او جلسه را با توضیح اینکه چه چیزی از پوپر میگیرد آغاز میکند، سپس میگوید چرا مدتی کاملاً از طرف مسیحیها صحبت میکند و بحث نجات را از سر میگیرد. نجات را دو بعد تشریعی و تکوینی میداند و بعد تشریعی را با کتاب مقدس و کتاب «اقتدا به مسیح» شرح میدهد. در پایان به مسیحیان قرنهای نخست و پرسشهای حاضران میرسد.
پوپر و الگوی حقیقتجو
او میگوید ایدهای که از پوپر میگیرد نه بهطور کامل به فلسفهٔ علم او ربط دارد و نه به فلسفهٔ سیاسیاش؛ با آن تفکرات سیاسی همدلی ندارد. آنچه میگیرد در جزوهٔ «سرچشمههای دانایی و نادانی» است: لزومی ندارد برای بیان عقاید خودمان از ایدهٔ دکارتی فاندیشنالیسم استفاده کنیم، و راه چارهای که باز میکند چیزی شبیه کوهرنتیسم است، یعنی اعتقاد موجه است اگر با مجموعهٔ اعتقاداتتان سازگار باشد.
به گمان او پوپر پیشتاز این حرکت بوده و برای همین نامش را میآورد، ولی میتوانست بدون اسم او هم همین را بگوید. در ساینس هم تئوری ساخته میشود تا فکتها را توجیه کند و کسی نمیپرسد تئوری را از کجا آوردهای. نتیجه این است که معقولبودن به معنای اثبات در نظام فرمال نیست، و نمیخواهد مسیحیت را به ایدههای پوپر وابسته کند.
او میگوید انحراف دنیای مدرن این است که دیگر کسی انتظار ندارد آنکه ادعای حقیقت و هدایت دارد خودش زندگی جالبی داشته باشد؛ به نظرش ایدهٔ درستی است که چنین کسی شخصیت جذاب و کمال عملی داشته باشد. فیلسوف امروز مثل استاد ریاضی است و زندگی خصوصیاش مهم نیست. با این حال میگوید منظورش این نبود که کتابهای لیوتار، فوکو یا نیچه را نباید خواند؛ از آنها نقلقول میکند، چون معتقد است جاهایی حقایقی کشف کردهاند.
چرا از طرف مسیحیها
او میگوید دلیل آشکار انتخاب این فرمت، یعنی مدتی کاملاً از طرف مسیحیها صحبتکردن، این است که به نظرش تجربهٔ بسیار خوبی است؛ دلایل پنهانی هم دارد. رسماً اعلام میکند که در جلسهٔ قبل حرفهایی زده که خودش قبول ندارد و نمیگوید کجایش اشکال دارد.
با مفهوم ترانسفر در روانکاوی فروید توضیح میدهد که بیمار ممکن است روانکاو را جای والد بگذارد و هرچه او بگوید بپذیرد. به گفتهٔ او این فقط به بیمار مربوط نیست؛ مثلاً بچههای مذهبی که به تهران میآیند ممکن است استاد یا دوستی را جانشین والد کنند. او همیشه نگران است که حرفش را فقط به دلیل اتوریته بپذیرند.
قصد مهم او این است که یاد بگیریم مکتبی را از زاویهٔ خودش ببینیم: گزارههای مسیحی برای کسی با مبانی اسلامی چرندیات به نظر میرسد، همانطور که حرفهای ما برای آنها، و باید دید آن طرف از دین چه میفهمد. در همان حال میگوید فکر نکنید خیلی از حرفهایش غلط است.
هبوط، نجات و دلایل قرآنی
در روایت مسیحی، مبنا این است که جهان پر از نظم و کمال است ولی هرچه به دنیای انسانی میآییم این نظم به هم میخورد. دو راه هست: انکار آن نظم، یا توجیه دینی که مسیحیت با هبوط، گناه اولیه و نجات به دست مسیح میدهد؛ بنابراین خاتمیت مسیح از نظر مسیحیت بدیهی است.
