→ بازگشت به مسیحیت

جلسهٔ ۶ · مسیحیت

کتاب، کلمه الهی و عرفان مسیحی

۱۵,۱۵۴ واژه
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

جلسه با پاسخ به ایمیلی دربارهٔ آزادی مطالعهٔ کتاب‌ها و آثار هنری دیگران آغاز می‌شود. سپس الهیات مسیحی ادامه می‌یابد: دو جنبهٔ نجات، سنت قربانی و کفاره، مسئلهٔ مصلوب شدن مسیح، تعمید و عشای ربانی، لغو شریعت، تثلیث و کلیسا. در پایان چند کتاب معرفی می‌شود و بحث کلی بسته می‌شود.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.

من معمولاً وارد مسائل عملی نمی‌شوم؛ فکر می‌کنم همهٔ کسانی که از روز اول در این جلسات شرکت کرده‌اند باید به این عادت کرده باشند. مثلاً توصیه نمی‌کنم که چه کار بکنید و چه کار نکنید، چون فکر می‌کنم گفتن چنین حرف‌هایی کار من نیست؛ بیشتر می‌کوشم مسائل را در سطح نظری نگه دارم. اینکه بعضی‌ها به کل کیولیس ایمیل می‌زنند و کتاب معرفی می‌کنند چقدر خوب است؟ فکر می‌کنم بد نباشد؛ اگر از حد خاصی جلوتر نرود، شاید چندان ضرری نداشته باشد. ولی واقعاً اگر کار به جایی برسد که هر کسی خودش برود و هر کتابی را آنجا معرفی کند، من هم ناچارم نظر خودم را بگویم؛ مثلاً دست‌کم یکی از کتاب‌هایی که معرفی شد، کتاب خیلی جالبی نیست. البته به هر حال خواندن هر کتابی از نخواندنش بهتر است.

قصد نداشتم صحبت‌های مقدماتی جلسهٔ قبل را ادامه بدهم، ولی باز ایمیلی دریافت کردم که به نوعی واکنشی به همان صحبت‌ها بود و سؤال دیگری پیش آورده است. فکر می‌کنم این ایمیل در واقع واکنشی به حرف‌هایی بود که جلسهٔ قبل زدم؛ گویی معنای حرف‌های من این است که اگر حقیقت به نوعی در همه‌جا هست، پس ما آزادی عمل داریم که هر کتابی را بخوانیم یا با هر اثر هنری ارتباط داشته باشیم. من نمی‌دانم این نتایج عملی را چگونه می‌شود از بحث‌های نظری گرفت.

نظر من این نیست که هر کسی خودش را کاملاً آزاد بداند که هر کتابی بخواند یا با هر اثر هنری ارتباط برقرار کند. فکر نمی‌کنم از حرف‌هایی هم که جلسهٔ قبل زدم چنین توصیهٔ کلی‌ای، یا مجاز شمردن چنین کاری، دربیاید. فکر می‌کنم این کار در صورتی مجاز است که شما بتوانید حقیقتی را که آنجا هست ببینید. اگر کسی نمی‌تواند — یعنی حقیقت جایی مثلاً در آینه‌هایی کج و معوج هم نمود پیدا کرده، ولی شما نگاه می‌کنید و آن را نمی‌بینید — ممکن است این کار به نوعی باعث گمراهی آدم شود. واقعاً نمی‌دانم. ولی به نظر من دست‌کم این واضح است که از حرف‌هایی که زدم چنین توصیه‌ای برنمی‌آید.

اگر هم کسی از من توصیه بخواهد که مثلاً دربارهٔ مطالعهٔ کتاب‌های دیگران یا آثار هنری متنوع چه کار کند، من واقعاً هیچ توصیهٔ کلی‌ای به کسی ندارم؛ هر کسی باید شرایط خودش را ببیند. فکر می‌کنم گاهی ممکن است لازم باشد کسی مدتی از این‌جور مطالعات دور باشد، و گاهی ممکن است برای کسی خوب باشد که با چنین مطالعاتی در فرهنگ خودش تنوعی ایجاد کند. اصلاً فکر نمی‌کنم بشود دربارهٔ آدم‌ها حکمی کلی صادر کرد که این کار کلاً خوب است و همهٔ آدم‌ها صبح تا شب دنبال این باشند که پیوسته تنوع مطالعاتشان را زیاد کنند، یا بی‌آنکه هیچ چیزی را رعایت کنند با آثار هنری مختلف سروکار داشته باشند. فکر نمی‌کنم توصیهٔ کلی‌ای وجود داشته باشد، جز اینکه به نظر من اینجا جایی است که آدم باید خیلی با احتیاط پیش برود.

من از یک طرف همیشه این را گفته‌ام که فکر می‌کنم ما در دورهٔ خاصی زندگی می‌کنیم که، به اصطلاح، جامعه‌اش چندصدایی است و دیگر نمی‌شود جلوی این صداها را گرفت. اگر مثلاً چند قرن پیش فقیهی به‌راحتی می‌توانست فتوا بدهد که خواندن کتب ضاله حرام است و باید جلوی برخورد با فرهنگ‌های دیگران را گرفت و آدم نباید خودش را در معرض تبلیغات، مثلاً تبلیغات کفار، قرار بدهد، فکر می‌کنم این فتوا الان عملی نیست. ما به هر حال در معرض فرهنگ‌های دیگر قرار داریم: در هر جای دنیا که باشید، این وضعیت روزبه‌روز بیشتر می‌شود و انگار صدای همهٔ جهان را می‌شنوید. بنابراین دور نگه‌داشته‌شدن از جوّ فرهنگی دنیا از نظر عملی پیوسته قدری سخت‌تر می‌شود.

اما آیا معنای این وضع این است که بلافاصله نتیجه بگیریم حالا که چنین است، اصلاً در فرهنگ‌های دیگر شیرجه بزنیم و به‌طور عام خودمان را در چنین جوّی قرار دهیم، یا نه، دست‌کم قدری با احتیاط برخورد کنیم؟ احساس من این نیست که بشود نتیجهٔ عملیِ خیلی کلی‌ای گرفت.

دربارهٔ خودم شاید اینجا خیلی جای آن نباشد که وارد جزئیات شوم؛ ولی دست‌کم در زندگی خودم اصلاً این‌طور نبوده که به‌طور مداوم با هر جور فرهنگی ارتباط برقرار کرده باشم. فکر می‌کنم در دورهٔ دبیرستان خیلی متنوع مطالعه می‌کردم و اصلاً برای خودم آزادی‌ای قائل بودم، ولی دست‌کم چهار پنج سالی که دانشجوی لیسانس بودم، به‌طور مطلق می‌توانم بگویم که به دلایل کاملاً شخصی خودم را از همه‌چیز دور نگه داشتم. البته بی‌آنکه بخواهم فتوای کلی بدهم که همه باید کاری بکنند؛ لازم نیست وقتی من در زندگی خودم تصمیمی می‌گیرم، معنایش این باشد که معتقدم این کار اصولاً برای همه درست است.

فکر می‌کنم به دلیلی کاملاً شخصی، در حدود ۱۸ سالگی، وقتی به نوعی به این اطمینان رسیدم که قرآن کتاب خداست، تمایلم به مطالعهٔ کتاب‌های دیگر اصلاً کم شده بود. می‌توانم بگویم تقریباً چهار پنج سال، غیر از درس‌های دانشگاه، فقط قرآن و حدیث خواندم و حتی ۹۹ درصد گرایشم به خود قرآن بود؛ از مطالعات فرهنگی، مثلاً خواندن کتاب فلسفی، یا ارتباط با چیزهای هنری، فرقی نمی‌کند ایرانی یا خارجی، خبری نبود. واقعاً هم فکر می‌کنم احساسم در آن دوره این نبود که این‌ها گمراه‌کننده‌اند یا نیستند؛ چنین حسی نداشتم و همین‌طوری برای خودم راحت بودم. قرآن می‌خواندم و برایم خیلی هم جالب بود، و بعد هم این‌طور نبود که یک‌باره دوباره در فرهنگ غرب شیرجه بزنم. فکر می‌کنم در زندگی‌ام به‌تدریج همین‌طور شد. وقتی خواندن چیزهای متنوع را شروع کردم که احساس کردم برایم مفید است.

اگر الان از من بپرسید، ممکن است بگویم بعضی از برداشت‌هایی که از قرآن دارم از لحاظ فنی طوری است که اگر ادبیات غرب را نخوانده بودم، بعضی از این نکته‌ها را نمی‌فهمیدم. بنابراین شما می‌توانید ادبیات غرب، و کلاً ادبیات هر چیزی را، مطالعه کنید و از لحاظ فرم و ریزه‌کاری‌های فنی خیلی چیزها از آن یاد بگیرید؛ حالا می‌خواهد شعر باشد، سینما باشد، ادبیات داستانی باشد یا هر چیز دیگر.

به هر حال الان هم که واقعاً شخصاً به زندگی خودم نگاه می‌کنم، نمی‌توانم بگویم از قاعده‌ای کلی پیروی کرده‌ام که بخواهم آن را به کسی توصیه کنم. مثلاً دست‌کم می‌توانم بگویم اگر به شرایطی رسیدید که من رسیدم، بد نیست مدتی مطالعه نکنید و بعد ممکن است خوب باشد مدتی مطالعه کنید؛ ولی واقعاً این‌طور نیست که بخواهم چنین چیزی بگویم. ممکن است کلاً فقط یک حرف بزنم و آن اینکه این کار را باید قدری با احتیاط انجام داد.

سینما به نظر من هنر بسیار تأثیرگذاری است، به‌خصوص با جوّی که در آن هست؛ مثلاً نوعی تبلیغ فساد که از آغاز پیدایش سینما همیشه همراهش بوده است، و خیلی چیزهای دیگر. نوع تأثیرگذاری ناخودآگاهی که فیلم روی آدم دارد با ادبیات خیلی فرق دارد. بنابراین شاید کار خیلی جالبی نباشد که آدم‌ها همین‌طوری و بی‌هیچ ضابطه‌ای هر فیلمی را که دلشان می‌خواهد ببینند، به‌ویژه وقتی در سنین خیلی پایین برای خودشان چنین آزادی عملی قائل می‌شوند؛ دربارهٔ موسیقی هم همین‌طور.

