید: کسانی را که خیلی بالا میبرند و بسیار از آنها تبعیت میکنند، مثل توماس آکویناس یا آگوستین، که آدمهای مهم الهیات مسیحیاند، کلیسا همهشان را قدیس اعلام کرده است. به نظر من این ایده اصولاً ایدهٔ درستی است که کسانی که ادعا میکنند به حقیقت رسیدهاند، باید شخصیت جذابی پیدا کرده و از نظر عملی هم به کمال رسیده باشند. این جدایی تئوری و عمل ایدهٔ چندان جالبی نیست و زمان زیادی هم از رسیدن به این حد نمیگذرد.
فیلسوف امروز مثل یک استاد دانشگاه است، مثلاً استاد ریاضی. برایتان مهم است استاد ریاضیای که به شما درس میدهد زندگی خصوصیاش چگونه است؟ نه. همین که معادلات را درست بنویسد و خوب برایتان توضیح بدهد، کافی است؛ کاری ندارید که استادهای دانشگاه بیرون از کلاس چه میکنند. این یک دانش رسمی است، و فلسفه هم کاملاً همینطور شده است. کسانی میآیند و آن را مثل یک فعالیت حرفهای دنبال میکنند؛ ممکن است کسی در فلسفهٔ اخلاق کار کند اما از نظر اخلاقی هیچ صلاحیتی نداشته باشد، و با این همه ایدههای بسیار جالبی در فلسفهٔ اخلاق داشته و کتابهای جالبی نوشته باشد. مثلاً من از زندگی رالز هیچ اطلاع خاصی ندارم. نظریهاش دربارهٔ عدالت اینقدر معروف شده است؛ اما اینکه خودش واقعاً عدالت را رعایت میکرده یا نه، اصلاً محل بحث نیست. فلسفه الان دیگر اینطور نیست؛ فلسفه یک فعالیت حرفهای دانشگاهی است، مثل ریاضیات. ممکن است کسی فیلسوف بسیار برجستهای باشد و ایدههای زیبایی در فلسفه داشته باشد. دلیلش هم این است که فلسفه اینقدر تخصصی شده که دیگر تقریباً کسی ادعا نمیکند به حقایقی رسیده است. هر کس در حوزهٔ خاص فلسفی خودش چیزهایی میگوید و کافی است حرفهایش را محققانه بزند؛ بیش از درستی حرفهایش، سبک بیانش مهم است و اینکه آدمهای دیگر این حیطه را چقدر میشناسد. وارد این جزئیات نمیشوم.
این پرسش پیش آمد، و شاید واقعاً بیانم طوری بود، که گویا گفتهام اگر کسی آدم خوبی نیست، پس همهٔ حرفهایش هم بد است؛ یا اینکه چون مثلاً لیوتار زن خودش را با تفنگ فیلکش کشته است، دیگر اصلاً نباید کتابهایش را خواند. خودم فکر میکنم پیش از این دستکم یکی دو مورد از لیوتار نقل کردهام. لیوتار آدم بسیار مهمی است و در زمینهای تخصصی حرفهای بسیار جالبی دارد؛ مثلاً دربارهٔ ارتباط میان زبان و فرهنگ، و فرهنگ کاپیتالیستی: اینکه کاپیتالیسم چگونه با تغییراتی که در زبان میدهد برای خودش فرهنگ درست میکند. این اصلاً ربطی به این ندارد که زندگی خصوصیاش چگونه است. او اصلاً ادعا نمیکند که «من حقیقت عالم را میگویم؛ بیایید از من پیروی کنید». یعنی این ادعا اصلاً از بین رفته است، و من میگویم کل این ماجرا جالب نیست. درستش همان است که در دنیا کسانی باشند که ادعا کنند به حقیقت رسیدهاند و بیایند حقیقت را بهطور مستقیم و جامع برای شما بیان کنند.
کشف حقیقت امروز جنبهٔ تخصصی و دانشگاهی پیدا کرده است؛ انگار هر کس فقط در زمینهٔ خودش کار میکند: در یک حوزهٔ تخصصی، مثل یک حوزه از دانش، کار کردهام و حقایقی را دیدهام، اما هیچوقت بررسی نمیکنم که اگر اینها درست است، ایدهها در جاهای دیگر هم با آن سازگارند یا نه. این اصلاً اتفاق جالبی نیست. به هر حال، طبعاً وقتی این اتفاق افتاده، دیگر آدمها اصلاً ادعای کشف حقیقت ندارند و ادعا نمیکنند که هدایتکنندهاند و کسی بیاید از آنها راهنمایی بگیرد. چنین ادعاهایی فقط در جامعهٔ دینی هنوز باقی مانده است. در حالی که پیشتر فیلسوف هم، مثل ابنسینا، احساس میکرد که دارد حقایق را کشف میکند. حتی تا زمان هگل، که کاملاً در دوران مدرن است، کموبیش این احساس وجود داشت که نظامی فلسفی هست که آدمها بیایند بخوانندش، جهان را درک کنند، جهانبینی پیدا کنند و حتی بتوانند زندگی خودشان را بر اساس آن تنظیم کنند. اکنون این ادعاها از بین رفته و فلسفه به فعالیتی تخصصی و دانشگاهی تبدیل شده است؛ و اگر دانشگاهی هم نباشد، به هر حال آدمها بسیار تخصصی بحث میکنند و هر کس در زمینهٔ خاصی اظهارنظر میکند. ممکن است همهٔ حرفهای لیوتار درست باشد و زندگی خصوصیاش هم زندگی کاملاً دربوداغانی باشد.
این حرفهایی که میزنم چندین و چند برابر شدیدتر دربارهٔ هنر صدق میکند. پیش از دوران مدرن، به کسی که هنرمند بود مثل یک قدیس نگاه میکردند؛ کسی که انگار از عالم ماورا حقایقی به او الهام میشود و او آنها را در قالبی زیبا میریزد و عرضه میکند. در دوران مدرن، و بهویژه پس از ورود به قرن نوزدهم و بیستم، هنر کاملاً جنبهٔ بازار پیدا کرد؛ مخصوصاً در قرن بیستم، پس از آنکه امکان تکثیر مکانیکی آثار هنری به وجود آمد، بازار هنری بسیار داغی شکل گرفت. به موسیقی نگاه کنید: در موسیقی، در شعر و در هیچکدام از اینها، حتی میشود گفت، دیگر این ادعا باقی نمانده که کسی دچار الهام است و حقایقی را کشف و بیان میکند. هرچند اگر در دوران مدرن هنوز پیامبرانی وجود داشته باشند، جانشین پیامبرها ستارههای راکاند؛ کسانی که پیروانی دارند. مثلاً پینک فلوید پیروان خودش را دارد؛ این پیروان عقاید خاصی دارند، کارهای خاصی میکنند و در اجتماعاتش شرکت میکنند. شرکت در کنسرت برایشان مثل یک آیین مذهبی است و جنبهٔ قداست دارد؛ هر طور شده سعی میکنند آنجا حاضر باشند. اینها به هر حال پیامبران مدرناند و ظاهراً به جایی هم وصل نیستند؛ حالا بگذریم که به کجا وصلاند.
به هر حال، حرف من این نبود که کسی که زندگی خصوصی خوبی ندارد، پس هیچ حرف جالبی هم نمیزند و نباید به حرفهایش گوش داد؛ که کتابهای لیوتار، فوکو یا نیچه را نخوانید، چون آدمهای دیوانهای بودند. اصلاً اینطور نیست. خودم فکر میکنم اینقدر از این آدمها نقلقول کردهام؛ و حتماً نقلقول میکنم، چون معتقدم که جاهایی حقایقی را کشف کردهاند. بیش از این در این مورد صحبت نمیکنم؛ فقط برای اینکه سوءتفاهم پیش نیاید گفتم.
نکتهٔ دیگر را، بیآنکه بخواهم زیاد طولش بدهم و وقت بحثهای خودمان را بگیرم، مختصر میگویم: اینکه چرا این فرمت را برای این جلسات انتخاب کردم که مدت نسبتاً خوبی را به این اختصاص بدهم که کاملاً از طرف مسیحیها صحبت کنم. این کار دلایل پنهانی هم دارد، اما دستکم دلیل آشکارش، که خیلی واضح است، این است که به نظر من این تجربهٔ بسیار خوبی است. من الان رسماً اعلام میکنم که در همین جلسهٔ قبل حرفهایی زدم که خودم قبولشان ندارم. حرفهای خودم در جلسهٔ قبل، از نظر خودم، جایی اشکال دارد؛ اما آن را طوری نمیگویم که بفهمید کجایش اشکال دارد.
فروید ـ مرحوم فروید، که خیلی آدم بدی بود ولی حرفهای خوبی زد ـ در روانکاویاش اصطلاحی دارد به نام «ترانسفر». وقتی بیمار روانی پیش روانکاو میآید ـ و بیشتر بیماران روانی مشکلات شخصیتی دارند؛ بخش بالغشان در واقع رشد نکرده و در درونشان تضادهایی میان کودک و والد وجود دارد ـ همیشه این خطر در فرایند روانکاوی هست که کمکم روانکاو را جای والد خودشان بگذارند. یعنی اگر تا حالا مرجع اقتدارشان مثلاً پدر یا خانواده بوده است، کمکم تمام وابستگیشان به آن نهاد، خانواده یا جای دیگر، را به همین روانکاوی که جلویشان نشسته منتقل کنند و هرچه او بگوید، به حالت تلقینی بپذیرند. اگر بگوید «الان خوب شدی؟»، میگویند «آره، خوب شدم»، در حالی که خوب نشدهاند. مشکلی که در روانکاوی پیش میآید این است که اولاً بیمار ممکن است بخواهد تمام خشمش نسبت به پدرش را اینجا خالی کند، یا عشق عجیبوغریبی را که به پدر یا مادرش داشته است اینجا بهنوعی پیاده کند. بنابراین از حالت طبیعی خارج میشود؛ حالتی که دو آدم بالغ نشستهاند، یکی مشکل خودش را میگوید و دیگری بهنوعی راهنماییاش میکند. یکی از اهداف روانکاو به هر حال این است که تا جایی که ممکن است با بخش بالغ بیمار روبهرو شود؛ هرچند فروید در واقع کمی فراتر از این فکر میکرد که روانکاوی صرفاً مکالمهای میان بالغ و بالغ است. به هر حال این خطر وجود دارد که این حالت، چه به معنای منفی و چه به معنای مثبتش، نسبت به روانکاو پیش بیاید: چه اغراق در وابستهشدن، حتی عاشقشدن و تأثیرپذیری نامعقول، و چه خشم و دلزدگی بیش از اندازه. فروید همیشه سعی میکرد تکنیکهایی اختراع و توصیه کند که این وضعیت را از بین ببرد.
میخواهم بگویم این ایدهٔ ترانسفر فقط مربوط به رابطهٔ یک بیمار با پزشک خودش نیست؛ این مشکل همیشه وجود دارد. همهٔ آدمها از بدو تولد تا دورهٔ نوجوانی به هر حال مخلوطی از کودک و والدند و بخش بالغشان کمکم رشد میکند. دربارهٔ اینکه این بالغ در چه سنوسالی میتواند بهطور کامل عنان اختیار را به دست بگیرد، نباید چندان خوشبین بود که آدمها حتی در سنین جوانی بتوانند به چنین چیزی برسند. همیشه این خطر هست که آدم به محض اینکه، فرض کنید، از خانهاش بیرون میآید، دچار آن شود. دیدهاید که بچههای مذهبی، از خانوادههای مذهبی، بهویژه آنها که از شهرستان به تهران میآیند، یکی دو سال که میگذرد، به کلی تغییر کردهاند؛ و معمولاً در این دورهها میبینید که ترانسفری در والد رخ داده است. یعنی از خانوادهاش دور شده و حالا اینجا مثلاً یک استاد دانشگاه یا دوستی که پیدا کرده، بهنوعی جانشین والدش شده است: هرچه این میگوید به نظرش، هر چرندی هم بگوید، مثلاً این به نظرش درست نیست.
باور کنید من همیشه نگران این هستم که کار به جایی برسد که حرفی بزنم، حتی اگر غلط باشد، و کسانی اینجا بگویند: «خب، این تا حالا حرفهای درستی زده است؛ پس این را هم لابد درست میگوید. من درستیاش را نمیفهمم، ولی لابد دلایلی پیش خودش دارد که این را میگوید.» اینگونه زندگیکردن یعنی اینکه چیزی را از کسی بشنوم که به نظرم درست نمیآید و دلایلش هم به نظرم منطقی نیست، اما به دلیل اتوریتهای که او دارد، به دلیل اینکه چیزی شبیه ترانسفر اتفاق افتاده است، آن را بپذیرم. مثلاً کسی میگوید «طرفدار شریعتیام»؛ یعنی هر کتاب شریعتی را که میخواند، دیگر قبول میکند. این طرفداری مثل طرفداری از تیم فوتبال است؛ دیگر چیز دیگری برایش مهم نیست. بازیکن فوتبالی را در نظر بگیرید: در یک تیم، مثلاً آبی، بازی میکند و عاشقش هستند؛ بعد به آن تیم دیگر میرود و همه از او متنفر میشوند. خب، این همان آدم بود دیگر؛ کسی که به او علاقهمند بودی، فرق نمیکند اینور باشد یا آنور؛ فقط و فقط به این بسته است که در کدام تیم است. واقعاً همهٔ آدمها کموبیش، تا درصدی، تا آخر عمرشان این نقطهضعف را دارند.
باور کنید همیشه این ایدهٔ عجیبوغریب در ذهنم هست ـ البته نه خیلی جدی ـ و میخواهم با آن حساسیت خودم را نسبت به این نکته نشان بدهم؛ واقعاً تا این حد به آن فکر میکنم. من واقعاً دیدهام، بهویژه وقتی دبیرستان بودم، که همکلاسیهایم وقتی کتابی از مکاتب سیاسی برمیداشتند و میخواندند، آن را عین کتاب درسی میخواندند؛ زیر جملههایش خط میکشیدند، انگار که «خب، تعریف این همین است» یا «این گفته که در فلان تاریخ این اتفاق افتاده است». در حالی که کتابهای درسی را هم نباید اینطور خواند. حتی فیزیک را نباید اینطور خواند، چون حتماً جایی از آن غلط است و بعداً غلطش درمیآید؛ چه برسد به یک کتاب سیاسی که ممکن است همهاش غلط باشد. اما در آن فضای دانشآموزی، هر کتابی که به دست آدم میرسد، انگار کتاب مقدس است، مثل کتاب درسی است؛ خطبهخط خوانده میشود و هرچه در آن هست گویی وحی مُنزَل است؛ احساسی که به نسبتی تا آخر باقی میماند.