او میگوید برای نشاندادن اینکه عیسی بن مریم همان نجاتدهنده است دلایلی از تورات و قرآن آورده است؛ به نظرش ایدهٔ اصلی مسیحیت، یعنی جنبهٔ الهی مسیح، چندان با قرآن ناسازگار نیست و اشارههایی به آن هست، مثل لقب روحالله و تولد از باکرهای. مسیحیها میگویند خداوند جسم پذیرفته و این را جدی میگویند، نه «انگار».
او آیهای را مهم میداند که در آن آدم و عیسی با هم آمدهاند و ابنعربی به آن استناد میکند. میگوید اگر به قرآن اعتقاد دارید از لقب روحالله و نحوهٔ تولد مسیح ساده نگذرید، و اینکه از «رسولی بود» نتیجه بگیریم مثل بقیهٔ رسولان است به نظرش نتیجهٔ منطقی نیست. زندگی مسیح هم با بقیه فرق دارد: ازدواج نکرد و شریعتی با خود نیاورد.
نجات، دو بعد تشریعی و تکوینی
او میگوید نجاتشناسی و مسیحشناسی از نظر معنایی یک چیزند. بعد تشریعی این است که ایمان به مسیح در کسی که ایمان میآورد تغییری فردی و اخلاقی پدید میآورد و از گناهان پاک میشود؛ این بخشی است که همه قبول دارند.
بعد تکوینی یعنی با ظهور مسیح در خود جهان اتفاقی افتاد؛ به تعبیر ابنعربی انگار چیزی در جهان تمام شد. به گفتهٔ او بعضی الهیدانان جدید مثل بولتمان و تیلیش، که تحت تأثیر ساینساند، این بعد را مدام کوچک میکنند و حتی میگویند مهم نیست عیسی وجود داشته یا نه. به نظرش این برای مسیحی واقعیبودن مهم است؛ میگوید به شوخی میخواهد بولتمان و تیلیش را تکفیر کند، ولی واقعاً انحراف است که مسیحیت به موضوعی اخلاقی تبدیل شود.
مسیح، لوگوس و کتاب مقدس
او از بعد تشریعی آغاز میکند. بنا به توضیحی که میدهد، گناه یعنی کاری که عقل به آن فرمان نمیداد، و در درون هر انسان روحی الهی هست که یونانیها لوگوس میگفتند. پیروینکردن از آن ما را از وحدت با خدا و جهان جدا کرد و نجات بازگشت به آن است؛ مسیحیها مسیح را همان لوگوس میدانند که انسان شده است.
شناختن مسیح و مأنوسشدن با او روح الهی درون را، که در اثر گناه تیره شده، فعال میکند. به همین خاطر از نظر مسیحیها مسئله صرف اعتقاد به پیامبری که حرفهای خوبی زده نیست: خداوند به صورت انسان ظاهر میشود تا بتوان او را دید و لمس کرد.
نکتهٔ مهمی که مسیحیها به مسلمانها تأکید میکنند این است که در اسلام کلمهٔ الهی کتاب است، ولی در مسیحیت کلمهٔ الهی خود مسیح است، نه کتاب انجیل. بنابراین کتاب مقدس را میخوانند تا مسیح را لمس کنند؛ او از بارت نقل میکند که کتاب مقدس مثل فلشهایی است که ذهن را به حقیقت مسیح متوجه میکند.
بیاعتنایی به نقد تاریخی کتاب
او میگوید همین نگاه نشان میدهد چرا مسیحیها به شبهههایی مثل تفاوت تبارشناسی مسیح در متی و لوقا بیتفاوتاند. عهد جدید با ۲۷ فصل در قرن سوم و چهارم رسماً تصویب شد در حالی که انجیلهای بسیار دیگری بود؛ تصویب چهار انجیل یعنی تفاوتهای جزئی برای مسیحیها مهم نیست.