فکر می‌کنم هر کسی باید به حال خودش نگاه کند؛ احتمالاً آدم صادقانه می‌تواند تشخیص بدهد که کارهایی که الان می‌کند از لحاظ معنوی برایش خوب است یا بد. نمی‌خواهم حکم کلی بدهم: ممکن است کسی از سن خیلی پایین با این‌جور چیزها سروکار داشته باشد، مثلاً در جوّ فرهنگ غرب باشد، و برایش خیلی هم خوب باشد؛ و کسی هم ممکن است تا آخر عمرش هیچ‌وقت چنین فعالیت‌هایی نکند. قطعاً ضرورتی ندارد که آدم، در هر فرهنگی که به دنیا آمده، وظیفهٔ خودش بداند که برود و همهٔ فرهنگ‌ها را کندوکاو کند تا مثلاً به نتیجه‌ای بین‌المللی برسد. فکر نمی‌کنم این واقعاً حکمی باشد که بشود برای هر آدمی صادر کرد.

به هر حال این صحبت مقدماتی من قدری برای این است که از حرف‌هایم بلافاصله در جهتی، مثبت یا منفی، نتیجه‌گیری نکنید.

سؤالی که از من شده بود، مثلاً به این اشاره داشت که در شریعت کلاً از همنشینی با افراد گناهکار نهی شده است؛ یا در قرآن به‌وضوح آمده که کسانی هستند که «یخوضون فی آیاتنا»، یعنی کسانی که دربارهٔ آیات خداوند می‌نشینند و حرف می‌زنند، مسخره می‌کنند یا مخالفت می‌کنند، و وقتی با آن‌ها هستید، اگر چنین کاری کردند، برخیزید و بروید؛ به نوعی خودتان را از جمع افراد گناهکار، افرادی که منکر خداوند هستند، دور کنید و بکوشید با آدم‌های خوب نشست و برخاست داشته باشید. این حکمی کلی است که همهٔ ما شنیده‌ایم. شاید بشود از آن به نوعی نتیجه گرفت که مطالعهٔ کتاب، و مخصوصاً سروکار داشتن با آثار هنری، مثل نشست و برخاست با آدم‌هایی است که آن اثر را خلق کرده‌اند؛ بنابراین فرضاً اگر کسی موسیقیِ آدمی را گوش بدهد که مثلاً گناهکار یا بدکار است یا افکار پلیدی دارد، این به نوعی مثل نشست و برخاست با آدم‌های پلید است که از آن نهی شده است.

این سؤال به یک معنا سؤالی کلی است، اصولاً مثل همان تحریم کتب ضاله. ما حکمی کلی داریم که خواندن کتاب‌هایی که نوشته می‌شوند و شامل عقایدی غیر از عقاید حقه‌اند حرام است، مگر برای کسانی که به نوعی متخصص باشند. این حکم را هم احتمالاً اکثرتان شنیده‌اید. حکمی است که بر اساس آن دست‌کم سال‌ها این‌طور بوده، و الان هم همچنان هست، که هر کتابی در بازار ایران مجاز به انتشار نیست. قرار نیست هر اثر هنری یا هر کتابی در اختیار عموم مردم قرار بگیرد؛ ولی خواصی هستند که می‌توانند کتب ضاله را بخوانند، چون آن‌قدر اطلاعات دارند که وقتی این کتاب‌ها را می‌خوانند گمراه نشوند.

دلیل این احکام هم واضح است: اینکه عموم مردم، اگر واقعاً آمادگی‌اش را ندارند، یعنی به اندازهٔ کافی اهل تفکر نیستند و اعتقاد دینی‌شان در معرض خطر است، برای خودشان این آزادی عمل را قائل نباشند که بروند هر کتابی به دستشان رسید بخوانند؛ چون نمی‌توانند در برابر آنچه خوانده‌اند مقاومت کنند و به نوعی از عقاید درستی هم که داشته‌اند منحرف می‌شوند.

من همیشه یاد این عبارت مرحوم علامه طباطبایی می‌افتم که در توجیه اینکه چرا به قم آمد و تدریس فلسفه را شروع کرد، می‌گوید: به چشم خودم می‌دیدم که در آن زمان در تبریز، که پیش‌وری و آن ماجراهای جدایی‌طلبی وجود داشت، جوان‌های مسلمان با خواندن یک جزوهٔ مثلاً مارکسیستی اعتقادات خودشان را به‌کلی از دست می‌دادند. خود علامه طباطبایی آن جزوه‌ها را می‌خواند و می‌دید محتوایی ندارند؛ یعنی نه از نظر فلسفی و نه از هیچ نظر دیگری چیز قوی‌ای نیستند. تازه آثار قدری جدی‌ترِ مثلاً مارکسیست‌ها آن موقع به زبان فارسی ترجمه نشده بود؛ جزوه‌هایی که احتمالاً علامه طباطبایی از آن‌ها می‌گفت، جزوه‌های حزبیِ خیلی تبلیغاتی، ساده و سطح پایین بوده است.

علامه طباطبایی می‌گوید احساس وظیفه کردم که این علوم عقلی اسلامی را احیا کنم؛ برای اینکه در آینده دیگر نمی‌شود جلوی این اتفاق را گرفت که عقاید دیگران به نوعی وارد حوزهٔ حکومت اسلامی، یعنی جاهایی که مردمش مسلمان‌اند، شود؛ و خوب است که ما زمینه‌ای آماده کرده باشیم تا اگر چنین چیزی به دست کسی افتاد، دست‌کم جمعیتی از روحانیون باشند که دیگر صرفاً فقه بلد نباشند و بتوانند از عقاید اسلامی هم دفاع کنند.

اگر این سؤال را این‌طور نگاه کنید، شاید به نوعی جنبهٔ شرعی پیدا کند. باز فکر می‌کنم این تعمیم یک حکم شرعی به صورتی نه‌چندان موجه است: اینکه گوش دادن به موسیقی شبیه همنشینی با خالق اثر است، یا دیدن یک فیلم یا خواندن یک کتاب مثل همنشینی است، و چون از همنشینی نهی شده‌ایم پس نباید این کار را بکنیم. فکر می‌کنم این قدری حالت قیاس مع‌الفارق دارد. اتفاقاً من شخصاً احساس خوشحالی دارم، و قبلاً هم این را ابراز کرده‌ام، که در دورانی زندگی می‌کنم که بدون اینکه بخواهید به آدم‌هایی نزدیک شوید که ممکن است روحیهٔ بدی داشته باشند، می‌توانید از طریق آثارشان حالشان را بفهمید؛ این چیز جالبی است، دست‌کم برای من ممکن است خیلی جالب باشد.

به هر حال فکر نمی‌کنم اینجا حکم شرعی‌ای هم وجود داشته باشد؛ و اگر هم باشد، باز مثل همان حکم کتب ضاله باید بگوییم که برای همهٔ آدم‌ها نیست. کلاً نمی‌شود گفت آدم‌ها نباید با آثار هنری کسانی که هدایت‌یافته نیستند ارتباط داشته باشند؛ دست‌کم واضح است که عده‌ای باید این کار را بکنند. مثل این است که بگویید حکمی کلی هست که با کسانی که بیماری مسری دارند نباید نشست و برخاست کرد؛ ولی پزشک و پرستار و بیمارستان و آدم‌هایی هستند که اگر هیچ‌کس نخواهد این کار را بکند، این بیچاره‌ها اصلاً چه کار باید بکنند؟ پس واضح است که عده‌ای باید احساس وظیفه کنند که چنین مطالعاتی داشته باشند یا چنین کاری بکنند.

واقعاً فکر می‌کنم بهتر است حکم کلی ندهیم. فقط نظرم این است که آدم‌ها باید به‌شدت به خودشان نگاه کنند و ببینند واقعاً نیاز دارند متنوع مطالعه کنند یا نه؛ یا مثلاً به حکم احساس شخصی‌شان حس می‌کنند بهتر است، حتی به‌طور موقت، خودشان را دور نگه دارند. به نظر من حکم کلی وجود ندارد، جز اینکه خوب است آدم قدری احتیاط کند.

من همیشه از آدم‌هایی که در برخورد با هر جور فرهنگی خیلی احساس آزادی می‌کنند، واقعاً قدری تعجب می‌کنم. فکر می‌کنم واضح است که اگر آدم پیش از آنکه شخصیتش قدری شکل گرفته باشد، خیلی در معرض حرف‌های متنوع باشد، این باعث رشد بخش بالغ او نمی‌شود. به نظر من ملاک اصلی این است که چگونه رفتار کنید تا آن بخش بالغتان رشد کند. اگر هیچ صدایی از اطراف و اکناف نشنوید، یعنی فقط خودتان را در زرورق نگه دارید و همان حرف‌هایی را گوش بدهید که مثلاً در مدرسه به شما گفته‌اند و همان تبلیغاتی را که در محیط زندگی‌تان بوده، مثل این است که تابع والد خودتان هستید و به حکم همان والد حرف کس دیگری را هم گوش نمی‌دهید؛ به نظر می‌رسد این خیلی جالب نیست. از آن طرف، فکر می‌کنم سوی دیگر طیف هم کاملاً افراطی است: اینکه آدم از سن نوجوانی، که هنوز قدرت قضاوت دربارهٔ افکار مختلف را ندارد، خودش را رها کند و انواع و اقسام کتاب‌ها، مثلاً کتاب‌های فلسفی، هر چه به دستش رسید بخواند، بی‌آنکه بتواند تمیز بدهد کدام درست می‌گوید و کدام غلط.

هر کسی باید بنا به طبع خودش، میان این دو سر طیف که هر دو به نظر می‌رسد کار اشتباهی باشند، مسیری برای خودش انتخاب کند، با این ملاک که به جایی برسد که اگر اعتقادی دارد، این اعتقاد از درونش جوشیده باشد؛ یعنی چنین نباشد که صرفاً چیزی را شنیده باشد و بی‌آنکه آن اعتقاد را درونی کرده، به معنای واقعی با وجودش پذیرفته و درستی‌اش را حس کرده باشد، آن را بپذیرد. این شیوه که یک‌باره همهٔ اعتقاداتم را کنار بگذارم و از صفر شروع کنم و همهٔ اعتقادات مختلف را بخوانم تا ببینم کدام درست است، قطعاً به جایی نمی‌رسد. برعکسش هم به نظر من مشکل دارد: اینکه کسی کلاً همهٔ درها را ببندد و صرفاً مشغول چیزهایی باشد که از اول به او گفته‌اند خوب است. مشکل این است که وقتی از «عقاید حقه» سخن گفته می‌شود، چه کسی تشخیص می‌دهد که این عقایدی که الان به من گفته شده حق است یا نه؟ مثل این است که در هر جای دنیا به دنیا بیایید، ممکن است چنین حکمی باشد: کسانی که آن فرهنگ را ساخته‌اند بگویند این عقاید حقه است و شما نباید در معرض خواندن کتاب‌های دیگران قرار بگیرید.