آن ایدهای که گفتم، واقعاً که فکرش را کردهام، عملی نیست؛ اما میخواهم حساسیتم را نشان بدهم: اینکه اگر روزی این کتاب را بنویسم، در مقدمهاش بنویسم که در ۱۰ جای این کتاب عمداً چیزهای غلطی نوشتهام، تا هر جا را که میخوانی، خودت با شک و تردید بخوانی که نکند این همان جایی باشد که گفته بود غلط است. الان خیلی لذت میبرم از اینکه این جلسات اینطور است: کجاها را دارم غلط میگویم و کجاها را درست؟ کاملاً وانمود میکنم که همهٔ حرفها را از ته دلم میگویم. انتظارم هم این نیست که صبر کنید تا به نقدش برسیم و من بگویم کجایش غلط است و کجایش درست؛ باید همین الان تشخیص بدهید. مثلاً در حرفهای جلسهٔ قبل، جایی به قرآن استناد کردم و جاهایی، فرض کنید، استدلالهایی شبیه استدلالهای فلسفی در توجیه ایدههای مسیحی آوردم.
قصد واقعیام، یا یک قصد مهمم، این است که واقعاً یاد بگیرید وقتی مکتبی را مطالعه میکنیم، دچار این مشکل نشویم که حرفهایشان را یاد بگیریم در حالی که انگار دنیا را از مبنایی خاص و از زاویهای خاص نگاه میکنیم. گزارههای دینی مسیحی را که میآورید و جلوی چشمتان میگذارید، در حالی که مبانیتان مبانی اسلامی است، یک مشت چرندیات به نظر میرسند؛ همانطور که آنها هم وقتی حرفهای ما را میشنوند، همین احساس به ایشان دست میدهد. انشاءالله در همین جلسه جایی سعی میکنم این احساس را به شما منتقل کنم که از نظر مسیحیت، اسلام اصلاً جای بررسی ندارد که کسی بخواهد شک کند و بیاید بررسیاش کند؛ چون مسیحیت از جای دیگری شروع میکند، مبانی فکری دیگری دارد و انتظارش از دین اصلاً چیز دیگری است. مسلمانها میآیند و حرفهای دیگری میزنند، اما از نظر مسیحیان اصلاً این چیزها مهم نیست. اینکه چه چیزی مهم است و چه چیزی مهم نیست، بستگی دارد به اینکه شما چگونه به دنیا و به مفهوم دین نگاه میکنید. هدف من واقعاً این است که یاد بگیرید وقتی مکتبی را نگاه میکنید، واقعاً سعی کنید ببینید آن طرف از دنیا چه میفهمد، از دین چه انتظاری دارد و چرا مثلاً مسیحیت به نظرش کاملاً معقول میآید. در عین حال این لذت را هم برایم دارد که رسماً حرفهای غلط و درست را با هم میزنم، و بعداً، انشاءالله، اصلاح میکنم؛ ولی از همین الان میگویم: فکر نکنید خیلی از حرفهایم غلط است.
فیلمی تجاری هست، نه چندان جالب، که تلویزیون چند بار پخشش کرده است، به اسم «مردی که به زانو درآمد»؛ فیلمی ایتالیایی دربارهٔ مافیا و اینجور چیزها، که شخصیت جالبی در آن هست ـ و جالب با خوب خیلی فرق دارد. شخصیتی که میخواهم دربارهاش صحبت کنم، شخصیتی بسیار فرعی و منفی در زندان است. شخصیت اصلی، که آدم خوبی است، به مناسبتی به زندان میافتد؛ جایی که باندهای مافیایی هستند. در آن زندان کسی هست که، چون اعدام وجود ندارد و فقط محکوم به حبس ابد میشوند، اگر در زندان باز جرمی مرتکب شوند، مدت محکومیتشان مثلاً از ۱۴۰۰ سال به ۱۶۰۰ سال میرسد. بنابراین این آدم، چون حبس ابد گرفته، در زندان آدمکش باندهای مافیایی شده است: هر کس را که بخواهند سر به نیست کنند، به او میگویند و برایش هم مهم نیست؛ حبس ابدش را گرفته است؛ یا باید فرار کند یا تا ابد آنجا بماند، حالا یکی دیگر را هم آنجا بکشد. یک شب، سر ماجرایی که میخواهند شخصیت اصلی را تهدید کنند، پیش او میآید و وقتی دارد از در بیرون میرود، به او میگوید: «با اطمینان به تو میگویم که نمیگذارم تا فردا صبح زنده باشی؛ سرت را در خواب میبُرم.» چیزی شبیه این میگوید؛ یادم نیست. بعد، وقتی دارد از در بیرون میرود، میگوید: «حالا تا صبح بنشین فکر کن که شوخی کردم یا جدی.» نکتهٔ جالب این فیلم همین است. من هم کمی دارم همین بازی را درمیآورم: بنشینید و فکر کنید که آیا این حرفها را واقعاً جدی میزنم. اما کموبیش جدی به شما میگویم که فکر نکنید حرفها خیلی اشتباه است. دربارهٔ چیزهایی که در جلسات قبل گفتم، خوب است که همهچیز را با شک نگاه کنید؛ معلوم نیست، من ظاهر خودم را خیلی خوب حفظ میکنم. از ظاهر من نمیفهمید کجایش اشتباه است؛ باید با دلایل منطقی بسنجید که آیا چیزهایی که میگویم منطقی هست یا نه.
برگردیم سر همان روایت از دیدگاه مسیحی؛ روایت اسقفیِ خودمان. در جلسهٔ قبل مبنا را این گذاشتم که ما در دنیایی زندگی میکنیم که از یک طرف پر از زیبایی و کمال و نظم است و همهچیزش عالی است، اما هرچه به سمت دنیای انسانی میآیی، به نظر میرسد این نظم به هم میخورد. انگار همهٔ موجودات در بهشتاند جز ما؛ اینجا وضعیت خاصی وجود دارد و برای حل این مسئله دو راه هست. یک راه این است که آن نظم و کمال را در جهان کلاً انکار کنید و بگویید حسی که ما نسبت به طبیعت داریم، که در آن چیزی بسیار باشکوه و کامل میبینیم، اصلاً درست نیست و بهنوعی توهم است. من در این جلساتی که دربارهٔ ساینس بحث کردم، واقعاً گفتم که راهحلی وجود ندارد؛ یعنی راهحلهای مسخرهای وجود دارد. وقتی ساینس نظم جهان را با این توجیه میکند که قوانینی وجود دارد، بیآنکه بگوید این قوانین چیستند، این واقعاً چیزی کاملاً بیمعناست؛ فقط به آن عادت کردهایم. به نظر میآید که ساینس واقعاً به یک معنا دارد توجیه میکند: فرمولی مینویسم که نظم جهان را بیان میکند و نمیگویم این قانون از کجا آمده یا حتی این قوانین چیستند؛ انگار این سؤال اصلاً مطرح نیست. بنابراین اینکه در دنیای مدرن گویی منشأ آن نظم را پیدا کردهایم، واقعاً دروغ بسیار وحشتناکی است؛ یا بهتر بگویم، کذب است، چون دروغ با کذب فرق میکند: این حرف نادرست است. وقتی میگوییم «دروغ»، یعنی کسی آنجا نشسته و عمداً، مثلاً برای گمراهکردن مردم، دروغ میگوید؛ نظر من این نیست. ولی فکر میکنم به هر حال اینجا ایدهای کاملاً نادرست وجود دارد.
راه دیگر این است که اگر میخواهید دیندار باشید، به هر حال باید این پدیده را توجیه کنید: اینکه چرا انسان در این وضعیت است. مقدماتش را دیگر نمیگویم؛ سعی کردم بگویم مسیحیت چگونه از آن روایت معروف خلقت انسان، و اینکه انسان مرتکب گناه اولیه شد و هبوط کرد، توجیه میکند که چرا در این وضعیت خاصی هستیم که الان هستیم. نهایتاً حرفم در جلسهٔ قبل این بود که یکی از مهمترین مفاهیم الهیات مسیحی همین مسئلهٔ هبوط و گناه، و مسئلهٔ نجات بشر و نجاتدهنده است؛ اینکه تمام این پروژهٔ نجات را منحصر در ظهور مسیح میبینند؛ و اینکه باید توضیح بدهیم این نجات در واقع چگونه اتفاق میافتد. پیش از این ایدهها گفتم که از نظر مسیحیت، ظهور عیسی مسیح در واقع باعث نجات بشر است؛ نجاتدهندهٔ واقعی بشر مسیح است و بنابراین آن مشکل اصلی که ادیان برای حلش میآمدند حل شده است. پس خاتمیت مسیح از نظر مسیحیت امری بدیهی است؛ کاری نمانده که کسی بخواهد بکند؛ بشر مشکلی داشته که حل شده است.
آنچه در واقع توضیح ندادم این بود که از کجا میتوانیم مطمئن باشیم شخصیتی که از نظر تاریخی با عنوان عیسی بن مریم میشناسیم، همان شخصیتی است که قرار است در ادامهٔ آن داستان خلقت بیاید و بشر را نجات بدهد. بیآنکه بکوشم بگویم این فرایند نجات چگونه انجام میشود، سعی کردم دلایلی بیاورم: دلایل تاریخی، مثلاً استناد به تورات، یعنی دلایلی که مسیحیها میآورند، به اضافهٔ دلایلی از قرآن که مخصوص جدل با مسلمانهاست؛ تا نشان بدهم این شخصیت همان شخصیت نجاتدهنده است، همان مسیحی که در کتاب مقدس یهودیها ذکر شده بود و انبیای پیشین ظهورش را بشارت داده بودند. در قرآن هم کاملاً جزو بدیهیات است که چنین واقعیتی وجود داشت و عیسی بن مریم، که ظهور کرد، همان شخصیتی بود که یهودیها منتظر ظهورش بودند. نهایتاً از قرآن دلایلی آوردم و سعی کردم بگویم که آن ایدهٔ اصلی مسیحیت، یعنی اینکه مسیح انسانی معمولی نیست و جنبهای الهی و الوهیتی در وجودش هست که در انسانها و در سایر پیامبران اصلاً حرفش نبوده، چندان با قرآن ناسازگار نیست؛ یعنی اشارههایی به آن در قرآن وجود دارد.
مثلاً لقب روحالله که به مسیح داده شده است، و این فرایند خاص که مسیح از باکرهای متولد شد و روحالقدس در واقع واسطهٔ فیض بود. من روی این تأکید کردم که روحالقدس میگوید: «فَاَرسَلنا اِلَیها روحَنا فَنَفَخنا فیها مِن روحِنا»؛ همینها را میگوید، و بعد شخصیتی هم که متولد میشود لقبش روحالله است. انگار اصلاً همان روحالقدس است که، به قول مسیحیها، جسم پذیرفته است؛ یعنی مسیح انگار همان روحالقدس است، با اصطلاحی که مسیحیها به کار میبرند: کارنیشن، تجسد، جسمگرفتن. در قرآن هم دربارهٔ او همان الفاظی به کار میرود که دربارهٔ خود روحالقدس به کار میرود. بعد میبینید که مثلاً رابطهٔ خاصی میان روحالقدس و مسیح هست؛ مثلاً چندین جا در قرآن مدام این عبارت آمده است: «فَاَیَّدناهُ بِروحِ القُدُس».
این حرفها را به دلایلی زودتر گفتم. دربارهٔ این هم صحبت کردم که وقتی به کسی لقب روحالله میدهید، این غیر از کلیمالله و خلیلالله و مانند اینهاست؛ آنها یعنی انسانی که دوست خداست، انسانی که خدا با او صحبت کرده است. وقتی به موجودی میگویید روحالله، انگار چیزی ورای این حرفها میگویید، نیست؟ ایدهٔ اصلی مسیحیها هم اصولاً این است که مسیح در واقع خداوندی است که جسم پذیرفته؛ یعنی روح خدا از خدا جدا نیست. اینطور نیست که وقتی مثلاً از یدالله صحبت میکنیم، یدالله شخصیتی جدا از خود خدا باشد. روحالله هم، مثل جان خداوند، چیزی نیست که از خداوند جدا باشد. بنابراین اگر بپذیریم که روحالقدس، یعنی روح خدا، جسم پذیرفته است، میتوانیم بپذیریم که بنا به اعتقاد مسیحیها مسیح انگار خداوند است. البته مسیحیها نمیگویند «انگار»؛ این را خیلی جدی میگویند: خداوند جسم پذیرفته و در میان بشر ظاهر شده است، به این قصد که بشر را نجات بدهد و آثار آن گناه اولیه را پاک کند. آن بحث جزئیات زیادی داشت و واقعاً نمیتوانم آن صحبتها را تکرار کنم.
میخواهم بگویم چیزی را پسوپیش کردم: شناسایی مسیح را، چون شاید سادهتر بود، در جلسهٔ قبل گفتم. اینکه به هر حال در این پروژه خداوند جسم پذیرفته و در میان بشر ساکن شده است؛ «کلمه جسم گرفت و در میان ما ساکن شد»، که آیهای در انجیل یوحناست، البته به نقل به مضمون، چون واژهها واقعاً یادم نیست. اگر به این حقیقت معتقد باشیم، حالا باید بگوییم این نجات چگونه تحقق پیدا میکند. فرض کنیم این را پذیرفتهایم و نشانههایی در دست داریم که عیسی بن مریم چنین حقیقتی دارد؛ حالا باید توضیح بدهیم ایدهٔ ما دربارهٔ اینکه نجات چگونه صورت میگیرد چیست.