مثالش کسی است که گرسنه است و غذا میخورد بیآنکه ترکیب شیمیایی آن را بداند، چون دیگران خوردهاند و سرحالاند؛ میگوید بعضی مسیحیها اینطورند. فرض کنید انجیل لوقا را لوقا ننوشته باشد؛ مردم قرنهاست همین کتابها را خواندهاند، هدایت شدهاند و با مسیح آشنا شدهاند.
به نظر میآید آدمها بیشتر با انتخاب الگوهای درست منقلب میشوند تا با شنیدن حرفهای درست، چنانکه مولانا با دیدن شمس تبریزی؛ به گفتهٔ او مسیحیها وحی را یک انسان و الگو میدانند، نه مجموعهای از سخنان، و کتاب از نظرشان درجهدو است.
اقتدا به مسیح و میانجی
او میگوید این بحثها دربارهٔ جنبهٔ تشریعی بود، یعنی تأثیر مسیح بر روان کسانی که ایمان میآورند؛ مسیحیت فقط این نیست و این فهم آدمهای مدرن است. کتاب «اقتدا به مسیح» از توماس ای کمپیس را معرفی میکند که شاید پس از انجیل یکی از پرخوانندهترین کتابها در تاریخ مسیحیت باشد.
از نظر مسیحیها میان ندای باطنی، که عقل یا روح هم میتوان نامید، و مسیح فرقی نیست؛ مسیح زنده است و ندای درون ندای اوست. او میگوید اگر در این کتاب به جای مسیح خدا بگذارید، تقریباً میشود آن را کتاب عرفان اسلامی خواند؛ البته نمیخواهد بگوید تفاوتی ندارد.
نکتهٔ تشریعی دیگر این است که از نظر مسیحیها شناخت خدا بدون شناخت مسیح ممکن نیست: خدای پدر ذاتی مجرد و ناشناختنی است و مسیح واسطهای انسانی است که نشان میدهد خدا چگونه به ما نگاه میکند.
او توصیه میکند انجیلها را بخوانند، اول مرقس، بعد متی و لوقا؛ بیشتر اعتقادهای مربوط به تجسد از انجیل یوحنا است. فکر میکند برای شناخت مسیحیت خواندن عهد جدید، و بهویژه انجیلها، لازم است، و مزامیر داوود دعاهایی است که به دعاهای خودمان نزدیک است.
شهیدان و بعد تکوینی
او به تأثیر اخلاقی عمیق مسیحیت اشاره میکند: مسیحیان قرنهای اول تا سوم شهید بسیار دادند و دوست داشتند شهید شوند، چون مسیح گفته بود هر کس صلیب خودش را بردارد. به گفتهٔ او مسیحیت در سه قرن بیهیچ خونریزی امپراتوری روم را فتح کرد، فقط کشته شدند و آزار دیدند و از ایمانشان دست برنمیداشتند.
او میگوید این چیزهای تشریعی هیچکدام مربوط به این نیست که مسیح واقعاً وجود داشته یا نه، ولی بحثهای تکوینی عمیقاً وابستهاند به اینکه مسیح واقعاً ظهور کرده است. وقتی یکی از حاضران میگوید شما گفتید مهم نیست، میگوید اشتباه شنیدهاند: جزئیات کتاب مقدس برای مسیحیها مهم نیست، اما به هیچ وجه نگفته که حقیقت تاریخی مسیح مهم نیست؛ کسانی مثل بولتمان و تیلیش که میگویند مسیح اسطوره است به نظر او کافرند.
وقتی از او نظر خودش را میپرسند، میگوید «من الان خودم نیستم؛ نظر همان مسیحی را میگویم». یکی از حاضران میگوید آموزههایی که دریافت کردهاند شیوهٔ تعقل را تحت تأثیر قرار میدهد؛ او با این ایده مطلقاً مخالف است و میگوید اکثریت آدمها از نظر روانی پیرو والد خودشاناند، ولی در همهجای دنیا کسانی از این مرحله میگذرند و به نتیجه میرسند.
→ متنِ کاملِ این جلسه