جالب است کسانی که با اصرار زیاد همین حرف‌ها را می‌زنند، که آدم‌ها برای اینکه از عقاید حقهٔ خودشان دور نشوند نباید کتب ضاله بخوانند، از آن طرف از پیروان همهٔ ادیان دیگر طلبکارند که چرا نفهمیدید اسلام درست است یا غلط؛ آن‌ها هم به همین حکم عمل کرده‌اند و کتب ضاله نخوانده‌اند. به هر حال تناقضی در کار است. به نظر من آدم باید راهی میانه انتخاب کند و این برای هر کسی واقعاً به شرایط خودش بستگی دارد؛ به نظرم نمی‌شود حکم کلی داد.

مثلاً همین حرف که اگر کتاب آدم‌های بد را بخوانیم یا موسیقی‌شان را گوش بدهیم یا فیلم‌هایشان را ببینیم برایمان ضرر دارد، فرضش این است که این آدم خوب و بد را به‌طور نهایی تشخیص داده و به نوعی در زندگی‌اش به نتیجهٔ کاملی رسیده است. اگر کسی واقعاً به این نتیجه رسیده، یعنی خیر و خوبی را به‌طور مطلق درک کرده، شاید لازم نباشد؛ کنجکاو هم نیست که در آن آینه‌های کج و معوج و شکسته چه چیزهایی بازتاب پیدا می‌کند و می‌تواند این‌جور مطالعات را نداشته باشد.

باور کنید، فکر می‌کنم همان‌طور که ریاضی و فیزیک و علوم کامپیوتر می‌خوانم و به همهٔ مردم دنیا توصیه نمی‌کنم که حتماً این‌ها را بخوانند، همان احساس را نسبت به این‌جور مطالعات دارم. به هیچ وجه توصیه نمی‌کنم که مثلاً میشل فوکو بخوانید یا نخوانید. کسی علاقه‌مند است و سؤال‌هایی در ذهنش هست؟ خب برود بخواند. اگر نیست، نه. مرحوم علامه جعفری، فکر می‌کنم در مقدمهٔ کتاب جبر و اختیارش، مطرح کرده است که جبر و اختیار از آن چیزهایی است که اگر کسی به این سؤال مبتلا نشده باشد، واقعاً به نفعش است که اصلاً به آن فکر نکند؛ یعنی نرود کتاب جبر و اختیار بخواند و بعد تا آخر عمرش بنشیند و بگوید من مجبورم یا مختارم. این بیش از همه مثل یک مرض است؛ بعضی چیزها این‌طورند. اگر واقعاً چیزی آزارتان نمی‌دهد و سؤال جبر و اختیار در ذهنتان نیست، چرا سراغش بروید؟ دارید زندگی‌تان را می‌کنید. این مسئله‌ای هم نیست که کسی ادعا کرده باشد حل قاطعی برایش ارائه کرده است. به نظر می‌رسد اختیار با قوانین فیزیک نمی‌خواند و با بعضی چیزهای دینی هم ممکن است خیلی سازگار نباشد. بهترین راه این است که اگر مبتلا نشده‌اید، بیخود نروید خودتان را مبتلا کنید؛ ولی اگر مبتلا شدید، باید بروید و کتاب بخوانید.

به خودتان نگاه کنید و تصمیم بگیرید که در این دورهٔ زندگی‌تان واقعاً میل دارید و ضرورتش را احساس می‌کنید که در زمینه‌ای، مثلاً مسیحیت، مطالعات وسیعی انجام بدهید یا نه. شما که به اینجا آمده‌اید، لابد علاقه‌ای دارید بدانید در ادیان دیگر چه می‌گذرد؛ فکر می‌کنم به هر حال اطلاع داشتن از چیزهای متنوع بد نیست.

جلسهٔ قبل دربارهٔ دو جنبهٔ متمایزِ ایدهٔ نجات در مسیحیت صحبت کردم و تأکید کردم، و باز تأکید می‌کنم، که برخلاف بعضی از مسیحیان مدرن، مسیحیت به معنای اصیلش واقعاً صرفاً اعتقاد به چیزی نیست که من اسمش را نجات تشریعی گذاشتم؛ باید به نوعی به عمل مسیح، عمل تکوینی مسیح، و آثاری که ظهور مسیح در این دنیا باقی گذاشته معتقد باشید. البته هر دینی همیشه در معرض تجدیدنظرطلبی است و فکر می‌کنم در مسیحیت هم ممکن است هر کسی بخشی را مرکزی و بخشی را حاشیه‌ای بداند و معتقد باشد که می‌شود از آن حاشیه‌ها صرف‌نظر کرد.

دفعهٔ قبل گفتم و باز تأکید می‌کنم: احساس من این است که اعتقاد به مصلوب شدن مسیح و اهمیت آن برای نجات بشر، در چیزی که ما به‌عنوان مسیحیت می‌شناسیم، حتی از ایدهٔ تجسد خداوند به صورت مسیح هم مرکزی‌تر است. فکر می‌کنم تجدیدنظرطلبانی که معتقدند می‌توانیم مسیحی باشیم و معتقد نباشیم که عیسی خودِ خداست که به صورت بشر درآمده، به مسیحیت به معنای موجودش نزدیک‌ترند تا کسانی که تجدیدنظرطلبی‌شان به این معناست که اصلاً مهم نیست عیسی وجود داشته است. بعضی‌ها می‌گویند مهم نیست که عیسای تاریخی وجود داشته و این اتفاق‌ها واقعاً افتاده یا نه؛ مهم این است که چنین شخصیتی را بپذیرید و مسیح را به‌عنوان پیشوای خودتان، کسی که از او راهنمایی می‌خواهید و الگوی زندگی‌تان است، پذیرفته باشید: آن جلوهٔ کمالی که ممکن است در انسان تجلی کند. من فکر می‌کنم این واقعاً از آن عقاید دفاعی است: وقتی به عقاید آدم‌ها حمله می‌شود، واکنش بعضی‌شان این است که حیطهٔ عقاید خودشان را پیوسته کوچک‌تر و کوچک‌تر کنند تا آسیب‌پذیر نباشند؛ آخرش نگاه می‌کنید و می‌بینید اصلاً چیزی از عقایدشان باقی نمانده است.

هر کسی در این دنیا هر عقیده‌ای داشته باشد، به هزار طریق مختلف عقاید مخالفی علیه آن پدید می‌آید، و اگر آدم بخواهد پیوسته به اصطلاح جا خالی بدهد، نتیجه‌اش این است که به هیچ چیز نباید معتقد باشد. به نظرم مسیحیت در طول تاریخ، از همان قرن‌های اول، همیشه چنین اعتقاداتی را همراه داشته است و نمی‌شود این‌ها را به‌راحتی حذف کرد.

لازم نیست تذکر بدهم که از لحظه‌ای که گفتم «مسیحیت»، دوباره در آن قالب اسقفی خودم رفته‌ام. بخش تشریعی نجات این بود که خداوند، یعنی کمال مطلق، به صورت یک انسان ظاهر شده است و این کلمهٔ الهی، لوگوس، یا هر اسمی که می‌خواهید بر آن بگذارید، که به صورت مسیح ظهور کرده، در درون همهٔ ما وجود دارد. اعتقاد به مسیح آن لوگوسِ درون ما را، که در اثر گناه اولیه و گناهانی که در زمین انجام داده‌ایم درخشش آن به نوعی کم شده است، احیا می‌کند و باعث می‌شود دوباره تجلی کند و ما نوعی زندگی کردن در مسیح را، به همان معنای مسیحی‌اش، تجربه کنیم. بنابراین ایمان به مسیح و تعمید گرفتن باعث می‌شود این فیض وارد زندگی ما شود.

این یک بخش است: به این ترتیب، با ایمانی که به مسیح می‌آوریم و با تجلی آن لوگوس در درون خودمان، از گناهان شخصی‌مان هم پاک می‌شویم. به‌علاوه، تقریباً همیشه این اعتقاد همراه مسیحیت بوده که عمل مسیح، یعنی مصلوب شدنش و کلاً زندگی و ظهورش در زمین، گناه اولیهٔ بشر را هم پاک کرده است. بنابراین این ایمان تشریعی به مسیح مکمل نقشی است که مسیح با زندگی خودش در گشودن راه نجات داشته است.

یک بار دیگر تکرار می‌کنم که اعتقاد مسیحی این‌گونه است: مسیح راه نجات را گشوده و گناه اولیه از بین رفته است، گناهی که شما شخصاً نمی‌توانستید کاری با آن بکنید و از آن بگریزید؛ و اینکه این راه را طی کنید و به نجات واقعی‌تان بینجامد، در اختیار شماست. مسیح دیگر شما را به نجات مجبور نمی‌کند؛ راه‌ها را گشوده است، به این شکل که اولاً در همان جنبهٔ تکوینی که از آن صحبت کردم، مشکلاتی را که بود برطرف کرده، و با نحوهٔ زندگی خودش نوعی راهنمایی برای نحوهٔ زندگی هم به ما ارائه کرده است.

باز تأکید می‌کنم که برای بحث‌های بعدی، تفکیکی را که میان دو ایدهٔ مختلف دربارهٔ آثار تکوینی ظهور مسیح و دخالتش در نجات بشر مطرح کردم، دوباره جدا از هم یادآوری می‌کنم. ایدهٔ اول این بود که وقتی گناه انسان با گناه اولیه به زمین وارد شد، این گناه اولیه به نحوی به نسل انسان‌ها به ارث رسیده است؛ وارد جزئیاتش نمی‌شویم. انسان با گناه اولیه، و کلاً با گناه کردن، شیطان را عبادت کرده و تحت سلطهٔ شیطان درآمده، و کرهٔ زمین اصلاً در فرمانروایی شیطان است؛ در انجیل به انحای مختلف اشاره‌هایی به این مضمون، یعنی قدرت شیطان و فرمانروایی‌اش، می‌بینید. تنها کسی که می‌تواند این قدرت شیطان را بشکند کسی است که هیچ نوع تبعیتی از شیطان نکرده باشد.