پیش از آنکه وارد موضوع نجات شوم، چیزی دربارهٔ دلایل قرآنی نوشتهام؛ یعنی چیزهایی از قرآن را میگویم که به نظرم لازم است رویشان فکر کنیم. دربارهٔ مسیح خیلی چیزها هم هست که نمیگویم، چون فکر میکنم ممکن است فقط از نظر من خیلی واضح باشد. مثلاً دفعهٔ قبل گفتم که از نظر من اصلاً بدیهی است که دعای نقلشده از مادر مریم قطعاً دعایی است که تحقق پذیرفته؛ اما کسی اینجا اعتراض کرد که «نه، از کجا؟ شاید دعا نقل شده و از طرف خدا پذیرفته نشده باشد». از نظر من بدیهی است، اما سعی میکنم چیزهایی را بگویم که از نظر شما هم بدیهی بیاید. مثلاً در آخرین جلسه گفتم که بدیهیترین اشاره به شخصیت مسیح و آن وضعیت خاصش، از دید ابنعربی، آیهای است که فقط در آن واژهٔ آدم و عیسی با هم آمدهاند؛ در حالی که ممکن است به نظر شما نشود به آن دربارهٔ مسیح استناد کرد. میگوید خلقت عیسی مانند خلقت آدم است: «خَلَقَهُ مِن تُراب» و «فَقَالَ لَهُ کُن فَیَکُون»، یا چیزی شبیه این. این مهمترین آیهای است که ابنعربی به آن استناد میکند؛ مثلاً در بحث ختم ولایت میخواهد نتیجه بگیرد که اصلاً خلقت در مسیح تمام شد: خلقت از آدم شروع شد و در مسیح تمام شد. چرا؟ به خاطر همین آیه. از نظر ما خیلی واضح است، اما گفتنِ اینکه چرا این را میگوید ممکن است خیلی راحت نباشد.
فرض کنید تمام قرآن را نگاه کنید؛ از نظر من این دلیل بسیار خوبی بر وضعیت خاص حضرت مسیح است که باید به آن توجه کنید. اگر به قرآن اعتقاد دارید، هیچوقت از این حرفها ساده نگذرید. لقب روحالله چیز سادهای نیست؛ این نحوهٔ خاص متولدشدن مسیح چیزی نیست که راحت از آن بگذرید. مثلاً عدهای به استناد اینکه در قرآن نوشته است «بندهٔ ما بود» یا «رسولی بود که به سوی بنیاسرائیل فرستادیم»، میگویند پس او مثل بقیهٔ رسولان است. آیا این حرف واقعاً درست است؟ مثلاً دربارهٔ پیامبر میگوید: بگو «انما انا بشر مثلکم». این یعنی همان: شما همانطور هستید و من هم مثل شما. آیا پیامبر مثل ماست؟ یعنی ممکن بود قرآن به ما هم نازل شود؟ این اشتباهی است؛ آدمهایی از تیپ وهابیها قرآن را اینطور میخوانند. البته فقط وهابیها نیستند؛ به هر حال طیفی هستند. نزدیک بود چیزی فرقهای بگویم، ولی جلوی خودم را گرفتم. به نظر این طیف، خدا که میخواهد قرآن را نازل کند، میخواهد مثلاً در اطراف خانهٔ خودش، در مکه، باشد؛ نگاه میکند و به یکی وحی میکند. ایدهشان کاملاً این است که ممکن بود کس دیگری انتخاب شود؛ مثل مدیوم در هیپنوتیزم، که فوقش این یکی کمی استعداد بیشتری دارد و مدیوم بهتری از آن یکی است. اما اعتقاد ندارند که پیامبران آدمهاییاند که عروج کردهاند، مثلاً به وحدت وجودی پی بردهاند و اینگونه با خدا متحد شدهاند و به جایی رسیدهاند که میشود به آنها وحی کرد. نه؛ وهابیها این چیزها را کاملاً جزو عقاید انحرافی میدانند: اینکه اصلاً برای پیامبر شأن خاصی قائل باشید. نهایتش این است که پیامبر از نظر اخلاقی آدم موجهی است. در حالی که این واقعاً ایدهٔ بسیار عجیبوغریبی است.
مثلاً این آیهٔ قرآن که میگوید «لو انزلنا هذا القرآن علی جبل لرايته خاشعاً»: اگر این قرآن را بر کوه نازل میکردیم، منفجر میشد. پیامبر آدمی است که تحمل این را دارد که این قرآن را بپذیرد. یا مثلاً حضرت مریم: اینطور نیست که به جای حضرت مریم کس دیگری هم میتوانست؛ هر کسی نمیتوانست عیسی را به دنیا بیاورد. اینها موجودات خاصیاند که صلاحیت پیدا کردهاند؛ یعنی در واقع چیزی بالاتر از آناند که مثلاً «عارف کامل» مینامیم؛ راهی را طی کردهاند. پیامبر همینطوری به غار حرا نمیرفت که عبادتی برای خودش انجام بدهد، چون مثلاً کسی به او گفته بود عبادت ثواب دارد و در آن دنیا چیزهایی میدهند.
میخواهم بگویم این آیهٔ قرآن را ساده نگیرید. من جایی در قرآن سراغ ندارم که دربارهٔ انسانی چنین چیزی گفته شده باشد. جایی که قرار است از حضرت مسیح نام برده شود، میگوید «المسیح عیسی ابن مریم روحالله»؛ انگار اسم پادشاهی را میبرند: لقب دارد، عیسی است، پسر مریم است و کنیهاش هم روحالله است. کجا دربارهٔ پیامبران دیگر چنین چیزی در قرآن میبینید؟ اصلاً در قرآن دربارهٔ کدام موجود چنین تعظیمی وجود دارد؟ اینکه «رسولی بود که ما فرستادیم، پس مثل بقیهٔ رسولان است» معلوم نیست؛ نتیجهٔ منطقیای نیست. میبینید که به هر حال در قرآن هم با مسیح برخورد خاصی هست. اصلاً زندگی مسیح با بقیه فرق میکند، از تولدش تا مرگش. تولدش که این است. بعد زندگیاش: ازدواج نکرد؛ پس همهٔ سنتهای الهی را شکست. زندگی خاصی داشت؛ اصلاً چرا زندگیاش اینطور بود؟ از سنی شروع به دعوت کرد، حواریون را دور خودش جمع کرد و در زمین راه میرفتند؛ جایی هم ساکن نمیشد. شریعتی هم با خودش نیاورده بود و زیاد از شریعت حرف نمیزد. با بقیهٔ انبیا خیلی فرق دارد. بعد هم مرگش، که اصلاً نمرده است؛ خداوند گفت: «انی رافعک الی». نه به دنیا آمدنش، نه زندگیاش و نه پایانش؛ اصلاً نه شبیه رسولان است و نه شبیه هیچ موجود دیگری.
دلیل دیگری که میخواستم بگویم این است که در قرآن به واژهٔ «انجیل» دقت کنید. در قرآن حرف از این هست که انجیلی وجود داشته است. به نظر من از قرآن نتیجه نمیشود که کتابی به اسم انجیل، مثل قرآن، وجود داشته که حضرت عیسی برای پیروانش آورده باشد؛ یعنی وحی میشده، عیسی میگفته و حواریون مینوشتند. اما به هر حال کتاب مقدسی آنجا هست به اسم انجیل. آنچه وجود دارد و مسیحیها به آن معتقدند، در واقع مجموعهٔ چیزهایی است که عیسی گفته، زندگی خود عیسی و الی آخر. من به این کاری ندارم که انجیل چه بوده و تحریف شده یا نه؛ اینها را کنار بگذارید. انجیل یعنی چه؟ این واژه، که در قرآن بر کتابِ متعلق به عیسی ـ کتاب به هر معنایی که میخواهید بگیرید ـ اطلاق شده است، یعنی چه؟ باز نباید بگویید که این هم اسمی است که گذاشتهاند، اسمش همین بوده و خداوند هم همین را نام برده است. انجیل از نظر لغوی یعنی خبر خوش. خبر خوش حضرت عیسی چه بوده است؟ در انجیل ـ حالا واقعی یا غیرواقعی، نمیدانم ـ چه نوشته بوده؟ چه خبر خوشی از طرف عیسی؟ اسم عیسی یعنی نجاتدهنده. مسیح، آنطور که در خود تورات وصف شده، کسی است که روحالقدس لمسش کرده، یعنی مسح کرده است؛ و چیزی هم که آورده خبر خوش است. خبر خوش چیست؟ به نظر من وقتی قرآن میخوانید، باید برای اینها جواب داشته باشید؛ یعنی تصوری داشته باشید که آنجا چه اتفاقی افتاد. چطور یکدفعه، پس از این انبیای بنیاسرائیل که همهاش حرف از شریعت میزدند، پیامبری ظهور کرد که اصلاً شریعتی نداشت و بلکه جاهایی از شریعت را پاک میکرد؟ حضرت عیسی از نظر شریعت کار برعکس انجام میداد: برخی از احکام موجود در دین یهود را بر مردم تخفیف میداد. در واقع آنتیشریعت بود؛ شریعت منفی داشت. به نظر میآید هیچ حکمی نیاورده بود، و این رسماً در قرآن ذکر شده است: اینکه «آمدهام تا بعضی از چیزهایی را که بر شما حرام بوده است حلال کنم». یعنی چه؟ آدم باید از این ماجراها چیزی بفهمد دیگر: چطور خدا به پیامبری مثل حضرت موسی وحی کرده و او اینها را به مردم گفته است، و بعد پیامبری میآید و تخفیف میدهد؟ دربارهٔ این واژهٔ انجیل هم گفتم که جزو چیزهایی است که باید خوب به آن فکر کنید.
و اما ایدهٔ نجات، که فکر میکنم شاید بزرگترین بخش الهیات مسیحی باشد: نجات و مسیح؛ یعنی نجاتشناسی و مسیحشناسی، که در واقع یک چیزند، چون نجات به دست مسیح انجام میگیرد و مسیح هم نجاتدهنده است. از نظر تاریخی اینها یک مبحث بودند؛ بعد کمکم این مبحث آنقدر بزرگ شد که در الهیات آن را به دو بخش مسیحشناسی و نجاتشناسی تقسیم کردند؛ وگرنه واقعیت این است که به هیچ وجه نمیشود این دو را از نظر معنایی از هم تفکیک کرد. من در جلسهٔ قبل مقداری مسیحشناسی گفتم و در این جلسه میخواهم بخشهایی را بگویم که مستقیماً به نجات مربوط میشوند.
نجاتشناسی، یعنی این فرایند یا پروژهٔ نجات بشر که از طرف خداوند هدایت شده و در واقع با ظهور مسیح انجام گرفته است، دو بعد متفاوت دارد. اسمهایی که میگذارم خیلی مهم نیست؛ از چیزهایی که در فرهنگ خودمان داریم اسم میبرم، ولی به هر حال این تفکیک از نظر خودم تفکیک مهمی است: یک بعد تشریعی دارد و یک بعد تکوینی. منظور از بعد تشریعی این است که ایمان به مسیح و مسیحیشدن تغییری در ذهن کسی که ایمان میآورد ایجاد میکند؛ حالتی در او پدید میآورد که از گناهان پاک میشود و نجات پیدا میکند. این امری فردی است؛ مثل یک تأثیر اخلاقی عمیق که در اثر مسیحیشدن در انسان ظاهر میشود. من به این میگویم بعد تشریعی: عیسی سبب میشود که انسانها از نظر اخلاقی متحول شوند، و در واقع ایمانی که به مسیح میآورند و مسیحیشدن مبنای این تحول است. این بخشی است که همه قبول دارند.
اما بخش دوم، یعنی بعد تکوینی، را متأسفانه برخی از الهیدانان جدید و مدرن، که خیلی تحت تأثیر ساینس و اینجور بحثها هستند، مدام کوچک و کوچکتر میکنند. دفعهٔ قبل آخر جلسه اشاره کردم که الان الهیدانانی وجود دارند، مثل بولتمان و تیلیش، که در حال حاضر آدمهای بسیار مشهوری هم هستند و تقریباً چیزی مثل دکتر عبدالکریم سروشاند؛ بهنوعی سعی میکنند دین را با همین جوّ مدرن سازش بدهند، تا حرفهایی نزنند که دانشمندها بگویند «آقا، این چه حرفی است که میزنی»، و جایی کوتاه بیایند. کار به اینجا رسیده است که اینها معتقدند اصلاً ممکن است عیسی وجود نداشته باشد؛ مهم نیست که عیسیای وجود داشته یا نه. حتی اگر اسطوره هم بوده باشد، اگر فرض کنیم چنین موجودی وجود داشته و به او ایمان بیاوریم، نجات پیدا میکنیم. وقتی اینطور نگاه میکنید، نجات را فقط به بعد تشریعی محدود میکنید؛ یعنی مهم نیست که عیسی واقعاً بهعنوان موجودی خاص ظهور کرد و چه تأثیری در جهان گذاشت. وقتی از بعد تکوینی حرف میزنم، یعنی جهان منقلب شد؛ در عالم خلقت، مثلاً به تعبیر ابنعربی، انگار چیزی در جهان تمام شد؛ فرایندی که از آدم شروع شده بود، جایی به انتهایی رسید؛ اتفاقی به معنای واقعی کلمه در دنیا افتاد. فقط این نیست که من شخصیتی را در نظر بگیرم، به او ایمان بیاورم و بعد نجات پیدا کنم.