بنابراین باید کسی ظهور کند که حتی از گناه اولیه پاک باشد؛ و چون گناه اولیه ذاتاً برای انسان وجود دارد، یعنی انگار به او به ارث می‌رسد، این شخص باید از لحاظ ذات انسانی معمولی نباشد. فرض کنید از اصطلاح لوگوس هم استفاده نکنید؛ مثل این است که کمال مطلق، چیزی که هیچ نقصی در آن نیست، باید به صورت انسان ظهور کند تا این فرمانروایی شیطان در زمین خاتمه پیدا کند. یک نقش واقعی مسیح، که جنبهٔ تکوینی دارد و هیچ ارتباطی به آن شخصیت مسیح ندارد، و مسیح آن را در زمان حیات خودش انجام داد، این بود که به نوعی زمین را پاک‌سازی کرد؛ اصلاً مهم نیست شما به او ایمان بیاورید یا نیاورید، اصلاً مهم نیست کتاب مقدسی باقی می‌ماند و کسانی مسیحی می‌شدند یا نمی‌شدند. قدرت شیطان را در زمین شکست و فرمانروایی خداوند با ظهور مسیح در زمین برقرار شد.

این وعدهٔ ظهور ملکوت خداوند، که در کتاب مقدس مدام در کلمات یحیی پیش از ظهور مسیح و مخصوصاً در کلام خود مسیح می‌شنوید، با ظهور مسیح به تحقق رسید، و در انجیل هم اشارهٔ مستقیمی به این مضمون هست: آن وعده با ظهور مسیح کامل شده و وعده همین بود. یهودیان «ملکوت خدا»، یعنی فرمانروایی خداوند، را شاید این‌طور برداشت می‌کردند که پادشاهی می‌آید و فرمانروایی به معنای سیاسی‌اش به دست افراد مؤمن می‌افتد؛ در حالی که آنچه ظاهراً منظور بود و تحقق پیدا کرد این بود که در باطن این عالم، در کرهٔ زمین، اگر قدرت‌های شیطانی به نوعی به فرمانروایی رسیده بودند، این فرمانروایی می‌شکند و از این به بعد خداوند در زمین فرمانروایی می‌کند. از لحاظ معنوی، روح‌القدس انگار به‌عنوان یک امر تکوینی تا آخرین مراتب وجود نزول پیدا می‌کند.

من یک بار دربارهٔ ظهور مسیح این تعبیر را به کار بردم که گویی مسیح با ظهور خودش شاهراهی از خودِ خدا تا پایین‌ترین سطوح خلقت، یعنی خلقت جسمانی، گشود؛ و اگر خداوند خودش را به جسمانیت وصل نمی‌کرد و به صورت انسانی که جنبهٔ جسمانی دارد ظهور نمی‌کرد، این امر تحقق پیدا نمی‌کرد. در واقع ظهور مسیح، یعنی تجسد خداوند به صورت مسیح، به نوعی رسیدن آن نور الهی به همهٔ زوایای تاریکی است که در خلقت وجود دارد. این با رفتارهای خاص و عجیب مسیح در زمان حیاتش تأیید می‌شود: برخلاف همهٔ پیامبران، همنشین گناهکاران و مردم عادی بود؛ در حالی که معمولاً می‌بینید این اتفاق دربارهٔ پیامبران دیگر نمی‌افتد. همان سؤالی که اول جلسه به آن پاسخ دادم: مسیح دست‌کم این را رعایت نمی‌کرد.

در انجیل مدام می‌بینید که کاهنان و سردمداران قوم یهود همنشینی با گناهکاران را بر مسیح ایراد می‌گیرند: هم‌غذا شدن با کسانی که شریعت را رعایت نمی‌کنند و همنشین شدن با کسانی که حتی به گناه کردن مشهورند. جایی مسیح مهمان یک فرد یهودی است و زنی می‌آید، پای مسیح را می‌شوید و با موهای خودش خشک می‌کند، و آن فرد اعتراض می‌کند که «این زن گناهکار است؛ چرا اجازه می‌دهی این کار را بکند؟» واکنش و پاسخ مسیح کاملاً این‌طور است که انگار اصلاً برای همین آدم‌ها آمده است، نه برای همنشینی با کسانی که جزو سردمداران قوم یهودند یا افراد متدین‌اند. بارها تکرار می‌شود که «این‌ها هستند که به من احتیاج دارند و من برای این‌ها آمده‌ام».

این جنبه‌ای از تأثیر تکوینی مسیح است: مسیح مثل بارانی است که بر کرهٔ زمین باریده و همهٔ سیاهی‌ها را شسته باشد؛ این‌طور جهان پس از ظهور مسیح تازه می‌شود و راه برای اینکه توحید پا بگیرد باز می‌شود. پیش از ظهور مسیح می‌بینید که توحید پا نمی‌گیرد. پیامبران هر چقدر می‌آیند، مثلاً در قرآن می‌خوانید، بیشترین تعداد پیروان پیامبران پیش از ظهور مسیح فقط دربارهٔ حضرت موسی و قوم یهود است، که تکلیف آن‌ها هم روشن است: به نوعی منافع دنیایی دارند و دنبال موسی راه می‌افتند، ولی می‌بینید که واقعاً ایمان به معنای واقعی کلمه ندارند؛ به محض اینکه نگاهشان نکنید، گوساله درست می‌کنند. یعنی آن شوق بت‌پرستی در قوم یهود هم به‌شدت هست. تازه می‌بینید که قوم یهود قومی بسیار کوچک و ضعیف است و این پیام یکتاپرستی فقط برای همین قوم جا داشته است، قومی که یکتاپرستی و اعتقاد به دین موسی با منافع مادی‌شان عجین شده است.

این نکتهٔ خیلی مهمی است. اگر یهودیان به دین خودشان اعتقاد دارند و دنبال موسی راه می‌افتند، دارند از بردگی نجات پیدا می‌کنند و وعدهٔ رسیدن به سرزمینی موعود به آن‌ها داده شده است؛ بنابراین منافع این‌دنیایی‌شان در همین است. حتی اگر کسی جزو بردگان بنی‌اسرائیل بود و هیچ نوع اعتقاد مذهبی هم نداشت و موسی را اصلاً قبول نداشت، طبیعی است که دست‌کم دنبالش راه بیفتد تا فعلاً از آنجا نجات پیدا کند. قوم یهود قومی خاص است؛ نمی‌شود به آن‌ها نسبت داد که به معنای واقعی کلمه یکتاپرست شدند. به نظر می‌رسد همیشه این تزلزل در آن‌ها بوده است. بارها در طول تاریخ قوم یهود می‌بینید که به‌طور علنی بت‌پرست شدند. ماجرای سامری را قرآن نقل کرده، و اگر به تاریخ قوم یهود و به خود کتاب مقدس یهودیان در عهد عتیق نگاه کنید، در تاریخ بنی‌اسرائیل به‌وضوح ثبت شده که بارها به‌طور علنی به این انحراف دچار شدند. مخصوصاً در ماجرای دو تکه شدن سرزمین یهود به اسرائیل و یهودیه، بخش شمالی مطلقاً و کاملاً به‌طور علنی بت‌پرست است؛ گویی دیگر دین را کاملاً کنار گذاشته باشند.

می‌خواهم بگویم اگر این قوم یهود را هم استثنا نکنید، مشکل چندانی پیش نمی‌آید: یکتاپرستی به آن معنای واقعی کلمه اینجا هم جا نیفتاده است. ولی پس از ظهور مسیح، به دلیل همین آثار تکوینی، و چون، همان‌طور که در قرآن هم به آن اشاره می‌شود، روح‌القدس انگار به نوعی همراه مسیح فعالیتی انجام می‌دهد، و چون مسیح نمی‌میرد و زنده می‌ماند و بنابراین این آثار تکوینی همچنان باقی می‌مانند، وارد دورهٔ جدیدی از حیات بشر در کرهٔ زمین می‌شویم: دوره‌ای که نجات در آن با سهولت بیشتری امکان‌پذیر است.

برطرف شدن گناه اولیه اگر به این معنا باشد که اقدام مسیح گناه اولیه را به معنایی پاک کرده است، انسان‌ها باید دوباره در بهشت قرار می‌گرفتند و دیگر اصلاً هبوط برداشته می‌شد؛ یا اینکه اعتقاد این است که مسیح دست‌کم آثار اخروی گناه اولیه را از بین برده است. مسیح داور روز قیامت است. در روز قیامت، وقتی خداوند، یا حالا مسیح، داوری می‌کند، این وضع که گناه اولیه چیزی نبود که انسان بتواند از آن بگریزد و هر عملی هم که انجام می‌داد، در روز داوری گناهی همراهش بود که باعث عذابش می‌شد، چیزی است که می‌توانیم بگوییم با ظهور مسیح مطلقاً از دوش بشر برداشته شد. ولی اینکه آثار آن به این معنا از بین برود که انگار اصلاً اتفاق نیفتاده است، و به محض اینکه گناه اولیه رفع شد انتظار داشته باشید بشر دوباره به بهشت برگردد و بساط نسل بشر در کرهٔ زمین برچیده شود، اعتقادی نیست که مسیحیان دربارهٔ آن این‌طور فکر کنند.

مخصوصاً اگر به تعبیرهایی از گناه اولیه معتقد باشید که بنا بر آن‌ها همهٔ انسان‌ها به معنای واقعی آن گناه را انجام داده‌اند، یعنی موضوع ارث و این‌ها نیست. در بعضی تعبیرها این‌طور است که هر کسی متولد می‌شود، انگار خودش به نوعی آن گناه را انجام داده است؛ مثلاً معتقد باشید پیش از تولد عالمی وجود دارد که همه آن را طی می‌کنند و بعد به دنیا می‌آیند. بنابراین معنا ندارد که دچار هبوط نشوند: چون طبق معمول آن گناه را انجام می‌دهند، هبوط می‌کنند و در معرض شر قرار می‌گیرند؛ ولی در روز قیامت برای این گناه بازخواست نمی‌شوند و فقط برای گناهان دوران حیات خودشان، یعنی گناهان دنیایی‌شان، بازخواست می‌شوند. انسان دیگر در روز داوری برای گناه اولیه بازخواست نمی‌شود.

من کم‌کم می‌کوشم این بحث‌ها را جمع کنم و به پایان برسانم، چون واقعاً جواب این سؤال‌ها دیگر جواب مشخصی نیست که همهٔ مسیحیان بر سرش توافق داشته باشند؛ هر چقدر به جاهای قدری باریک‌تر وارد شوم، به جاهایی می‌رسم که فرقه‌های مختلف مسیحی کاملاً با هم مخالف‌اند. مثلاً دربارهٔ ایده‌های نجات، همین چیزهایی که گفتم، خیلی سعی کردم مشترک باشد، ولی باز همه این‌ها را قبول ندارند. فکر می‌کنم مسیحیت کلاً از نظر تعداد فرقه‌ها تقریباً دینی است که رکورد دارد؛ نمی‌دانم، چند هزار فرقه، ۲۴ هزار فرقهٔ مسیحی وجود داشته باشد. مخصوصاً از زمانی که مسیحیت در آمریکا مستقر شد، تعداد فرقه‌ها در آنجا به‌طور انفجاری زیاد شده است. به هر حال حرف مشترک زیادی نمی‌شود گفت.

توضیحی را که به شما دادم، می‌شود یک جواب ممکن دید؛ کما اینکه خود اعتقاد به نجات، به شکلی که من گفتم، مورد قبول همه نیست. ولی تقریباً فضای مشترک ایده‌های مسیحی است: چیزهایی که به نظر من اگر دقیقاً مشترک نیستند، کم‌وبیش کسان دیگری هم چیزی در همین حال‌وهوا گفته‌اند. مثلاً ایدهٔ قلاب ماهی‌گیری مورد قبول همه نیست، یا حتی همین ایدهٔ کفارهٔ گناه اولیه از طریق مصلوب شدن مورد قبول همه نیست. زمانی تقریباً همه آن را قبول داشتند، ولی بعدها به نظر می‌رسد کم‌کم بعضی‌ها احساس کردند با دیگر مبانی فکری‌شان خیلی سازگار نیست و کنارش گذاشتند. ولی اگر به همان‌ها هم نگاه کنید، به هر حال به مصلوب شدن و به نوعی دخالت آن در رفع گناه اولیه اعتقاد دارند؛ منتها منطق توضیحش ممکن است آنچه من اینجا بیان کردم نباشد و شکل کفاره نداشته باشد.

و اما دربارهٔ شیوهٔ تکوینی دوم، یعنی اینکه مسیح با مصلوب شدن خودش تاوان گناه اولیه را می‌دهد: استدلالی که به نوعی بیان کردم، و می‌گویم این استدلال‌ها میان همه مشترک نیست، این بود که هر انسانی که گناهکار و مستحق رنج کشیدن است، با هر نوع کفاره‌ای که بر خودش تحمیل کند نمی‌تواند تاوان گناه اولیه را بدهد، چون خودش مستحق رنج کشیدن است. گناه اولیه گناه عظیمی است که با همهٔ گناهان دیگر بشر تفاوت ماهوی دارد، چون در بهشت، در حضور خدا و در برابر دستور مستقیم خدا انجام گرفته است؛ و تمام رنجی که در زندگی بر بشر وارد می‌شود، حتی اگر کاملاً پاک باشد، به دلیل آن گناه اولیه استحقاقش را دارد.

گناه اولیه آن‌قدر بزرگ است که اگر هر انسانی، هر چقدر پاک، بیاید و الان مصلوب شود و هر رنجی را هم به این نیت تحمل کند که گناه اولیه را پاک کند، حتی گناه اولیهٔ خودش را هم نمی‌تواند پاک کند، چه رسد به گناه بقیهٔ انسان‌ها. هیچ راهی وجود ندارد، جز اینکه کسی که کفاره می‌دهد و رنج می‌کشد فاقد گناه اولیه باشد؛ کسی که مستحق گناه نباشد. یعنی اگر خداوند مستحق این نبود که نافرمانی شود، چون همه‌چیز را برای بشر فراهم کرده بود و بشر هیچ مشکلی نداشت و از دستوری ساده سرپیچی کرد، اگر این عمل حق نبود، آن‌وقت باید با چیزی جبران شود، و آن اینکه شخصی که کفاره می‌پردازد مستحق رنج کشیدن نباشد.

مثل این است که انحرافی به یک سمت پیدا شده و حالا کسی می‌خواهد آن را به جای اولش برگرداند؛ آدم‌هایی که خودشان در آن سو هستند و منحرف شده‌اند، نمی‌توانند این کار را انجام دهند. کسی باید از سمت بالا بیاید و این‌ها را پایین بکشد. برطرف کردن گناه اولیه با عمل کفاره، به دست آدم‌هایی که خودشان مرتکب گناه اولیه شده‌اند، مثل این است که کسی بخواهد با کشیدن بندهای کفش خودش، خودش را از روی زمین بلند کند. این اصولاً مثل عملی غیرممکن است، و گناه اولیه در صورتی رفع می‌شود که شخصی که کفاره می‌پردازد مستحق رنج نباشد.

برای اینکه این ایدهٔ کفاره شدن مسیح را قدری تقویت کنم، می‌خواهم از نص استفاده کنم؛ یعنی قدری به کتاب مقدس، به عهد عتیق، یا اصلاً به قرآن ارجاع بدهم؛ ارجاعاتی که فقط جنبهٔ استدلال عقلی و بحث‌های نظری نداشته باشد. نکتهٔ اول این است که به سنت کفاره در ادیان ابراهیمی توجه کنید: ما کلاً در همهٔ ادیان ابراهیمی سنت کفاره داریم. در ادیان ابراهیمی، قربانی کردن و کفاره دادن، به‌عنوان نوعی عبادت و مخصوصاً برای رفع آثار گناه، بنا بر اعتقاد همین ادیان از روز اولی که بشر در کرهٔ زمین ظاهر شد وجود داشته است؛ همهٔ ما داستان هابیل و قابیل را شنیده‌ایم. اختلاف از اینجا شروع شد که خداوند خواست این دو چیزی را قربانی کنند؛ قربانی هابیل پذیرفته شد و قربانی قابیل پذیرفته نشد، و بعد همین باعث حسادت شد. این داستان عیناً در قرآن آمده است: «اذ قربا قربانا»؛ وقتی چیزی را قربانی کردند، قربانی هابیل پذیرفته شد و قربانی قابیل پذیرفته نشد و بعد به حسادت قابیل و قتل هابیل انجامید.

بنابراین سنت قربانی کردن و کفاره دادن چیزی است که انگار از روز اول در همهٔ ادیان ابراهیمی، و در همهٔ ادیان، بوده است. این سنت را مخصوصاً در ادیان شرقی خیلی زیاد می‌بینید: بخش عمده‌ای از مراسم مذهبی هندوها حالت قربانی کردن دارد. البته منظورم از قربانی کردن لزوماً قربانی کردن حیوان نیست؛ هدیه آوردن، یعنی به نوعی چیزی را که دوست دارید از خودتان دور کنید، سنتی است که در اکثر ادیان هست. حالا ما به ادیان دیگر کاری نداریم. اگر به ادیان ابراهیمی نگاه کنید، در سراسر تاریخشان این سنت قربانی را می‌بینید. همهٔ ادیان ابراهیمی به این ماجرای معروف معتقدند: قربانی شدن اسحاق یا اسماعیل به دست ابراهیم، یعنی دستوری که به ابراهیم برای قربانی کردن پسرش داده شد. اینکه حتی به قربانی انسان به نوعی فرمان داده شده و بعد به طریقی این فرمان به چیز دیگری تبدیل شده است، همه جزو اعتقادات ماست.

مخصوصاً، نمی‌دانم چقدر اطلاع دارید، شریعت یهود به‌شدت متکی به سنت قربانی، یعنی کفاره دادن و قربانی کردن، بوده است. اصلاً وظیفهٔ کاهن در سنت یهود بیش از هر چیز انجام دادن مراسم قربانی بود: اینکه حیوانی ذبح شود و با اعمالی خیلی خاص گاهی سوزانده شود یا قربانی به طریق دیگری انجام شود. این جزو سنت‌ها و آیین‌های قطعی یهود بوده است و تقریباً می‌توانم بگویم هیچ شکی در صحت این سنت‌ها و منسوب بودنشان به کلام موسی نیست. حتی اگر کسی معتقد باشد که شریعت یهود پس از حضرت موسی دچار تغییراتی شده است، فکر نمی‌کنم هیچ‌کس بتواند ادعا کند که این سنت قربانی اصلاً در دین یهود وجود نداشته و جزو تحریفات است. قطعاً ممکن است شدتش، یا نمی‌دانم نحوهٔ اجرایش، تغییراتی کرده باشد، ولی اساسش، یعنی اینکه در خیلی موارد برای یهودیان حکم بوده که باید قربانی کنند، درست است. مخصوصاً قربانی عید پسح، که فکر می‌کنم باز جزو احکام قطعی دین یهود است: در تورات، در اولین احکامی که بر موسی نازل می‌شود، این‌ها را با ذکر جزئیات می‌بینید که به‌عنوان احکام شرعی نقل می‌شوند و کاهنان مسئول پذیرفتن قربانی‌ها و انجام مراسم‌اند. در دین اسلام هم سنت قربانی را دست‌کم در حج می‌بینید که همچنان هست؛ کما اینکه به‌عنوان عملی مستحب در تمام ایام سال می‌توانید قربانی کنید.

قربانی لزوماً برای تاوان گناهان نیست؛ ولی اینکه می‌تواند کفارهٔ گناهان باشد، و در دین یهود شاید بیشتر این حالت را داشته، چیزی است که به هر حال ما به آن اعتقاد داریم. می‌توانید برای مقاصد دیگر هم قربانی کنید: مثلاً نذری دارید و می‌خواهید ادا کنید، یا نذر می‌کنید که قربانی کنید، یا می‌خواهید به‌عنوان عملی خیر، برای تقرب به خداوند، قربانی کنید. ولی به هر حال قربانی کردن سنتی در ادیان ابراهیمی بوده است.

بنابراین خیلی عجیب نیست که مسیحیان به این اعتقاد رسیده باشند که مرگ مسیح، یعنی مصلوب شدنش بدون اینکه گناهی مرتکب شده باشد، نوعی عمل قربانی، نوعی قربانی شدنِ داوطلبانه است؛ در واقع مثل کاهنی است که خودش را به‌عنوان قربانی به خداوند پیشکش می‌کند. و اگر این را کنار این بگذارید که مسیح معصومیت مطلق دارد و مطلقاً پاک است، پس برای گناه خودش که خودش را قربانی نمی‌کند. از انجیل‌ها این‌طور برمی‌آید که مسیح خودش را تسلیم می‌کند؛ بنابراین این رفتن و مصلوب شدن نوعی عمل ارادی است. همهٔ مسیحیان مشترکاً معتقدند که مسیح انگار خودش را در اختیار کسانی قرار می‌دهد که می‌خواهند مصلوبش کنند. بنابراین اینجا باید توجیهی وجود داشته باشد.