بهطور ارتدوکس، یعنی به معنای ارتدوکس و نه به معنای شاخهٔ ارتدوکس مسیحیت، عقاید رسمی کلیساها در تمام طول تاریخ پیش از دوران مدرن همیشه این بوده و تأکید زیادی بر این داشتهاند که با ظهور مسیح اتفاقی در جهان افتاد که عامل نجات بشر است. یعنی حتی دربارهٔ کسانی که به مسیح ایمان نمیآورند هم، مسیح انگار با ظهور خودش کاری در جهان کرده که زمینهٔ نجات همه را فراهم کرده است. حالا اگر به او ایمان بیاورید نجات پیدا میکنید، و اگر نه، ممکن است نجات پیدا نکنید. اما پیش از ظهور مسیح، نجات به یک معنا اصلاً ممکن نبود؛ مثل اینکه نقصی در عالم وجود داشت و آدمها این پایین گیر افتاده بودند. مسیح راهی را باز کرد؛ حالا اگر میخواهی، از آن راه برو، و اگر نمیخواهی، نه. پس فرق میان آنچه من بعد تشریعی و بعد تکوینی مینامم این است. وقتی از بعد تکوینی حرف میزنی، به نظر من این برای مسیحی واقعیبودن خیلی مهم است. من هم جزو کسانی هستم که میخواهند بولتمان و تیلیش و اینها را تکفیر کنند؛ البته «تکفیر» را به شوخی میگویم. ولی به نظرم واقعاً انحرافی در عقاید دینی است که مسیحیت را به اینجا بکشانیم که به موضوعی اخلاقی تبدیل شود.
میخواهم اول از قسمت راحتترش شروع کنم: تأثیر تشریعی، یعنی بعد تشریعی نجات مسیحی. مسیح بهعنوان شخصیتی ظهور کرده که وقتی به او ایمان میآورید، نجات پیدا میکنید؛ به این معنا که گویی استادی یا الگویی پیدا کردهاید، نه فقط اینکه مسیح آموزههایی دارد. مثلاً فرض کنید حضرت موسی وجود نداشت؛ خب، آموزههای حضرت موسی بهشدت مهم است. از نظر خود یهودیان اینطور است: یهودیها هیچ تأکیدی روی شخصیت حضرت موسی ندارند، بهعنوان کسی که باید حتماً معتقد باشید وجود داشته و در عالم ظهور کرده است؛ بیشتر به شریعت حضرت موسی متکیاند. ما کموبیش تلفیقی از این دو را داریم؛ یعنی هم به شخصیت پیامبر و امامان قائلیم و هم به تعالیمشان. مسیحیت بیشتر متمایل به آن جنبهٔ شخصیتی است تا به آموزههای مسیح؛ ولی به هر حال آموزههایی هم وجود دارد. مسیح حرفهایی زده که در انجیل، در کتاب مقدس مسیحیان، نقل شده است و عملکردن به آن حرفها هم میتواند در واقع مهم باشد. آغاز بحث همین جنبه است، که به آنچه ما بهعنوان دین میشناسیم شبیهتر است؛ پس از آن به جنبههایی میرسیم که کمی از عقاید دینی ما دور است و ممکن است درکش خیلی راحت نباشد؛ توضیحش هم تقریباً سخت است.
اتفاقی که از نظر مسیحیها وقتی به مسیح ایمان میآورید میافتد، صرفاً این نیست که، فرض کنید، مجموعهای از عقاید جدید را دیده باشید، از آن خوشتان آمده باشد و به آن اعتقاد پیدا کرده باشید، آنطور که در خیلی از مکاتب ممکن است پیش بیاید. نجات اینگونه تحقق پیدا میکند: همانطور که دفعهٔ قبل گفتم، مشکل ما وقتی هبوط کردیم در واقع این است که از خدا دور شدیم. چرا دور شدیم؟ چون گناه کردیم. گناه یعنی چه؟ یعنی کاری کردیم که عقل به آن فرمان نمیداد؛ کار نامعقولی کردیم. این خیلی مهم است؛ همانطور که در اسلام هم این اعتقاد وجود دارد، مثلاً «العقل ما عبد به الرحمن». آنچه باید از آن پیروی کنید این است که در درون هر انسانی روحی الهی هست؛ به هر اسمی که میخواهید نامش را ببرید. یونانیها به آن میگفتند لوگوس؛ ما ممکن است بگوییم روح الهی که در ما دمیده میشود. چیزی در درون ما هست که انگار با ما حرف میزند، حقایق را میگوید و بایدها و نبایدهایی را میگوید. اگر هیچ گناهی مرتکب نشده باشیم، حرفها بسیار واضح و روشن است و ما در واقع انگار در وحدت با عالم زندگی میکنیم؛ همانطور که یک سیاره طبق قوانین رفتار میکند، هیچوقت اشتباه نمیکند و گناه مرتکب نمیشود؛ همیشه انگار جزئی از یک عالم کلی است و جدایی از خدا و از جهان ندارد. شبیه حالتی که شاید کموبیش در کودکی تجربه کرده باشیم: حسی از وحدت با جهان. هرچه آدم از دوران کودکی دور میشود، به هر حال این احساس در او تقویت میشود که انگار موجودی جدا افتاده از همه است.
پس پیروینکردن از عقل، یا روح الهی یا لوگوس که در درون ما بود، باعث جدایی ما از وحدت، از خداوند و از جهان شد، و نجات ما در این است که دوباره به این وحدت برگردیم و تابع آن لوگوس یا روح الهی شویم که در درون ماست. مسیح چیزی نیست جز همان کلمهٔ الهی، روح الهی یا لوگوس که بهعنوان یک انسان در عالم ظاهر شده است. اعتقاد مسیحیها مطلقاً همین است: «کلمه جسم گرفت و در میان ما ساکن شد». مسیح انگار همان عقل مجسم است؛ البته عقل به معنایی خاص، چون لوگوس معادل عقل به معنای متعارفی که ما میگوییم نیست؛ مثلاً در ترجمه به آن عقل فعال میگویند. در یونان، بهویژه در میان نوافلاطونیان، معتقد بودند سلسلهمراتبی هستیشناختی وجود دارد که در آن عقل، یعنی لوگوس، نخستین موجودی است که خداوند در عالم خلق کرده است. مسیحیها بهشدت به ازلیبودن حقیقت مسیح معتقدند. در الهیات و فلسفهٔ مسیحی، مسیح را با لوگوس یکی میدانند؛ یا روحالقدس را همان لوگوس میدانند که وقتی جسم گرفته، به مسیح تبدیل شده است. در واقع جدایی هم ندارند: مسیح همان روحالقدس است که ظاهر شده، و روحالقدس، یعنی روح خدا، جدایی از خدا ندارد. فهمِ این تثلیثی که میگویند در واقع همین است که این سه حقیقت بهنوعی صورتهای مختلف یک چیزند.
موضوع این است که وقتی روح خدا به صورت یک انسان ظاهر شده است، شناختن این موجود، درککردن این حقیقت، لمسکردن حقیقت مسیح، و آشنا و مأنوسشدن با مسیح، آن روح الهی را که در درون ماست و در اثر گناه بهنوعی تیرهوتار شده و فعال نیست، فعال میکند. وقتی یک مسیحی به مسیح ایمان میآورد، مسیح را میشناسد و با حقیقت مسیح مأنوس میشود، انگار چیزی را که در درون خودش هست، ظاهرشده در بیرون میبیند و گویی دارد با آن رزونانس میکند. وقتی به مسیح وصل میشوید، ایمان به مسیح در واقع روح الهی را که در درونتان هست فعال میکند؛ روحی که در اثر گناه و پیروینکردن از آنچه به شما میگفت ـ حالا اسمش را فرمان عقل بگذارید یا هرچه میخواهید ـ از آن جدا شدهاید، و همین باعث بدبختی شما شده است. لازم بوده است که روح الهی، یعنی آن حقیقت لوگوس، در عالم تجلی کند تا انسانها بتوانند روح الهی را که در درونشان هست دوباره فعال کنند. در واقع هرچه در شناخت مسیح بیشتر پیش میروید و با او مأنوستر و به او نزدیکتر میشوید، چیزی را در درون خودتان تقویت میکنید. در اثر ایمان، آن تجلی الهی را که در بیرون بهعنوان مسیح میبینید، بهنوعی درونی میکنید، و بنابراین با پیروی از مسیح انگار به خدا وصل میشوید.
از نظر مسیحیها، با شناختن مسیح گامبهگام انگار به خدا نزدیک میشوید؛ اصلاً خدا میشوید. چون نزدیکشدن به مسیح به یک معنا انگار رسیدن به خدا و نزدیکشدن به خداست؛ حقیقت این دو در واقع اصلاً جدا نیست. بنابراین اینجا مسئله اصلاً صرفِ اعتقاد به یک پیامبر، به معنای آدمی که حرفهای خوبی زده، نیست. اینجا پدیدهٔ خاصی دارد اتفاق میافتد، و نجات جز با همین اتفاق انجام نمیشد: اینکه خداوند یا روح الهی به صورت انسان ظاهر شود تا بتوانید انگار خداوند را ببینید، لمس کنید و درکش کنید؛ همچون راهی برای بیدارکردن آن روح الهی درون خودتان و پارهکردن حجابهایی که در اثر گناه پدید آمده است. این غیر از گوشدادن به حرفهای کسی است که حرفهای قشنگی میزند.
نکتهٔ بسیار مهم، و تفاوتی که مسیحیها وقتی مثلاً با مسلمانها روبهرو هستند با صراحت زیاد بر آن تأکید میکنند، این است که در اسلام کلمهٔ الهی کتاب است، اما در مسیحیت کلمهٔ الهی کتاب انجیل نیست، خود مسیح است. وحی خود مسیح است، نه حتی حرفهایی که زده است. میان دیدگاه مسیحیت دربارهٔ وحی و کلمه و دیدگاه ما تفاوتی بسیار ماهوی وجود دارد. ما پیامبر خودمان را انسانی میدانیم واجد ویژگیهایی، که خداوند به او وحی کرده است. این وحی چه بوده است؟ مجموعهای از سخنان و چیزهایی که در کتاب نوشته شده است. وحی الهی چیزی است که به پیامبر داده شده است. در مسیحیت وحی الهی چیزی نیست که به پیامبر، یعنی به مسیح، داده شده باشد؛ مسیح خودش کلمهٔ خداست، خودش در واقع وحیِ مجسم است. شما کتاب مقدس را نمیخوانید تا مثلاً روی آیههایی استدلال کنید. تمام هدف مسیحیها از خواندن کتاب مقدس در واقع این است که مسیح را لمس و احساس کنند و به شناختی از مسیح برسند، مثل اینکه با کسی از نزدیک آشنا باشید. کتاب مقدس بهشدت مسیحمحور است.
بارت، که شاید مهمترین الهیدان مسیحی در قرن بیستم باشد ـ الهیدانی پروتستان، اما واقعاً در حدی آدم مهمی است که کاتولیکها هم به او احترام میگذارند ـ عبارتی به این مضمون دارد که وقتی کتاب مقدس را میخوانید، سراسر آن انگار فقط دارد ذهن شما را متوجه مسیح میکند. ممکن است روشهای مختلفی وجود داشته باشد و جاهایی اسم مسیح نیاید؛ مثلاً پولس در نامههایش ممکن است جاهایی بحثهایی بکند که به مسیح مربوط نیست. اما بارت میگوید اگر دقت کنید، همهٔ کتاب مقدس به هر حال مثل فلشهایی است که نهایتاً شما را متوجه حقیقت مسیح میکند.
این نوع نگاه و فهمیدنش خیلی مهم است، تا درک کنید چرا مسیحیها اینقدر نسبت به شبهههایی بیتفاوتاند که عدهای فکر میکنند با آنها کشفیات بسیار مهمی میکنند. مثلاً میروند تبارشناسی مسیح را در انجیل لوقا نگاه میکنند، بعد در متی نگاه میکنند و میبینند با هم فرق دارند: آنجا، نمیدانم، بیستوچند نفر است و اینجا تعداد دیگری؛ بعضی از کسانی که آنجا نام برده شدهاند، اینجا نیستند. بنابراین تناقضهایی در کتاب مقدس کشف میکنند؛ یا میگویند چیزهایی در کتاب مقدس آمده که حقایق علمی نیستند. مسیحیها اصلاً هیچ حساسیتی نسبت به این مسائل ندارند. آنچه از کتاب مقدس، و بهویژه از عهد جدید، برایشان مهم است این است که با خواندن عهد جدید، مثل یک اثر هنری، تمام توجهتان به این باشد که مسیح را بشناسید.
چرا چهار انجیل وجود دارد؟ همان موقع که نخستین بار تصویب شد که این چهار انجیل رسمی و جزو فصلهای کتاب مقدس شوند، انجیلهای متعددی وجود داشت. نهایتاً در قرن سوم، و نهایتاً در قرن چهارم، این مجموعهٔ عهد جدید، که ۲۷ فصل دارد، رسماً به تصویب رسید و از آن موقع تا حالا ثابت مانده است؛ در حالی که انجیلهای بسیار زیادی وجود داشتند. یعنی متنهایی در کلیساهای مختلف، از شمال آفریقا گرفته تا آسیای صغیر و روم، وجود داشتند. در این محدودهای که مسیحیت رشد کرده بود، در کلیساهای مختلف و در شهرهای مختلف، قطعهها و نوشتههایی وجود داشت که دربارهٔ زندگی و رفتار و اعمال مسیح نقل شده یا نوشته شده بود. در جلسهٔ اول به بعضی از آنها اشاره کردم: در سال ۴۵ این مجموعهٔ ۵۲ جلدی از نوشتههایی از این دست کشف شد که نسخههای بعضیشان اصلاً موجود نبود یا کامل نداشتیم و ناقص بودند. اینها وجود داشت و کسی هم منکر نیست که چنین انجیلهایی وجود داشته است؛ متنهای مقدس دیگری بودند.
یا مثلاً کتاب مقدس را که الان نگاه میکنید، عهد جدید ۲۷ فصل دارد که همهاش انجیل نیست: ۴ انجیل است، به اضافهٔ تعدادی نوشتهٔ دیگر. بیشترین بخشش ۱۳ نامه است که پولس رسول به کلیساها یا افراد مختلف نوشته است؛ در واقع نیمی از فصلها نامههایی است که پولس رسول نوشته است: رسالههای پولس. اینها متنهاییاند که عقاید مسیحی و حقایق مسیحیت در آنها بیان شده است. مهمترین بخشها انجیلها هستند که مستقیماً دربارهٔ زندگی مسیح و اعمال و رفتار و گفتار او صحبت میکنند؛ بقیهٔ فصلها بیشتر دربارهٔ اعتقادات مسیحی، یا اعمالی که مسیحیها باید انجام بدهند، صحبت میکنند و بنابراین جنبهٔ فرعی دارند. منتها در تمام نامههای پولس رسول میبینید که از اعتقاد خاصی صحبت میشود که یک مؤمن باید دربارهٔ عیسی داشته باشد.