اگر هم فرقه‌های مختلف مسیحی حرف‌های متنوعی می‌زنند، هسته‌ای مشترک وجود دارد: باید در الهیات خودشان جواب بدهند که چرا مسیح، بدون اینکه گناهی مرتکب شده باشد، خودش را در معرض رنج و آزار و حتی مرگ قرار می‌دهد. یک ایده، که به آن اشاره کردم، ایدهٔ قلاب ماهی‌گیری است: اینکه انگار مسیح این‌طور همهٔ نیروهای شیطانی را به خودش جذب می‌کند و همه را به دام می‌اندازد. ایدهٔ دیگر، که معمولاً هم‌زمان پذیرفته می‌شود، این است که این نوعی عمل کفاره است، چون گناه اولیهٔ بشر باید کفارهٔ متناسب خودش را پیدا کند. نخستین چیزی که از نظر نص به آن اشاره کردم این است که اصولاً قربانی و کفاره دادن از طریق قربانی سنتی است که در ادیان ابراهیمی وجود داشته؛ از اول تا آخر مرتب می‌بینید که در تاریخ ادیان ذکر می‌شود.

یکی از حاضران: مگر این میان یهودیان و مسیحیان قدری متفاوت است؟

نه، این در میان یهودیان و مسیحیان به یک شکل است. و اما نامطلوب بودنِ چنین کاری: اولاً برادران یوسف، یوسف را از سر حسادت در چاه انداختند، ولی خداوند آنچه را دربارهٔ یوسف می‌خواست از این طریق به انجام رساند. حالا برادران بگویند: «فرض کن خداوند می‌خواست او را فرمانروای مصر کند؛ ما او را در چاه انداختیم و همین هم شد؛ پس کمک کردیم و این کار را در راه خدا کردیم»؟ واقعیت این است که برادران یوسف این کار را در راه خدا نکردند. خداوند همیشه کار خودش را پیش می‌برد، هر کاری هم که بکنید؛ اگر یوسف را در چاه نمی‌انداختند هم، به طریق دیگری می‌رفت و فرمانروای بزرگ‌ترین حکومت آن زمان دنیا می‌شد. اینکه خدا کار خودش را پیش می‌برد و کسی نمی‌تواند مزاحم خدا شود، دلیل نمی‌شود که گناهکاران بیایند و بگویند ما که مزاحمتی ایجاد نکردیم، خدا که کار خودش را کرد، حالا ما هر چه هم کرده باشیم. گناه همیشه این حالت را دارد که گناهکار، با مخالفت و عصیانی که می‌کند، به نتیجهٔ مطلوبش نمی‌رسد.

اینکه یهودا برای گرفتن ۳۰ سکهٔ نقره این عمل را انجام داد، ولی این عمل در جهت مشیت خدا بود، اصلاً اعتقاد عجیبی نیست. مسیح می‌دانست که یهودا دارد خیانت می‌کند، ولی او را از خودش دور نمی‌کرد. یهودا خیانت کرد، ولی مسیح می‌خواست تسلیم شود و اجازه داد: با اینکه می‌دانست الان می‌آیند و او را می‌برند، به آن باغ رفت و مشغول دعا شد تا بیایند و دستگیرش کنند. مسیح پیش‌تر گفته بود: «یکی از شما مرا…»؛ این اصلاً ارتباطی به این ندارد که شما یهودا را خیانتکار بدانید یا ندانید. ولی محض اطلاع شما، یکی از انجیل‌های نجع حمادی انجیل یهوداست که در آن یهودا شخصیتی مثبت و نزدیک‌ترین شاگرد عیساست و چون از اهداف عیسی مطلع است، به دستور عیسی این کار را انجام می‌دهد. ولی فکر می‌کنم این اعتقادی خیلی حاشیه‌ای است؛ یعنی کسی به یهودا این‌طور نگاه نمی‌کند.

پس اولاً سنت قربانی و کفاره دادن چیزی است که مخصوصاً در قوم یهود خیلی وجود داشته است. در انجیل، در نص کتاب عهد جدید، می‌خوانید، فکر می‌کنم در انجیل لوقا و انجیل متی، که وقتی یحیی اولین بار مسیح را می‌بیند، اصطلاح «برهٔ خداوند» را برای او به کار می‌برد. این اشاره به کسی است که فرستاده شده تا قربانی شود؛ چون در عید فصح بره‌ای را قربانی می‌کردند و شریعت یهود این بود، و نمی‌دانم چقدر می‌دانید که عیسی در همان زمان مصلوب شد. یعنی آن شبِ شام آخر، شب مراسم مذهبی قوم یهود بود که شام مقدس را می‌خوردند. عید فصح سالگرد خروج از مصر و گذشتن از دریاست، و از جملهٔ تکالیفی است که یهودیان از طرف خداوند دارند: اینکه همیشه یاد این ماجرا را زنده نگه دارند که خداوند چگونه آن‌ها را از مصر نجات داد. ماجرای عید فصح یهودیان جزئیات زیادی دارد: جز نشستن بر سر یک سفره و با هم غذا خوردن و آمادگی برای قربانی کردن یا درست کردن نان فطیر، یکی از اعمالش قربانی کردن است. این «برهٔ خداوند» که یحیی از اول به آن اشاره می‌کند، اشاره به این است که بعدها در یک عید، این بره، که خداوند برای تمام بشریت فرستاده، اصلاً کسی است که از اول قرار است قربانی شود.

بنابراین در نص کتاب مقدس اشاره‌هایی به مسئلهٔ کفاره هست. هرچند ممکن است بحث‌های الهیاتی را در انجیل نبینید، این هم‌زمانی مصلوب شدن عیسی با عید فصح و این عبارتی که حضرت یحیی می‌گوید، به‌طور طبیعی این را وارد الهیات مسیحی کرده است که اینجا مسئلهٔ قربانی در کار است و مسیح دارد خودش را قربانی می‌کند. بعد این بحث با مسئلهٔ تجسد، یا اعتقاد به معصومیت مسیح، ادامه پیدا می‌کند: وقتی به آن معتقد باشید، نتیجه‌اش این می‌شود که این قربانی قطعاً باید برای دیگران باشد، نه برای خودش؛ چون مسیح گناهی ندارد که بخواهد برای خودش کاری انجام دهد.

به بحثی هم فقط مختصراً اشاره کنم: مسئلهٔ تاریخی مصلوب شدن یا نشدن مسیح. دفعهٔ قبل، پیش از آنکه وارد بحث مصلوب شدن شوم، اشاره کردم که آن آیهٔ قرآن را که خطاب به یهودیان می‌گوید شما مسیح را مصلوب نکردید و نکشتید، می‌توانید این‌طور تعبیر کنید، و موقتاً گفتم این‌طور تعبیر کنید، که مسئله این است که یهودیان این کار را انجام ندادند؛ و بنابراین نفی کلیِ مصلوب شدن از مسیح حساب نمی‌شد. ولی حالا می‌خواهم از زاویهٔ دیگری به مسئله نگاه کنم. وقتی به قرآن اعتقاد دارید، به‌طور قطع به وجود حضرت مسیح و به اینکه حواریون وجود داشتند معتقدید؛ و در قرآن به این اشاره می‌شود که به حواریون وحی می‌شود. بنابراین حواریون انسان‌های عادی نیستند. می‌خواهم از این دید به مسئله نگاه کنید.

فرض کنید مسیح واقعاً مصلوب نشد و، آن‌طور که میان مسلمانان شایع است، خداوند پیش از آنکه مسیح مصلوب شود او را به آسمان‌ها برد. به آسمان رفتن مسیح اعتقاد مسیحیان هم هست، منتها پس از مصلوب شدن: سه روز پس از مصلوب شدن و واقعهٔ مرگ مسیح، مسیح زنده می‌شود، رستاخیز مسیح صورت می‌گیرد و به آسمان می‌رود. فرض کنید این اعتقاد عمومی درست باشد که پیش از آنکه مسیح مصلوب شود، کسی را به جای او مصلوب کردند؛ اعتقاد شایع معمولاً این است که کسی اشتباهاً به جای مسیح مصلوب شده و مسیح به آسمان رفته است. سؤال این است که آیا حواریون از این ماجرا خبر دارند یا نه؟ یا نه، حتی حواریون و مسیح هم نمی‌دانند که این کسی که دارد مصلوب می‌شود مسیح نیست؟ اگر حواریون عیسی، که در حد نبوت هم به آن‌ها وحی می‌شود، می‌دانند که این اتفاق نیفتاده است، چرا از نظر تاریخی در اسناد و مدارک قرون اول مسیحیت که به دست آمده، هیچ اشاره‌ای نیست؟ خلاصه جایی، حالا در نجع حمادی که این ۵۲ کتاب پیدا شد، جایی باید اعتقاد دیگری وجود داشته باشد به اینکه مسیح مصلوب نشده است. در این صورت، به هر حال این حواریون حرف نزده‌اند؛ مثلاً می‌دانستند ولی به کسی نگفتند و گذاشتند این شبهه باقی بماند.

می‌خواهم بگویم یک وقت هست که تاریخ‌دانی که اصلاً اعتقادات دینی ندارد، ممکن است منکر این شود که اصلاً عیسایی وجود داشته است، و بنابراین مصلوب شدنش هم زیر سؤال است. چرا؟ چون معتقد است همهٔ اسناد و مدارک ما، جز یکی دو جمله که دیگران ثبت کرده‌اند، یعنی مجموعهٔ اسناد و مدارک ما دربارهٔ مسیح و زندگانی او، را خود مسیحیان نوشته‌اند؛ یعنی مسیحیان قرن اول و دوم این‌ها را تهیه کرده‌اند. بنابراین ممکن است این اتفاق‌ها، همان‌طور که خیلی از اسطوره‌ها پدید می‌آیند، همه ساختگی باشند. ولی برای کسی که مسلمان است و معتقد است مسیح پیامبر بزرگ خدا بوده و اطرافش حواریونی بوده‌اند در حدی که به آن‌ها وحی می‌شده، توجیهش راحت نیست که بگوید مسیح مصلوب نشد و حواریون خبر نداشتند، یا خبر داشتند و به کسی نگفتند؛ یا حواریون گفتند ولی این خبر اصلاً جایی درج نشد و از بین رفت، مثلاً از اسناد و مدارک قرن اول و دوم چیزی باقی نمانده است. این قدری عجیب است.

اگر به این واقعهٔ تاریخی معتقدید، و به اینکه جنبه‌ای الهی داشته و انسان‌هایی در حد نبوت در اطراف مسیح بوده‌اند، چطور در اسناد و مدارک مختلفی که به دست آمده، که بعضی‌شان، مثل نجع حمادی، بیرون از جریان اصلی مصوبات مسیحی‌اند و کلی اختلاف در آن‌ها هست، نمی‌بینید که مصلوب شدن حضرت عیسی زیر سؤال رفته باشد؟ انجیل‌هایی آنجا هست که به ماجرای مصلوب شدن مسیح اشاره نمی‌کنند. ولی اینکه، فرض کنید، کسی اشتباهاً مصلوب شده ولی او مسیح نبوده است، چنین اشاره‌هایی را نمی‌بینید، جز در انجیل برنابا که از نظر سندیت تاریخی کاملاً زیر سؤال است؛ یعنی قدیمی‌ترین نسخه‌ای که از آن موجود است مربوط به قرن پانزدهم، شانزدهم میلادی می‌شود و سند چندان معتبری حساب نمی‌شود. می‌خواهم بگویم اگر آیه را به آن شکلی که من گفتم نخوانید، باید به این سؤال جواب بدهید که حقیقت تاریخی مصلوب شدن چه بوده و چرا اثری از آن در آثار مسیحی نیست. فکر می‌کنم واضح است که اینجا چیزی به توجیه احتیاج دارد.

مثلاً در روایات اسلامی بر این تأکید می‌شود که همان‌طور که حضرت علی جانشین پیغمبر بود، مسیح پطرس را به‌عنوان جانشین خودش نصب کرد؛ یعنی این‌طور نبوده که مسیح یک‌باره به آسمان برود و عده‌ای بمانند و دیگر به آن‌ها وحی هم نشود و وحی قطع شود و به نوعی به گمراهی بیفتند. بنابراین مسیح جانشینی داشته است؛ طبعاً این‌ها باید این حقیقت بسیار مهم را نشر داده باشند تا این اشتباه برطرف شود که مسیح مصلوب نشده و اصلاً به آسمان رفته است، و دست‌کم باید در اوایل فرقه‌هایی بوده باشند که این اعتقاد در آن‌ها نبوده باشد.

فرض کنیم این در انجیل‌ها آمده باشد؛ من دارم با اعتقادات اسلامی شما صحبت می‌کنم. با اعتقاد شما به اینکه به حواریون وحی می‌شده، این سازگار است که پطرس شخصیتی در حد جانشینان بزرگ، مثلاً پیامبران بزرگ، باشد؛ اما اینکه مسیح را انکار کنند، یا ندانند که این پیامبر بزرگ خدا، که دست‌کم به زمین آمده بود، مرده یا نمرده و کجا است، هم سازگار است؟ طبق نقل انجیل هم پطرس سه بار او را انکار می‌کند. من فعلاً اصلاً کاری به اعتقادات مسیحی ندارم؛ می‌خواهم بگویم شما باید مشکلی را حل کنید، مشکلی تاریخی را: اگر این واقعهٔ تاریخی اتفاق نیفتاده یا به شکل دیگری اتفاق افتاده است، این به هر حال باید قدری مورد سؤال قرار بگیرد. حواریون چطور می‌دانستند یا نمی‌دانستند که حقیقت این ماجرا چه بوده، و اگر می‌دانستند، چطور چیزی نگفتند؟ این‌همه از شعب مختلف مسیحیت اسناد و مدارک داریم؛ این حرف درست دربارهٔ ماجرای عیسی در کجای آن‌ها آمده است؟ مثلاً در انجیل توماس اشاره‌ای به مصلوب شدن نیست، ولی مسئله را هم توضیح نمی‌دهد.

خلاصه، بنا به نص قرآن، ظاهراً کسی به جای مسیح مصلوب شده است؛ یعنی این کلاً ساختگی نیست که صلیبی برپا کردند و کسی را به نام مسیح بر آن آویختند. این را قبول داریم که انگار از نظر تاریخی رخ داده است؛ ولی او آن مسیح نبوده، کسی بوده که جای مسیح را گرفته است. خب، این حقیقت چطور جایی درج نشده است؟ حواریون پنهان کردند؟ نمی‌دانستند؟ دستور داشتند که پنهان کنند؟ یا اگر دستور نداشتند، چطور هیچ جا باقی نماند؟ می‌خواهم بگویم اینجا سؤالی وجود دارد؛ مسلمانان باید بروند فکر کنند و جواب بدهند.

یکی از حاضران: یعنی این اتفاقی خیلی واضح بوده که مسیح نبوده است، و بنابراین لزومی هم نداشته که درباره‌اش بحث شود.

اما به نظر می‌رسد همهٔ اسناد و مدارک قرن اول به طریق دیگری به این موضوع اشاره می‌کنند. قدری عجیب است، نیست؟ یا بلکه خیلی خیلی عجیب است.

یکی از حاضران: اینکه مسیح مصلوب نشده، برای همهٔ مسلمانان چه اهمیتی دارد؟

نمی‌دانم اهمیت دارد یا ندارد؛ ولی در قرآن چیزی نوشته شده و مسلمانان باید بفهمند نظر قرآن دربارهٔ مسیح چیست.

یکی از حاضران: چرا قرآن این را ذکر کرده است؟

از من می‌پرسید؟ بگذارید بگویم از نظر مسلمانان چرا مهم است که مسیح مصلوب نشده: برای اینکه اصولاً «ان الله یُدافع عن الذین آمنوا»، چه رسد به پیامبری در حد مسیح. چه کسی بیاید مسیح را مصلوب کند؟ مگر بقیهٔ پیامبران را در آتش انداختند، آتش نسوزاند. چه کسی بیاید مسیح را مصلوب کند؟ اصلاً در قرآن افرادی در این حد، مثلاً مثل پیامبران اولوالعزم، این‌طور از بین نمی‌روند. اینکه مسیح جزو پیامبران اولوالعزم است یا نه، نمی‌دانم. فکر می‌کنم مسئله این است که از دیدگاه قرآن مسیح در حدی نیست که کسی بخواهد او را بگیرد و مصلوب کند. دارم وارد بحث‌های قرآنی می‌شوم؛ پیش‌تر در آن جلسات اشاره کردم که مسیح به دلیل ویژگی‌های خاصی که دارد، کسی است که برخورد خداوند در قرآن با او این‌طور است که نمی‌گذارد گردی بر دامنش بنشیند، چه رسد به اینکه بخواهند بگیرند و مصلوبش کنند.

اصلاً رفتار مسیح را در قرآن این‌طور می‌بینید؛ می‌گوید: «فَلَمَّا أَحَسَّ عِیسَىٰ مِنْهُمُ الْکُفْرَ»، وقتی در آن‌ها کفر را احساس کرد، «قَالَ مَنْ أَنصَارِی إِلَى اللَّهِ»؛ خودش را جدا کرد. مسیح این‌طور نیست که، مثلاً مثل موسی، بیاید و با مردم سر و کله بزند و مردم به او بد و بیراه بگویند؛ اصلاً این‌طور نیست. مسیح آدمی است که به نظر می‌رسد به نوعی از اینکه رنجی به او وارد شود خیلی مصون شده است، چه رسد به مرگ. نهایتاً باید به جایی برسیم که دربارهٔ عقاید درست قرآنی دربارهٔ مسیح بحث کنیم. من فکر می‌کنم دلیل خیلی واضحی وجود دارد که مسیح نباید مصلوب شود، و فکر می‌کنم خیلی مهم است که این در قرآن تأکید شده است، همان آیه که مصلوب نشد. واقعاً با اعتقاد کلی قرآن دربارهٔ مسیح، این مسئله به نوعی اهمیت پیدا می‌کند.

یکی از حاضران: مثلاً این یهودیان خوش ندارند؛ قرآن خیلی دربارهٔ این بحث می‌کند: «إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِآیَاتِ اللَّهِ».

دربارهٔ هر چیز دیگری که بگویید، مثلاً دربارهٔ تجسد یا پسر خدا بودن و نبودن، به نظر می‌رسد به اندازهٔ کافی قابل دفاع است که حواریون این حرف‌ها را نزده‌اند. در انجیل‌ها چنین حرف‌هایی را نمی‌بینید؛ خیلی از اعتقادهای انحرافی دیگری که مسلمانان در مسیحیت قائل‌اند، در انجیل‌ها ذکر نشده‌اند، یعنی ذکر نشده که این اتفاق‌ها این‌طور افتاده است. مثلاً اینکه عیسی پسر خداست: در انجیل‌ها فقط در انجیل یوحنا اشاره‌هایی از این دست می‌بینید. ولی اینکه مصلوب شدن اصلاً اتفاق نیفتاده باشد و همه متفقاً بگویند اتفاق افتاده است، قدری عجیب است. هیچ اعتقاد دیگری نیست که این مشکل را داشته باشد. تثلیث، یا نمی‌دانم اعتقاد به تجسد، کلاً به‌راحتی قابل توجیه است که حواریون این حرف‌ها را نزدند؛ مثلاً می‌شود گفت این‌ها از نظر تاریخی متأخر بودند. می‌شود این حرف را زد و عجیب نیست.

ولی دربارهٔ مصلوب شدن، انجیل‌ها یا ساکت‌اند یا همه یک‌صدا شهادت می‌دهند که این اتفاق افتاده است: مسیح مصلوب شده است؛ یهودیانی بوده‌اند که خیانت کرده‌اند، مسیح را گرفتند، محاکمه کردند و مصلوبش کردند. در اسناد تاریخی رومیان هم ذکر شده که فردی به این نام محاکمه و مصلوب شده است، به دلیل اینکه مثلاً ادعاهایی می‌کرده؛ مردم می‌گفتند این پادشاه یهود است و از این حرف‌ها. برای این واقعهٔ مصلوب شدن سندهای تاریخی وجود دارد؛ دست‌کم دو سه سند. من فقط این سؤال را مطرح کردم که چیزی است که مسلمانان باید به آن فکر کنند.

می‌خواهم در این جلسه، بدون اینکه خیلی وارد جزئیات شوم، بحث الهیات مسیحی را ببندم؛ یعنی این روایت اسقفی را تمام کنم. هر چقدر پیش برویم، جا دارد. می‌توانم کتاب معرفی کنم تا اگر کسی بخواهد مفصل مطالعه کند، برود و ادامه بدهد؛ ولی فکر می‌کنم ایده‌های اصلی و کلی‌ای که خیلی مهم‌اند و هر کسی باید بداند، عمدتاً به همین مسیح‌شناسی و ایدهٔ نجات مربوط است، و به بقیهٔ چیزها فقط اشاره‌ای می‌کنم و دیگر وارد جزئیات نمی‌شوم. منظورم مثلاً تثلیث است، یا بعضی از مسائل مربوط به شریعت مسیحی، یا اعتقاداتی که دربارهٔ کلیسا به‌طور کلی وجود دارد.