آنچه داشتم میگفتم این بود: باید بفهمید که وقتی ۴ انجیل تصویب میشود و نه یکی، به این معناست که برای مسیحیها خیلی مهم نیست که این تفاوتهای جزئی چیست؛ چه ۶ انجیل هم تصویب میکردند. مهم این است که آن روحیه، آن شناختی که قرار است از مسیح پیدا کنیم، در اینها منعکس شده باشد. مسیحیها وقتی کتاب مقدس را میخوانند، احساس میکنند آن آشنایی را که باید با حقیقت مسیح پیدا کنند، پیدا میکنند. اما جزئیات کتابهای مقدس و تدوین این کتابها، و اینکه چه کسی اینها را نوشته است ـ ما بهجز رسالههای پولس تقریباً دربارهٔ هیچکدام از فصلها دقیقاً نمیدانیم چه کسی و در چه تاریخی نوشته است ـ برای بعضی از مسیحیها اصلاً نکتهٔ چندان مهمی نیست.
یک بار دیگر مثالی را که در جلسهٔ قبل گفتم تکرار میکنم. مثل این است که کسی گرسنه است و غذاهایی موجود است که میتواند بخورد. اصلاً نمیداند ترکیب شیمیایی این غذاها چیست و اگر بخورد چه تأثیر فیزیولوژیکی بر او میگذارد؛ به دلیل گرسنگی هم وقت ندارد که سالها تحقیق کند و ببیند ترکیبات شیمیاییشان چیست و از کجا آمدهاند. میبیند کسان دیگری از این نوع و آن نوع غذا خوردهاند و خیلی هم شاداب و سرحالاند و وضعشان خوب است. خب، میخورد دیگر، تا گرسنگیاش رفع شود، ولو اینکه دلایل کامل و قاطعی هم نداشته باشد. بعضی مسیحیها اینطورند.
فرض کنید اصلاً انجیل لوقا را لوقا ننوشته باشد؛ انجیل متی را مطمئناً متی ننوشته است؛ حتی مرقس، که معروف است پطرس املا کرده و مرقس نوشته است، ممکن است اینطور نباشد. الان دو قرن است که کسانی که در عالم مسیحیت تحقیق میکنند، مثلاً از دیدگاه ضددینی، یا به هر حال با دیدگاههای علمی، مدام دربارهٔ این چیزها بحث میکنند که تاریخ این کتاب کی است. مثلاً در قرن نوزدهم همه متفقالقول میگفتند متی قدیمیترین انجیل است؛ الان همه متفقاً قانع شدهاند که مرقس از متی قدیمیتر است. خب، این را به یک مسیحی مؤمن بگویید؛ نگاهتان میکند تا حرفتان تمام شود. یا مثلاً لوقا؛ یوحنا خیلی متأخر است؛ یوحنا مثلاً در قرن دوم نوشته شده و از نظر زمانی شاید فاصلهٔ زیادی با سه انجیل دیگر دارد. چه فرقی میکند؟ دربارهٔ نویسندگان اینها کلی بحث میشود که اصلاً چه کسانی هستند، از کجا آمدهاند و چرا این اسمها را برای انجیلهایشان انتخاب کردهاند. بحثهای بسیار مهمی هست دربارهٔ اینکه انجیلی وجود دارد به اسم انجیل کیو ـ کیو، یعنی حرف انگلیسی کیو ـ که از خواندن انجیل متی و مرقس و لوقا میتوانیم استنتاج کنیم نوشتهای بوده که گم شده است، به اسم انجیل کیو، و اینها وقتی مینوشتند آن را در اختیار داشتند. خب، اگر پیدا شد، بهتر؛ اگر پیدا نشد، نشد. چه فرقی میکند؟
ایدهٔ مسیحیها این است: آدمها قرنهاست همین کتابها را خواندهاند و هدایت شدهاند، نجات پیدا کردهاند و با مسیح آشنا شدهاند؛ چه اهمیتی دارد که اینها از نظر تاریخی چقدر مُبرهناند یا نیستند؟ مثل همان تحقیق دربارهٔ اینکه غذایی را که میخواهم بخورم چه کسی پخته، سبزیای که در آن ریخته چه نوع سبزیای است و از کجا آمده، و آیا اثبات علمی وجود دارد که اگر آن سبزی را بخورم سردیام میکند یا نه. خب، مردم دارند میخورند و سیر میشوند. ما هم کتابهای مقدس را در اختیار داریم؛ مسیحیها این را میخوانند و با مسیح آشنا میشوند، نجات پیدا میکنند، لوگوسشان فعال میشود و احساسات خوبی به آنها دست میدهد؛ بنابراین این کار را میکنند، بیآنکه به این حرفها اهمیتی بدهند.
یکی از حاضران: این تغییرات مدتها پیش رخ داده است و باید چیزی باشد که مردم بر پایهٔ حقایقی به آن ایمان بیاورند؛ دستکم بخشی از آنها باید حقیقت داشته باشد که بعداً در کتابها نوشتهاند تا مردم به آن ایمان بیاورند؛ وگرنه مسئله اینطور از دست بیرون میرود.
این حرفهایی که میزنم ربطی به این ندارد که حقیقت تاریخی را منکر شویم یا نه.
یکی از حاضران: این باید تا اندازهای در بحثهای تجربی هم نسبتاً درست باشد؛ ما به وجود مسیح واقعاً از طریق همین انجیلها پی میبریم.
ببینید، موضوع این است که آنچه شما میگویید چقدر به این جزئیات وابسته است. الان بهعنوان یک تاریخدان نگاه کنید: چقدر مهم است که لوقا نوشته باشد یا ننوشته باشد، یا تاریخ نوشتنش ۶۰ میلادی باشد یا ۸۰ میلادی؟ تأثیر قاطعی میگذارد یا نه؟ اینها بهعنوان مدرک تاریخی اسناد قدیمی و معتبریاند. ما واقعاً نسخههای بسیار قدیمیای از بعضی از این انجیلها داریم، جداجدا و قطعهقطعه، و اینها از نظر تاریخی قابل استنادند دیگر. به هر حال کسانی که به مسیح معتقد بودند اینها را نوشتهاند. از نظر تاریخی چقدر مهم است که واقعاً انجیل مرقس را پطرس املا کرده یا نه؟ خیلی مهم است؟ منظورم بهعنوان سند تاریخی است؛ سؤال شما این است. من میخواهم بگویم از نظر مسیحیها جزئیات اصلاً مهم نیست. اینکه این نویسندگان واقعاً خودشاناند یا نه؟ اصلاً نیستند. تقریباً مطمئنیم که هیچکدام از کسانی که نامشان روی این انجیلهاست، این انجیلها را ننوشتهاند. این انجیلها همه به زبان یونانی نوشته شدهاند، در حالی که آن آدمها همه در اورشلیم زندگی میکردند و زبانشان آرامی یا عبری بوده است. بنابراین جز کسی مثل پولس، که اصلاً اصلونسب یونانی دارد و بعداً مسیحی شده است و طبیعتاً انگار به زبان مادری خودش مینویسد، چون یونانی کاملاً زبان مادریاش است ـ لوقا هم اینطور است؛ لوقا، اگر اشتباه نکنم، اصلیت یونانی دارد ـ پطرس مطمئناً به یونانی به مرقس املا نکرده است. میخواهم بگویم آن داستانهایی که پیشتر وجود داشت، اینکه اینها را چه کسی گفته و چه کسی نوشته است، در ایمان مسیحی نقش چندان اساسیای بازی نمیکند و از نظر تاریخدانها هم خیلی مهم نیست؛ یعنی الان واقعاً سندیت تاریخی این انجیلها زیر سؤال نمیرود. تاریخشان را ۲۰ سال جلو و عقب بخوانید.
یکی از حاضران: مسئله این است که نوعی تکنولوژیِ نقد تاریخی در کار است؛ مسیحیای که قرار است کسی با او صحبت کند، با کسی که در آن حوزه مطالعه کرده است فرق میکند.
بله؛ اگر در آن حوزه مطالعه کرده باشد، خیلی بهتر است. اگر آشپزی که ادعا میشود این غذا را ساخته، مثلاً سرآشپز یکی از رستورانهای فرانسه، ماکسیم فرانسه، بوده و واقعاً آن را ساخته باشد، خیلی خوب است. اگر هم نه، و کسی سعی کرده ادای او را دربیاورد و آن را ساخته است، به هر حال خوشمزه است، میخوریم و خوب است؛ البته بهتر بود همان سرآشپز درستش کرده بود.
چرا اجازه ندادند آن انجیلهای دیگر باقی بمانند؟ چون مثل هر دین و هر مکتب دیگری، ظرف ۱۰۰، ۲۰۰، ۳۰۰ یا ۴۰۰ سال که از آن زمان گذشته است، آدمها منحرفاند. روزی آبای کلیسا در شوراهایی جمع شدند و توافق کردند که مثلاً دربارهٔ این چهار انجیل همه توافق داریم که خیلی خوباند و سندیت هم دارند، و بقیه کمی مشکوکاند. این اتفاق بلافاصله هم نیفتاد؛ روی بعضی از نوشتهها بحث شد و بعضی از کلیساها متنهای اضافهای داشتند. به هر حال در قرن چهارم و پنجم دیگر همهچیز به خوبی و خوشی تمام شد و چیزهای مستندی به دست ما رسید. اینکه نگذاشتند بقیه بمانند، به این خاطر بود که همه بر آنها توافق نداشتند. تقریباً اینطور بود که همهٔ کلیساهای اطراف و اکناف جهان مسیحی با این نوشتهها آشنا بودند؛ اما مثلاً بعضی چیزها در آفریقا وجود داشت که کسانی که مثلاً در انطاکیه زندگی میکردند، به هیچ وجه آنها را ندیده بودند. وقتی آمدند و در شورا نشستند، شک داشتند که آنها هست یا نه، و بر چیزهایی توافق کردند که همه قبولشان داشتند. کسی نمیگوید انجیلهایی که از عهد جدید بیرون ماندند حتماً کتب ضاله بودهاند؛ واقعاً چنین ادعایی نمیشود کرد؛ شاید بعضیشان خوب بودهاند. مهم نیست. این نکته برای مسیحیت نکتهٔ خیلی مهمی نیست. اگر در نهجالهمادی کتابهایی کشف شده و بعضیشان هم جالباند، از نظر مسیحیها نکتهٔ خیلی مهمی نیست. مهم این است که اینها برایشان کفایت کرده است؛ ۲۰۰۰ سال است که اینها را میخوانند و احساس میکنند نجات پیدا میکنند؛ سیر شدهاند. ممکن است بگویی غذایی با سس مخصوص هم بود که شاید خوشمزهتر بود و خیلی بهتر سیر میکرد. خب، شاید روزی هم دیدی شورایی در واتیکان، شورای سوم، متن دیگری را هم به کتاب مقدس اضافه کرد.
میخواهم بر این تأکید کنم که مسیحیها حرف بیراهی نمیزنند. گذشته از مثالها، ایدهٔ کلی فلسفی و الهیاتی این است که اعتقاد به مسیح اصلاً صرفاً اعتقاد به یک شخصیت معمولی و حرفهایش نیست. یک حقیقت ازلی وجود دارد: در وجود من مسیح وجود دارد؛ اصلاً من پیش از آنکه گناه کنم مسیح بودم. همهٔ ما پیش از آنکه هبوط کنیم روح خدا بودیم. وقتی این روح خدا را که هبوط نکرده است در جهان خارج میبینیم، چیزی در وجود ما در واقع به حرکت درمیآید. این غیر از این است که از حرفهایش خوشم آمده یا شخصیتش جالب است. این شخصیتی یگانه است. ببینید، مسیح بهنوعی شبیه اعتقادی است که بوداییها به بودا دارند. بودا یک حقیقت است، نه یک آدم. تو میتوانی بودا شوی: اگر مراحلی عرفانی را طی کنی و به انتهای مسیر برسی، میگویند بودا شدهای؛ این دقیقاً اصطلاحی است که آنها به کار میبرند. بودا حقیقتی است، نه صرفاً چیزی که آدمی به اسم بودا هم داشت. در اعتقاد مسیحیها مسیح هم اینطور است: مسیح همان روح الهی است که در همهٔ ما بود و ما در اثر گناه بهنوعی از آن فاصله گرفتیم. وقتی مسیح را در عالم خارج میبینیم، وقتی روح خداوند واقعاً ظاهر میشود و ما با آن آشنا میشویم، آن حقیقت درونی ما در واقع متجلی میشود. جدا از اینکه این حقیقتی خاص مسیحی است و جور دیگری هم نمیشود آن را بیان کرد؛ یعنی این اتفاق یک بار در عالم میافتد، که دربارهٔ حضرت مسیح افتاده است.
این ایده کلاً ایدهٔ مهمی است که به آن فکر کنید: جدا از این ماجرا، به نظر میآید انسانها کلاً بیشتر در اثر انتخاب الگوهای درست هدایت و منقلب میشوند تا با شنیدن حرفهای درست. مولانا یک عمر، بهویژه از پدرش، حرفهای خوبی شنیده بود؛ پدرش مرد بزرگی بود. اما یک لحظه که شمس تبریزی را دید، انگار حقیقت برایش مکشوف شد. آشنا شدن با یک انسان کامل، با یک موجود الهی، تأثیری بر آدم میگذارد بسیار قویتر از اینکه هزاران هزار موعظه و حرف خوب شنیده باشد. بنابراین، جدا از آن حقیقت خاص دربارهٔ مسیح، اصولاً این روند که در مسیحیت وحی یک انسان است، یک الگوست، نه مجموعهای از سخنان، چیزی است که مسیحیها به آن افتخار میکنند. مسلمانها مدام به مسیحیها میگویند شما کتاب ندارید، و کتاب ما، نمیدانم، از نظر تاریخی جایگاه بسیار مهمی دارد. این دقیقاً همان مسئلهٔ اینور کوه و آنور کوه است. از نظر مسیحیها کتاب چیزی بسیار درجهدو است و ارزشش فقط در این است که مسیح را در آن پیدا کنم.
حالا شما چهار نسخه از انجیل پیدا کنید که واژههایشان با هم اختلاف دارد؛ یا اصلاً چهار جمله آنجا هست و اینجا نیست. دربارهٔ مرقس تقریباً الان همه توافق دارند که پاراگراف آخر مرقس، که پاراگراف بسیار مهمی است، بعداً اضافه شده و در انجیل مرقس نبوده است. اما باور کنید از نظر مسیحیها اینها نکتههای چندان اساسیای به حساب نمیآیند. مهم این است که اگر مسیح را بشناسم، هدایت میشوم؛ اگر بتوانم روح الهی را در درون خودم فعال کنم، اگر روح الهی را در عالم خارج بهنوعی پیدا کنم و به تجلیاش ایمان بیاورم. کتاب مقدس این کار را برایم میکند، یک پاراگراف کمتر یا یک پاراگراف بیشتر. کما اینکه انجیلهایی بودند که ممکن است چیزهای جالبی در آنها بوده باشد؛ حالا محض احتیاط اصلاً دیگر آنها را نمیخوانیم. متوجه هستید موضوع چیست؟ بیش از ۳۰۰ سال پس از میلاد مسیح، ۲۷ فصل را انتخاب کردند و شد عهد جدید.
مسیحیها اصلاً کتاب عهد قدیم را هم میخوانند. عهد جدید یک طرف؛ الان به عهد قدیم آنقدر ایرادهای تاریخی وارد است که دیگر قابل شمارش نیست، از نظر اینکه اصلاً کی و در چه سالی نوشته شده و چه کسی نوشته است. سِفر پیدایش را دستکم چهار نفر نوشتهاند که انشایشان با هم فرق دارد؛ این از نظر زبانشناسی تقریباً جزو بدیهیات است. اسپینوزا، فیلسوف معروف، یکی از شهرتهایش این است که اولین کسی بود که گفت تورات را موسی ننوشته است، چون بهوضوح دستکم دو نویسنده داشت. بعد کمکم تحقیقات را ادامه دادند و الان حداقل تعداد نویسندگان تورات چهار نفر است؛ آن هم فقط سِفر پیدایش؛ بقیهاش که اصلاً هیچ معلوم نیست. ابهام زیادی وجود دارد که در چه تاریخی و کجا نوشته شده است؛ سالهای سال پس از اتفاقهایی که افتاده است. خب، مسیحیها الان همان را هم بهعنوان کتاب مقدس میخوانند و با این همه ایراد، انگار نه انگار، چون ایدهشان فرق میکند؛ در کتاب مقدس دنبال چیز دیگری میگردند.
پس همهٔ این حرفهایی که میزنم فعلاً در قالب بحثهایی است دربارهٔ آن جنبهٔ در واقع تشریعیِ نجات به دست مسیح؛ یعنی تأثیری که مسیح بر روان تکتک افرادی که به او ایمان میآورند میگذارد؛ ولو اینکه، اگر مسیح وجود نداشت و فقط ایمان میآوردی و انگار آن موجودی را که ما مسیح مینامیم تصور میکردی، همهٔ این اتفاقها ممکن بود برایت بیفتد. اما مسیحیت فقط اعتقاد به این نیست؛ این فهم آدمهای مدرن است که این حرفها را میزنند.
بگذارید کتابی معرفی کنم: کتابی که شاید پس از انجیل یکی از پرخوانندهترین کتابها در تاریخ مسیحیت باشد؛ کتاب «اقتدا به مسیح» از توماس ای کمپیس، یک راهبه، بله. دو ترجمه دارد: یکی را هرمس با نام «تشبه به مسیح» چاپ کرده، و این یکی را انتشارات طرح نو با نام «اقتدا به مسیح». این هم ترجمهٔ خوبی است. فکر میکنم ـ حقیقتش آن یکی را ندیدهام ـ این کتاب جامعتر از آن است؛ یعنی کتابی که هرمس چاپ کرده، فصلهایی از این کتاب است و این یکی همهٔ مجموعه را در بر دارد. واقعاً اعتراف میکنم که امروز این کتاب را با خودم به مرکز تحقیقات بردم تا وقتی بگذارم و قطعههایی را برای خواندن در کلاس انتخاب کنم، اما آخرش این کار را نکردم. ولی همینطور میخواهم جاهایی را برایتان بخوانم تا متوجه فضای کتاب و نوع احساس یک راهب بشوید؛ چیزهایی را هم همینطور از حافظهام، نقل به مضمون، میگویم.
همینطور از جایی میخوانم: از باب «تسلای باطنی»، باب یازدهم، «در باب مهار قلب». مسیح میگوید: «فرزندم، تو باید هنوز تأثیر زیادی را فرا بگیرد.» سالک، که خود توماس است، میگوید: «چه چیزهایی را، پروردگار؟» «پروردگار» ترجمهٔ «لرد» است و با «گاد» فرق دارد. البته نمیخواهم بگویم توماس ای کمپیس مدام میان لرد و گاد فرق میگذارد، ولی به هر حال دستکم فرق ظریفی اینگونه دارد. مسیح میگوید: «اینکه بیاموز چگونه علایق خود را با مصالح من مطابقت دهید و دوستدار خودت نباشی، بلکه پیرو راستین ارادهٔ من باشی. علایق نفسانی غالباً در تو آتش برمیآد و زن و بیرحمانه تو را به جلو میبرند. اما توجه داشته باش که محرک تو چیست؟ تکریم من است یا منافع شخصی تو؟» و الی آخر.
از این فصل میخوانم تا این حالت دیالوگ را ببینید؛ یعنی مسیح دارد این حرفها را به توماس میگوید. از نظر مسیحیها هیچ فرقی میان این ندای باطنی، که ما ممکن است آن را عقل یا روح بنامیم، و مسیح نیست؛ یعنی او احساس میکند که در طول روز مسیح دارد با او صحبت میکند. یکی از مهمترین حقایقی که مسیحیها باید به آن اعتقاد داشته باشند این است که مسیح زنده است؛ مسیح که نمرده است؛ تمام ماجرا این است که مسیح زنده است. مسیح از مرگ برخاست و به آسمانها عروج کرد. بنابراین مسیح زنده است و ندای درونی شما ندای مسیح است؛ اگر به مسیح ایمان بیاورید، این ندا تقویت میشود و با شما حرف میزند. فصلی از این کتاب همهاش همینطور است: دیالوگهایی که توماس ای کمپیس با مسیحِ درون خودش دارد. مسیح چیزهایی به او میگوید و انگار دارد به او وحی میشود. از نظر مسیحیها، شما هم ندای مسیح را در درون خودتان دارید؛ حالا اسمش را عقل بگذارید، یا آنطور که یونانیها میگویند لوگوس، یا بگویید خداوندی که راه را به شما نشان میدهد؛ حق. واژهٔ «حق» در فرهنگ اسلامی شباهتهای خوبی به لوگوس دارد، و نیز واژهٔ «سلف» در روانکاوی یونگ؛ منتها نمیخواهم بگویم اینها دقیقاً همان لوگوساند.
بگذارید از جایی از این کتاب نقل کنم. جایی با حسرت میگوید: ای کاش لازم نبود غذا بخوریم و این احتیاجات جسمانی اینقدر ما را از ذکرگفتن و نزدیکشدن به خدا باز نمیداشت. همینطور ورق بزنید. این نوعی عرفان است که به آن عرفان مسیحمحور میگویند؛ یعنی عارفی که سخن و دیالوگش بهشدت با مسیح است. در حالی که در مسیحیت نوعی عرفان خدامحور هم داریم، و این دو شاخهٔ عرفان مسیحی تقریباً از هم فاصله ندارند. توماس ای کمپیس یکی از معروفترین کسانی است که آثار زیادی دارند، و همهٔ آثارش در واقع آثاری اخلاقی در همین شاخهٔ مسیحمحورند. این کتاب سوم، «در باب تسلای باطن»، باب اولش اصلاً این عنوان را دارد: «چگونه مسیح با نفس در باطن نجوا میکند». اولین جملهٔ این باب هم این آیه از مزامیر داوود است: «من آنچه را خداوند پروردگار در باطنم میگوید خواهم شنید.» این عبارتی است منسوب به داوود؛ میگوید خداوند در باطنش سخن میگوید. از نظر مسیحیها خداوند در باطنشان سخن میگوید، و عرفان این است که صدای این سخن را، ولومش را، مدام بالا ببرید، طوری که سخنهای دیگر شنیده نشود؛ یعنی به مسیح وصل شوید.
همینطور ببینید: باب ۲۲، «در باب یادآوری احسان خداوند». میخواهم نزدیکی مفاهیم دینی مسیحی را نشان بدهم: این همه حرف میزنیم، اما وقتی به حرفهای اخلاقی و عرفانی میرسد، همین بابها را در کتابهای اخلاقی و دینی خود ما هم میتوانید پیدا کنید: «در باب توکل تام به خدا»، «در باب آثار متضاد طبیعت و لطف»، «چگونه حق در سکوت به ما تعلیم میدهد». اینها راه بندگی است: حرف نمیزنند، غذا کم میخورند؛ از این حرفها در این کتاب زیاد است. «در باب عشق به عزت و سکوت»؛ با عرض معذرت، همینطور تصادفی میخوانم.
«در باب دست دادن همهٔ دلگرمیها»؛ چقدر جالب است: اینکه به هیچ چیزی از دنیا دلگرم نباشی؛ مثلاً دلگرم به این نباشی که مردم بیایند و چیزی به تو بگویند، یا از تو حمایت کنند یا نکنند. این کتاب را اصلاً بهعنوان یک کتاب اخلاقی بخوانید و به جای مسیح خدا بگذارید؛ یک فایل PDF از آن بگیرید و جایگزین کنید؛ آن وقت تقریباً میشود آن را بهعنوان یک کتاب عرفان اسلامی خواند. به نظر من این مهم است. کسی که این را ترجمه کرده است، آقای سعید عدالتنژاد، غیر از آن مترجم هرمس، خودش یک عنوان فرعی به این کتاب اضافه کرده است: «زمینهای برای گفتگوی عرفانی اسلام و مسیحیت». یعنی اگر این کتاب را بخوانید، میبینید چقدر میان ایدههای اخلاقی و دینی آن و عرفان اسلامی مشابهت وجود دارد؛ البته نمیخواهم بگویم تفاوتهایی ندارد؛ عرفان اسلامی واقعاً تفاوتهایی دارد. به هر حال کتاب جالبی است.
این کتاب را از این رو آوردم و معرفی کردم که بهشدت به آن تأثیر، یعنی بعد تشریعی نجات، مربوط است: شما با مسیح آشنا میشوید و مسیح کمکم انگار در درونتان تجلی میکند. مسیحیها اصطلاح جالبی دارند: «در مسیح زندگیکردن». واژهٔ کلیسا را معمولاً به ساختمان میگویند، اما از نظر فنی کلیسا یعنی جماعت مؤمنان مسیحی؛ اصلاً واژهٔ کلیسا هم از همینجا میآید: کلیسا یعنی جماعت، شبیه واژهٔ «امت» در فرهنگ ما. کلیسا در مسیح زندگی میکند؛ این اصطلاحی است که مسیحیها به کار میبرند. یک مسیحی وقتی ایمان میآورد، در مسیح زندگی میکند: مسیح با او سخن میگوید و مثلاً از درون هدایتش میکند.
نکتهٔ تشریعی دیگری که مهم است این است که از نظر مسیحیها اصلاً شناخت خدا بدون شناخت مسیح ممکن نیست. از نظر مسیحیها، خداوند، یعنی آن رأس تثلیث، خدای پدر، همانطور که مثلاً فلاسفه توصیف میکنند، ذاتی مجرد و ناشناختنی است؛ بسیار دور از ذهن است، منزه است، همهچیز است. بنابراین از نظر مسیحیها ارتباط با خداوند بدون آن تجلیای که برای انسان قابل شناخت است، یعنی مسیح، ممکن نیست؛ باید خدا را از طریق مسیح بشناسید. پس مسیح در واقع یک واسطه است. این هم نکتهای است، جدا از نکات دیگر، که هم شناختی است و هم عرفانی. مسیح همانطور که در بخشیدهشدن گناهان مثل یک میانجی عمل میکند ـ میآید و انگار خداوند را با انسان آشتی میدهد؛ ظهور مسیح برای مسیحیها این معنا را دارد ـ علاوه بر این، این ویژگی میانجیگری را در شناخت هم دارد: از طریق مسیح نگاه میکنید و خدا را میشناسید.
اگر رفتار مسیح را در اناجیل، یا در کل عهد جدید، ببینید، در لحظهای که به کمک خدا احتیاج دارید، با تصوری که از مسیح دارید انگار میفهمید خداوند الان چه احساسی نسبت به شما دارد. وقتی محبت وصفناپذیر مسیح را نسبت به همهٔ انسانها، از گناهکار و غیرگناهکار، در انجیل میبینید، آن وقت این حس امیدواری به شما دست میدهد: حتی اگر گناه کرده باشید، میدانید اگر مسیح اینجا بود چه میکرد، و خدا هم همان کار را میکند. یعنی میتوانم نیازهای خودم را، که نیازهای انسانی است، به مسیح عرضه کنم. خدای پدر ممکن است ابعادی داشته باشد که اصلاً برای من قابل درک نیست و بهنوعی به کار من هم نمیآید ـ البته شاید اعتقاد خیلی درستی نباشد ـ اما هر چیزی که برای من قابل درک است و برایم پیش میآید، برای مسیح قابل درک است و میتوانم آن را به مسیح عرضه کنم. بنابراین اگر مسیح را بشناسید، اگر بدانید مسیح الان چگونه به شما نگاه میکرد و اگر اینجا بود چه به شما میگفت، خدا هم همان را دارد به شما میگوید. پس مسیح واسطهای انسانی است که در واقع به شما نشان میدهد خدا چگونه به شما نگاه میکند و در هر موقعیت، سخن خدا دربارهٔ شما چیست. اعتقاد پیدا کردن به آن خدای نادیدنیِ مجردِ دور از ذهن راحت نیست؛ راحت نیست بفهمید که خداوند، آن موجود مجرد ناشناختنی، الان در این لحظه دربارهٔ شما چه فکر میکند، و الان وقتش است که میخواهد شما را «همدیه» بکند یا نه. مسیح ظهور کرده است و در واقع به ما فرموده که نگاه خداوند به ما چگونه است و سخن خدا دربارهٔ انسان چیست.
بیآنکه بخواهم در این جلسه وارد مسئلهٔ تثلیث شوم، فقط میخواهم گذرا اشاره کنم که همهٔ ادیان ابراهیمی دربارهٔ خداوند تصوری دارند که به آن بهاصطلاح «خدای شخصی» میگویند: خدایی که شخصیت دارد، خشم میگیرد، مهربانی دارد و الی آخر؛ صفاتی دارد که بهطور معمول صفات انسانی است. مسیحیها تثلیث را توجیهی برای این میدانند که چگونه آن موجود مجرد به موجودی تبدیل میشود که برای ما انسانها قابل درک است: در واقع وقتی به صورت مسیح تجلی میکند، خدای شخصی میشود. اینکه چرا لازم است به چیزی مثل تثلیث اعتقاد داشته باشیم، بحث جداگانهای است.
یکی از حاضران: اگر بخواهیم این یکسانبودن در قدرت و خدابودن را نتیجه بگیریم و ببینیم که کاملاً همخو بودهاند، شیعهها هم هستند که میگویند پیامبر ما کاملاً همخو است؛ ما هم میدانیم که اینها قرآن را درک کردهاند، و متکلمان هم زیاد تفاوتی ندارند.
اما آثار تکوینی مسیح را، که به آنها میرسیم، مطلقاً نمیتوانید در اعتقادات خودتان مشابهی برایش پیدا کنید. البته به یک معنا شاید آنچه میگویید نادرست نباشد. روایتی را که جلسهٔ قبل گفتم یادآوری کنم: رفتم و نگاه کردم؛ مرجعی که در آن کتاب ذکر شده بود صحیح بخاری بود؛ به هر حال یکی از صحاح اهل سنت. شاید وقت بگذارم و ببینم در منابع شیعه هم روایت شده است یا نه. متن روایت هم این است که همهٔ انسانها وقتی متولد میشوند، شیطان آنها را لمس میکند، جز دو نفر: مریم و مسیح. بنابراین، بنا به این روایت، ما معتقد نیستیم که پیامبران یا امامان ما کاملاً همچون مسیحاند؛ مسیح تافتهٔ جدابافته است. در هر حال، ایدهتان در مجموع ایدهٔ درستی است: ما به چیزی قائلیم که شاید معصومیت مطلق نباشد، اما معصومیتی نزدیک به مطلق است؛ آنقدر که برای من و شما، بهعنوان الگو، خیلی فرق نمیکند؛ حالا در آخرش شاید یک هزارم درجه تفاوتی داشته باشند. به هر حال مهم آن قسمتهای تکوینی است که در اعتقادات مثلاً شیعیان به آن شکل نیست. آن ابعاد تکوینی کمی عجیبتر و از جهاتی جالبترند.
آن چهرهای که از مسیح در اناجیل ترسیم میشود، آنچه مسیحیها در واقع عاشقش هستند، چیست؟ قرآن را احتمالاً خواندهاید و انعکاسی از چهرهٔ مسیح را در آن میبینید؛ اما واقعاً توصیه میکنم وقت بگذارید و انجیلها را بخوانید. شاید لازم نباشد همهٔ عهد جدید را بخوانید، اما انجیلها کلاً خوباند؛ متنهای جالبیاند. فعلاً همینقدر بگویم که سه انجیل اول ـ که از نظر تاریخی به نظر میآید مسلم است انجیل مرقس اول است، انجیل متی دوم و انجیل لوقا سوم ـ از نظر محتوا خیلی شبیه هماند. توصیهام این است که اگر میخواهید بخوانید، اول انجیل مرقس را بخوانید، بعد انجیل متی را، بعد انجیل لوقا را، و بعد از انجیل لوقا توصیه میکنم فصل پنجم اعمال رسولان را بخوانید؛ چون تقریباً مسلم است که اصلاً ادامهٔ انجیل لوقاست. لوقا همان کسی است که انجیل لوقا را نوشته است؛ لوقا همان لوکاس است. این اسامی به هر حال به تلفظ عربیای که وجود داشته ترجمه شده و اسمهای عجیبوغریبی شدهاند؛ انگلیسیها میگویند لوک. همان شخصیتی که ظاهراً پزشک بوده و انجیل لوقا را نوشته، این کتاب اعمال رسولان را هم نوشته است. پنجم، بهعنوان فصل پنجم، انجیل یوحنا را بخوانید. فکر میکنم اینطور تفاوت عمدهٔ انجیل یوحنا را با سه انجیل دیگر میبینید. به اضافهٔ اینکه به هر حال مسیحیها اعتقاد زیادی به انجیل یوحنا دارند، که با این عبارت شروع میشود: «در ابتدا کلمه بود و کلمه نزد خدا بود»؛ «در ازل کلمه بود، کلمه نزد خدا بود و کلمه خدا بود». این عبارت هم در آن هست: «کلمه جسم گرفت و میان ما ساکن شد». بیشتر اعتقادهایی از این دست که به تجسد مربوط میشوند، از انجیل یوحنا هستند و در سه انجیل دیگر نیستند. اگر به ترتیب تاریخی بخوانید، بعداً ذهنتان هم آماده میشود.
اما توصیهام الان این است که بخوانید، به همین معنای مثبت: آن چهرهٔ روحانی و مقدس مسیح را که در این اناجیل ترسیم میشود، چیزی را که میشود عاشقش شد و با آن زندگی کرد، بهنوعی سعی کنید حس کنید. واقعاً راحت نیست که دربارهٔ ویژگیهایی که از مسیح در اناجیل ترسیم شده است صحبت کنم. چیزهایی نوشته بودم؛ بگذارید نگویم.
چند نفر از من دربارهٔ کتاب مقدس پرسیدند. این کتاب مقدس الان در بازار هم هست؛ همین دیروز رفتم و جایی بررسی کردم که موجود دارد. منتها فکر میکنم این کتاب که چاپ شده بود نایاب شده و آفست شده است؛ کمی قطورتر درآمده، ولی به هر حال بد نیست. کارتش را هم گرفتم. اسم کتابفروشی را هم بگویم: کتابفروشیای به اسم «کتاب کیوان»، ضلع شمال غربی میدان انقلاب، پاساژ البرز، پلاک ۴. در این بحثها از کتاب عهد قدیم خیلی استفاده نمیکنیم؛ بخش عمدهٔ این کتاب عهد قدیم است و عهد جدید بخش کوچکتری از آن است. با قسمت عهد قدیمش زیاد کاری نداریم و بیشتر با عهد جدید کار داریم. جز این کتاب، اخیراً یک عهد جدید بسیار شیک و تمیز چاپ شده است، در قطعی بسیار زیبا که به آن پالتویی میگویند، بلند، با کاغذ و چاپ بسیار خوب، که آن هم در همین کتابفروشیای که رفتم بود؛ آن همهجا هست. تازه چاپ شده است؛ فکر میکنم بیش از چند ماه نیست که درآمده.
به هر حال فکر میکنم برای شناخت مسیحیت خواندن عهد جدید، و بهویژه خواندن انجیلها، لازم است؛ حالا بسته به اینکه چقدر میخواهید وقت بگذارید و چقدر میخواهید دربارهٔ این بحثها تحقیق کنید. اگر کسی جدی بخواهد با مسیحیت آشنا شود، فکر میکنم باید تا حد خوبی با عهد جدید، و حتی با کل کتاب مقدس، آشنا باشد. منتها خواندن کل این کتاب به هر حال یک پروژه است. من خودم هیچوقت نتوانستم همهاش را بخوانم. بهویژه بخشهایی را که احکام تورات و اینها در آن است، و جاهایی را که تبار آدمها، بنیاسرائیل یا پادشاهان را میگوید، باید بیشتر ورق زد؛ هرچند ممکن است لابهلایش نکتههای بسیار جالب و مهمی هم باشد. ولی بعضی از این قسمتهای کتاب مقدس را هم زیاد خواندهام.
جاهای بسیار جالبی هم دارد؛ مثلاً مزامیر داوود دعاهایی است که میتوانید خودتان از آنها استفاده کنید و با آنها دعا کنید؛ هیچ اشکالی ندارد. اگر بخوانید، میبینید خیلی به دعاهای خودمان نزدیک است؛ منتها شاید با لحنی دیگر.
میخواهم به پدیدهای تاریخی اشاره کنم: تأثیر اخلاقی عمیقی که مسیحیت از خودش باقی گذاشت. این دیگر چیزی نیست که بخواهیم رویش بحث کنیم، یا کسی از نظر تاریخی بگوید مثلاً جعلی است. اینکه مسیحیت بود یا نبود، به اینها کاری ندارم؛ در قرن اول و قرن دوم میلادی اتفاقهایی افتاده است. مسیحیانی که در کلیساها جمع میشدند کارهایی کردند و رفتارهایی از خودشان نشان دادند که باقی مانده است؛ مثلاً نامههایی که میان این کلیساها رد و بدل شده است؛ و کسانی که محکوم به مرگ شدند، چون حاضر نبودند در مراسمی شرکت کنند که امپراتور در آن تقدیس میشد و حاضر نبودند انکار کنند که به مسیح ایمان دارند. قصد داشتم یکی دو کتاب از خانه بیاورم و قطعههایی را بخوانم؛ اینهایی را هم که میگویم، اصلاً رویشان کار نکردهام. شخصیت معروفی هست، Perpetua، اگر اشتباه نکنم، که قطعهای از او باقی مانده است. این دختر وقتی محکوم به اعدام شد، پدرش آمد و از او تمنا کرد که انکار کند، و او انکار نکرد.
تعداد شهیدانی که مسیحیها در قرن اول، دوم و سوم دادند بسیار زیاد است. رومیها در چندین دوره اینها را بهطور کامل سرکوب کردند؛ آتشسوزی رم را به گردن مسیحیها انداختند و یک دور همه را آنجا قلعوقمع کردند. حواریون، پولس، پطرس، همه مصلوب شدند. روحیهٔ مسیحیها اینطور بود: دوست داشتند شهید شوند؛ به خاطر آن عبارت مسیح که گفت: «هر کسی صلیب خودش را بردارد و دنبال من بیاید». یعنی این حس که با شهیدشدن و مصلوبشدن، اطاعت و پیروی خودشان از مسیح را تکمیل میکنند. این شور حماسیِ در حد دیوانگی که در مسیحیت قرنهای اول وجود دارد قابل انکار نیست؛ و نیز اینکه این حس عمیق، این ایمان عمیقی که در این آدمها وجود داشت، بر جامعهٔ آن دوران تأثیر گذاشت. هیچوقت در طول تاریخ نمیبینید که جامعهٔ یهودی جامعههای اطراف خودش را تحت تأثیر قرار داده باشد و همه دوست داشته باشند بیایند و یهودی شوند. برعکس، به دلیل شریعت پیچیده و فوقالعاده سختگیرانهای که جامعهٔ یهودی رعایت میکرد، یهودیان همیشه بهنوعی طرد میشدند و کسی تمایلی به یهودیشدن نداشت. اما روحیهٔ مسیحیها در قرنهای اول واقعاً جذاب بود. مسیحیت چطور در مدت سه قرن، بیهیچ خونریزی، امپراتوری روم را فتح کرد؟ بیآنکه کاری کرده باشند؛ فقط کشته شدند. یعنی مدام آزارشان دادند و آنها از ایمان خودشان دست برنمیداشتند.
کلیساها به هر حال افرادی در رأس داشتند. نامههایی هست که در بین راه نوشته شده است. اسم این شخص هم اتفاقاً از اسمهایی است که همیشه یونانی بوده و در طول تاریخ، در کتابهایی که اینجا ترجمه شده، تغییری نکرده است؛ اسمش یادم نیست. اسقف معروفی که محکوم به مرگ شد و در طول راهی که به رم میرفت تا حکم اجرا شود، نامههایی نوشت و در آنها از اینکه دارد میرود و پیرویاش از مسیح را تکمیل میکند، شادی کرد. نامهها واقعیاند؛ واقعاً اینطور نیست که ادای چیزی را درمیآورند. این اتفاقها هم یکی دو مورد نیست. همان Perpetua، مثلاً: یکی از مجازاتهایی که معمولاً در روم، جز مصلوبکردن، برای این آدمها بود این بود که آنها را جلوی حیوانات وحشی بیندازند؛ جلوی جمعیت جمعشان کنند و بیندازند تا اصلاً شیر آنها را بخورد. همین اسقف که نامههایش مانده است، و همان دختر و همراهانش، همه جلوی حیوانات وحشی انداخته شدند؛ و از مدارک و اسنادی که از آنها باقی مانده است میتوانید ببینید که تا آخرین لحظه این چیزها را با آرامشی بسیار زیاد میپذیرفتند. این تأثیر، این شور مسیحیان در قرن اول و دوم و سوم، واقعاً قابل انکار نیست.
ما مدارک تاریخی داریم، از جمله از کسانی که اینها را محکوم میکردند: گاهی در آثار و مکاتباتی که از آنها باقی مانده است، چیزهایی هست که ما را متوجه میکند اینها راست است؛ یعنی چنین آدمهایی شده بودند. برای ایمانشان به مسیح بهراحتی جانشان را میدادند و حاضر نبودند ـ کافی بود یک کلمه بگویند: «من مسیحی نیستم» ـ این را بگویند. امپراتوری روم همین را میخواست: فشار بیاورد تا اینها ایمانشان را انکار کنند؛ و نمیکردند. بارها در محدودههای جغرافیایی مختلف قتلعام شدند، اما ایمانشان را انکار نکردند؛ و پس از سه قرن امپراتوری روم را فتح کردند؛ یعنی امپراتور خودش مسیحی شد. طبق روایاتی که هست ـ حالا چقدر معتبر است یا نه ـ به هر حال کنستانتین، یا قسطنطنیه، مسیحی شد و پس از مدتی دین رسمی امپراتوری روم هم مسیحیت شد؛ و اینگونه مسیحیت، بیآنکه کوچکترین سلاحی به کار برده باشند، فقط با همین روحیهٔ عجیبشان، مستقر شد. این تأثیری است که بهطور واقعی مسیح گذاشت، حالا چه اسطورهٔ مسیح و چه مسیح تاریخی: میبینید که ظهور مسیح دستکم تا دو سه قرن شوری از خودش باقی گذاشت که مسری هم بود؛ یعنی آدمها در کنار این افرادی که میدیدند جذب میشدند و جمعیت مسیحیها مدام زیاد میشد. اینها بحثهای مربوط به نجات از طریق اقتدا به مسیح و شناخت مسیح، و آن جنبههای نرمافزاری مسیحیت است.
اما جنبههای بسیار مهمی هم جزو ایمان مسیحی وجود دارد که در واقع ظهور مسیح را به مسئلهٔ بخشیدهشدن گناه اولیه مربوط میکند. این حرفهایی که من زدم شبیه چیزهایی است که بگویید کسی توبه کند و آدم خوبی شود و مثلاً اخلاقش دگرگون شود. این چیزهای تشریعی هیچکدام مربوط به این نیست که مسیح واقعاً وجود داشته یا نه؛ اما بحثهای تکوینی عمیقاً وابسته به ایناند که مسیح واقعاً ظهور کرده و جهان در واقع تغییرات واقعیای در خودش دیده است.
یکی از حاضران: شما در این بحثهایی که مطرح کردید، گفتید اصلاً مهم نیست که آدم این را دارد یا ندارد، یا اینکه این جنبهٔ تاریخی دارد یا نه.
نه، ببخشید؛ کی؟ من گفتم کسانی هستند که میگویند مهم نیست. به نظر من برای مسیحیها اصولاً خیلی مهم است. احتمالاً اشتباهی در شنیدن پیش آمده است. گفتم این جزئیات کتاب مقدس برایشان مهم نیست، چون آنچه از کتاب مقدس میخواهند این است که مسیح را انگار لمس کنند. به هیچ وجه نگفتم که برای مسیحیها حقیقت تاریخیداشتن یا نداشتن مسیح مهم نیست. گفتم کسانی هستند که به نظر من کافرند؛ کسانی که در جهان مدرن پدید آمدهاند، مثل بولتمان و تیلیش و عدهای دیگر. خیلیها از این الهیدانان مدرن در قرن بیستم هستند که حرفشان این است که اصلاً مسیح اسطوره است و حقیقت تاریخیاش مهم نیست.
یکی از حاضران: پس اینها در واقع حقیقت تاریخی مسیح را چگونه میپذیرند؟ از چه طریقی؟ مثلاً از طریق همان کتاب مقدس؟
نه؛ نه صرفاً از طریق کتاب مقدس. مثل این است که بگویید وجود عقل را از کجا میفهمم. من میدانم که چنین واقعیتهای تاریخی وجود دارد. اصلاً به «حروث» به دلایل فلسفی ایمان دارم؛ به وجود عقل ایمان دارم؛ و میدانم که راه نجات این است. شما احتمالاً دفعهٔ قبل نبودید؛ این چیزها را توضیح دادم: راه نجات این است که این انسان کامل، خداوند، آن روح الهی، مثلاً در زمین ظهور کند. راه نجات این است. و در تاریخ اصلاً این ادعا جز دربارهٔ یک نفر مطرح نیست. حالا شما میخواهید بگویید مدارکش مربوط به ۲۰۰۰ سال پیش است، بعضیهایش را موریانه خورده و دربارهٔ بعضیهایش میگویند ممکن است جعلی باشد. آره، اسناد تاریخیاش کمی ضعیف است؛ بعضیها اصلاً به سبب ضعف اسناد تاریخی سعی کردهاند منکر مسیح شوند. میگویند چون مسیح فقط در اسناد مسیحی آمده است، اگر اینها را کنار بگذاریم، چیزی نمیماند؛ اینها به هر حال به چیزی اعتقاد پیدا کرده بودند، از یهودیت انشعاب کرده و بیرون آمده بودند، و ممکن است در قرن اول و دوم چیزهایی برای خودشان نوشته باشند. مهم این است که مسیحیت در جای دیگر هم ثبت شده بود، هرچند کمرنگ: یک تاریخدان یهودی هست که به مسیح اشاره میکند؛ نامهای هست که، نمیدانم، از اورشلیم به امپراتوری رفته و به این ماجرا اشاره میکند.
از نظر مسیحیها مهم این است که ما پشتوانهای عقلی داریم. ببینید، مسلمانها هم همینطورند: مسلمانها برای نبوت، یعنی نبوت عامه، یعنی اینکه باید پیامبری برای هدایت بشر بیاید، دلایل عقلی دارند؛ بعد مسئلهشان این است که مصداقش را پیدا کنند. این خیلی فرق میکند با اینکه صرفاً مثلاً از طریق اسناد تاریخی به مسیح «اجماع» پیدا کنید. اینکه من دنبال چیزی میگردم و حالا در تاریخ نگاه میکنم ببینم کدام آدم بیشتر میخورد که آن باشد، خیلی فرق دارد با اینکه ببینم پادشاهی به جایی حمله کرده است یا نه. من دلیل عقلی ندارم که حتماً پادشاهی باید به فلانجا حمله کرده باشد و بعد بروم ببینم انگار این بیشتر میخورد که حمله کرده باشد. این با بقیهٔ جاهای تاریخ فرق میکند.
یکی از حاضران: نمیدانم چرا اینقدر سختگیرانه است، ولی به همین بحث مربوط است. میخواهم نظر خود شما را بدانم.
من الان خودم نیستم؛ نظر همان مسیحی را میگویم.
یکی از حاضران: خب، حالا دربارهٔ کسانی که دلایل عقلی دارند، نظرتان دربارهٔ اسلام چیست؟
نظر افلاطون را میخواهید بدانید؟
یکی از حاضران: اینکه میگوییم با دلایل عقلی به این نتیجه میرسیم: خب، اگر مسلمانها با دلایل عقلی به این نتیجه میرسند، بسیار خوب؛ با دلایل عقلی به این نتیجه میرسند که اگر قرار است راه هدایتی باشد، خداوند باید تفضلی بفرستد که راه را هموار کند؛ یا مسیحیها با دلایل عقلی به این نتیجه میرسند که اگر خداوند بخواهد راه را هدایت کند، باید خودش به شکل بشر وارد شود و ظهور پیدا کند. از نظر شما اینها تا چه اندازه متأثر از همان آموزههایی است که دریافت کردهاند؟ یعنی آن آموزهها شیوهٔ تعقل افراد را تحت تأثیر خودشان قرار میدهند؛ یعنی یک مسیحی اصلاً نمیتواند جور دیگری فکر کند و یک مسلمان هم اصلاً نمیتواند جور دیگری فکر کند. به نظر من اگر بشود دیدی فراتر از بافتهای دینی داشت، شاید نشود میان اینها قیاس خیلی دقیقی کرد و گفت از قبل دلایل عقلی دارند.
نظر من را اگر بخواهید، میتوانم در یک کلمه بگویم؛ ولی اگر بخواهید بحث کنید، فکر نمیکنم اینجا جای بحثش باشد. من جلسهٔ دوم همهاش دربارهٔ این صحبت کردم که معقولبودن اصلاً یعنی چه و دلایل عقلی داشتن یعنی چه، و سعی کردم دلایل عقلی بیاورم که به هر حال چیزهایی وجود دارد که این چیزها را معقول جلوه میدهد. من با این حرفتان مطلقاً مخالفم. فکر میکنم اکثریت همانطورند که شما میگویید: در واقع اکثریت آدمها در دنیا از نظر روانی پیرو والد خودشاناند؛ یعنی چیزهایی شنیدهاند و فکر میکنند معقول است. اگر از آنها بپرسید، میگویند «نه، من خودم واقعاً اینطور فکر میکنم»، ولی واقعیت این است که آری، برای اکثریت آدمها چیزهایی که به نظرشان معقول میرسد، همان چیزهایی است که از بچگی شنیدهاند. برای همین است که آدمهایی که آنور دنیا متولد میشوند مسیحیاند و آدمهای اینور دنیا مسلمان. اینطور نیست که اینور دنیا آدمهای خیلی معقولی هستند که حقیقت اسلام را کشف میکنند و آنها معقول نیستند. ما دستکم از رانندگیای که در تهران میبینیم، میفهمیم که مردم آدمهای معقولی نیستند. فکر کنم همهٔ کسانی که از خارج میآیند، از همان فرودگاه که وارد شهر میشوند، میفهمند که اینجا آدمهای عاقلی زندگی نمیکنند؛ دیگر بعداً شما کنفرانس بگذارید و دربارهٔ اسلام و عقاید عقلی خودتان توضیح بدهید؛ این کار دیگر بر آنها تأثیری نمیگذارد.
به هر حال من اصولاً با آن ایدهتان مطلقاً مخالفم. در همهجای دنیا آدمهایی هستند که از این مرحله میگذرند، یعنی از اینکه تحت تأثیر حرفهای شنیدهشدهٔ خودشان باشند، و معمولاً اینها آدمهاییاند که به نتیجهای میرسند. فکر کنم در سراسر دنیا، چه مسلمان و چه مسیحی، آخرش تقریباً ۹۹ درصد حرفهای همهشان مشترک میشود. وقتی واقعاً آن عقل درونیشان، روح الهی یا مسیح درونیشان، شروع به سخنگفتن میکند، همهجا یک حرف میزنند؛ حتی اگر بودا باشد؛ اسمش مهم نیست. آره، فکر میکنم؛ کتاب «اقتدا به مسیح» را نگاه کنید: نویسندهاش یک آدم مسیحی است، و تازه جزو آن عرفایی است که خیلی روی شخص مسیح تأکید دارند.
مایستر اکهارت، عارف بزرگ مسیحی، هم به همین نتایج رسیده است؛ بهویژه در بخشهایی که مثلاً به زبان آلمانی ترجمه کرده است. اصولاً جریانی در سراسر دنیا هست که همه به یک چیز میرسند.
یکی از حاضران: دربارهٔ چند جملهای که گفتید: چون موسی در دربار مصر بوده و قطعاً به همهٔ منابع دوران خودش دسترسی داشته است، این امکان هم هست که او تدوینکننده بوده و آن قسمتهای متفاوت، یعنی انشاهای متفاوت، را کنار هم گذاشته باشد. اولین بار که «اسمی نوزدان» متوجه این موضوع شد، استدلالش بیشتر بر همین بود، یا بر چیزی که خیلی واضح است: تکرارهایی که در سفر پیدایش وجود دارد. بنابراین صحبت من با صحبت شما منافاتی ندارد: نویسنده موسی نیست، اما موسی نوشتههایی را که بوده کنار هم گذاشته است.
خب، این دیگر ایدهٔ خیلی عجیبی است.
یکی از حاضران: چون شاهزاده بوده، در دربار مصر.
خیلی عجیب است؛ چون برای حرفی که شما میزنید، باید مدارکی مصری به دست آمده باشد که مثلاً چیزی شبیه سفر پیدایش در آنها نقش شده باشد، و چنین نیست. فرهنگ مصر اصلاً و مطلقاً چنین فرهنگی نبوده است. واقعاً فکر نمیکنم مجموعهٔ سفر پیدایش در مصر پیدا شود. آری، افسانهها و اسطورههایی مثلاً بینالنهرینی هست، مثل طوفانی که در «گرگمش» آمده است. پس موسی، یا هر کسی که سفر پیدایش را نوشته است، این را از آنجا اقتباس کرده است؛ یا اگر اعتقاد داشته باشید که این واقعیت تاریخی بوده است، این اتفاقاً تأیید میشود دیگر.
از نظر یهودیها و مسیحیها و مسلمانها، اتفاق بسیار مهمی بود که کتیبهای در بینالنهرین پیدا شد که چیزی شبیه طوفان نوح را، مثلاً پیش از دوران ظهور موسی، چند هزار سال پیش، آنجا ثبت کرده بود. این چه چیزی را نشان میدهد؟ اینکه طوفان نوح واقعاً بوده است دیگر. اما میشود برعکس هم نگاه کرد: این کتیبهای بوده، مردم آن ناحیه چنین اسطورهای داشتند، دهنبهدهن گشته و مثلاً موسی هم این را در سفر پیدایش گذاشته است. دربارهٔ هر دو ایده، بستگی دارد اعتقادتان چه باشد: اینکه این واقعاً رخ داده است یا نه، و اینکه موسی اصلاً پیغمبر بوده است یا نه. این نگاهها هست.
اما این را که شما میگویید اصلاً نشنیدهام: که موسی تدوینکنندهٔ اسناد و مدارک متفاوتی در مصر بوده، و حتی این زحمت را به خودش نداده است که یک دور بخواند و از نو بنویسد، و کلاژ انجام داده است.
یکی از حاضران: نه، نه؛ به صورت خواسته و هدفدار.
اگر واقعاً جایی کسی این حرف را زده و مدرکی هست، میتوانید بعداً به کیلیست ایمیل بزنید. آنچه من تا به حال شنیدهام این است که مثلاً تعداد نویسندگان تورات را از دو به سه و چهار رساندهاند، به دلیل انشای متفاوتی که دارد و تکرارها و عبارتهای متضادی که در آن هست. نکتهٔ بسیار جالب این است که چرا اینقدر دیر متوجه شدند؟ چون این اختلاف انشا در زبان عبری خیلی واضح است، اما مردم در تمام دنیا ترجمهها را میخواندند؛ ترجمهٔ یونانی و ترجمه به زبانهای مختلف را میخواندند و متوجه نمیشدند. مشکل این بود که این اختلاف در اصل عبری خیلی واضح است. میگویند آنقدر واضح است که نمیشود متن عبری را خواند و متوجه نشد که الان از این خط به آن خط لحن عوض شده و مثلاً نحوهٔ بهکاربردن واژهها تغییر کرده است.