این را هم بدانید که خیلی از این بحث‌هایی که من مطرح می‌کنم، در میان خود مسیحیان هم مخالفانی دارد. اگر بخواهیم واقعاً وارد جزئیات الهیات مسیحی شویم، از این به بعد باید فرقه‌های مختلف و آدم‌های مختلف را نام ببرم و بگویم از نظر تاریخی تا فلان قرن همه این‌طور فکر می‌کردند و بعد جور دیگری شد؛ آن‌وقت بحث از حالت یک درس فشردهٔ کوتاه‌مدت خارج می‌شود و باید چند ترم درباره‌اش صحبت کرد. حجم الهیات مسیحی و موضوع‌هایی که در آن مطرح است واقعاً به‌طور غیرعادی زیاد است و مباحثش خیلی متنوع است؛ کلام و الهیات مسیحی به طرز عجیبی پر از اقوال مختلف، دوره‌های مختلف و آدم‌هایی است که ایده‌های جدید با خودشان آورده‌اند. یعنی کلاً نمی‌شود واقعاً وارد جزئیات شد.

چند نکته را بگویم. یکی اینکه مراسم عشای ربانی، که شاید بشود گفت پس از تعمید مهم‌ترین آیین مورد قبول مسیحیان است، از اعتقاد به مصلوب شدن مسیح و آن شام آخر مسیح با حواریون درآمده است؛ یعنی مسیحیان آن را مستقیماً به خود مسیح نسبت می‌دهند. تعمید را یحیی شروع کرد. دقت کنید که تعمید در شریعت یهود وجود ندارد؛ یحیی آن را به‌عنوان آیینی بی‌سابقه شروع کرد و در مسیحیت به‌عنوان آیین اصلی تشرف به مسیحیت جای خودش را باز کرد. تعمید یعنی کسی که می‌خواهد به دین مسیح وارد شود، باید سه بار، به نام پدر، پسر و روح‌القدس، به انحای مختلف، یا سرش را زیر آب کنند یا آب روی سرش بریزند؛ چنین آیینی است، آیین تعمید.

دربارهٔ تعمید اختلاف‌های زیادی وجود دارد. مثلاً کلیسا نوزاد تازه‌متولدشده را تعمید می‌دهد و همیشه این‌طور بود که تشرف به مسیحیت در بدو تولد پدید می‌آمد؛ بعدها تجدیدنظرطلبی‌هایی پیدا شد که این درست نیست و هر کسی باید نجات را با اراده خودش بپذیرد، و بنابراین تعمید را تا بعد از دوران بلوغ به تعویق می‌انداختند. این اختلاف‌ها دربارهٔ این است که این آیین چگونه و با چه کیفیتی و در چه سن و سالی انجام شود. ماجرای خیلی معروفی هست که کنستانتین، قیصر بزرگ روم که روم را مسیحی کرد، در آخرین لحظات عمرش تعمید گرفت. تعمید در مسیحیت، دست‌کم در قرون اولیه، به نوعی شبیه حج رفتن بعضی از مسلمانان ماست که تا آخر عمرشان صبر می‌کنند، چون پس از آن دیگر نباید گناه کنند. کنستانتین هم تا آخرین لحظه صبر کرد و در بستر مرگ تعمید گرفت؛ با اینکه همهٔ روم را مسیحی کرده بود، خودش غسل تعمید نگرفته بود.

به هر حال غسل تعمید اصولاً آیین تشرف مسیحیت است؛ مثلاً تشرف مسلمانان این‌طور است که باید شهادتین را بگویند. هر آیینی یک آیین تشرف دارد: در قوم یهود مهم‌ترین آیین تشرف ختنه بود، و در مسیحیت آیین اصلی تعمید است که به اعتقاد مسیحیان به نوعی به ارتباط تمثیلی روح‌القدس و آب مربوط می‌شود؛ یعنی شما با تعمید گرفتن و غسل تعمید، فیض روح‌القدس را می‌پذیرید، چون روح‌القدس به‌طور تمثیلی با آب ارتباط دارد. اگر منظور تدهین پادشاهان است، تعمید به هیچ وجه، واقعاً هیچ ارتباطی به تدهین ندارد. این آیینی کاملاً نوظهور است که با یحیی ظهور کرده و هیچ سابقه‌ای ندارد؛ به نظر نمی‌رسد که قبلاً در آیین یهود مشابهی داشته باشد، و به آیین اصلی مسیحیت تبدیل شده است.

عشای ربانی هم از آن کلام مسیح در آخرین ساعات حضورش در جمع حواریون می‌آید که نان را قسمت کرد و گفت این بدن من است، و شراب را به آن‌ها داد و گفت این خون من است؛ و تکرار این آیین در واقع شرکت کردن در زندگی مسیح است. مسیحیان هر هفته دست‌کم یک بار در این آیین عشای ربانی شرکت می‌کنند و با خوردن آن نان مقدس، که همان بدن مسیح است، و نوشیدن شراب مقدس، که خون مسیح است، به نوعی به آن اتحاد با مسیح می‌رسند؛ مسیح را وارد جسم خودشان می‌کنند. این اعتقادی است که از کتاب مقدس برمی‌آید و به‌شدت با آن نوع مسیح‌شناسی و نجات‌شناسی که در مسیحیت وجود دارد ارتباط دارد.

همین مقدار اطلاعات بس است؛ جزئیاتی مثل احکام و شرع بماند. همه‌تان این مراسم را دیده‌اید که کشیش می‌آید و چیزهای سفیدرنگ کوچکی را روی زبان مردمی که آنجا حضور دارند می‌گذارد و می‌گوید این نان مقدس است. شراب مقدس را هم، چون خیلی می‌ریخت و کثیف می‌شد، مدت‌هاست کشیش‌ها واجب نمی‌دانند که داده شود، و عشای ربانی را با نان مقدس انجام می‌دهند. ماجرای معروفِ عشای ربانی این است که تا مدت‌ها این اعتقاد که آن نان و شراب در بدن کسی که در عشای ربانی شرکت می‌کند به معنای واقعی کلمه به جسم و خون مسیح تبدیل می‌شود، یعنی اعتقاد به اینکه کسی که مسیحی است با این مراسم تمثیلی ارتباطی واقعی با جسم مسیح به دست می‌آورد، جزو اصول اعتقادات مسیحی بود و هر کسی به آن معتقد نبود، به نوعی کافر حساب می‌شد. یعنی جزو چیزهایی بود که هر مسیحی باید به آن معتقد می‌شد و قبول می‌کرد که در مراسم عشای ربانی آن تبدیل به معنای واقعی کلمه در بدنش انجام می‌شود و مسیح انگار در او حلول می‌کند. این نوعی آیین نمادین است برای اینکه آن اتفاق در درون شما بیفتد و مسیحی که در درون شماست به تجلی برسد. تکرار مدام و بی‌نهایتِ این آیین، یعنی شرکت در مراسم عشای ربانی، برای مؤمنان مسیحی مهم است؛ خیلی بیشتر از آنچه فکر کنید.

یاد صحنه‌ای از فیلم «مصائب ژاندارک»ِ درایره افتادم که صحنه‌ای بی‌نهایت جالب و تأثرانگیز است: ژاندارک با هر شکنجه‌ای که به او می‌دهند از اعتقاد خودش برنمی‌گردد و حاضر نمی‌شود اعتراف‌نامه‌ای را که کلیسا می‌خواهد به او تحمیل کند امضا کند؛ و با اینکه، چنان‌که می‌دانید، می‌خواهند او را بکشند، مدام درخواستش این است که یک بار این عشای ربانی برایش انجام شود. عشای ربانی را حتماً باید کلیسا انجام دهد؛ این‌طور نیست که کسی بتواند خودش این کار را انجام دهد. در آن فیلم، کسانی که می‌خواهند مجبورش کنند اعتراف‌نامه را امضا کند، کشیش را همراه با بچه‌هایی که باید در این مراسم باشند می‌آورند و به او می‌گویند ما پذیرفتیم که این مراسم انجام شود. وقتی مراسم شروع شده است، می‌آیند اعتراف‌نامه را جلویش می‌گذارند و می‌گویند اگر امضا نکنی، می‌گوییم این‌ها بروند. می‌گوید امضا نمی‌کنم و آن‌ها واقعاً می‌روند. واکنشی که ژاندارک در آن فیلم نشان می‌دهد این است که نهایتاً، وقتی واقعاً می‌بیند دارند می‌روند و مراسم عشای ربانی برایش انجام نمی‌شود، قبول می‌کند و اعتراف‌نامه را امضا می‌کند؛ بعد دوباره پشیمان می‌شود و اعترافش را پس می‌گیرد. می‌خواهم بگویم عشای ربانی برای یک مؤمن مسیحی این‌قدر مهم است: هر شکنجه‌ای را تاب می‌آورد، ولی اینکه بدون عشای ربانی از این دنیا برود، برایش فاجعه‌ای است که قابل تحمل نیست. کسانی که ایمان دارند، این مراسم را این‌قدر دوست دارند.

می‌خواهم به بعضی نکته‌های خاص در اعتقادات و مراسم مسیحی اشاره کنم؛ چیزهایی که ممکن است بعضی‌ها از آن‌ها اطلاع نداشته باشند. احساسم این است که خیلی از آدم‌ها، مثلاً مسلمانان، انگار از شدت اعتقاد مسیحیان به زنده بودن مسیح و بازگشت او خبر ندارند. فکر می‌کنم اعتقاد به زنده بودن مسیح و انتظار بازگشت او، یعنی ظهور مجدد مسیح، شاید از مسئلهٔ امام زمان در میان شیعیان هم شدیدتر باشد. در میان شیعیان هر قدر مهم باشد که به امام زمان و ظهورش اعتقاد داشته باشند و منتظر ظهور باشند، این ماجرا در میان مسیحیان از این هم شدیدتر است؛ اصلاً تقریباً مثل اصل اول اعتقادی‌شان است. عجیب است که مدام در میان مسیحیان می‌بینید آدم‌هایی ظهور می‌کنند و تاریخی را به‌عنوان تاریخ ظهور مجدد مسیح اعلام می‌کنند، بعد عده‌ای پیرو جمع می‌شوند، می‌روند و کارهایی انجام می‌دهند، بعد مسیح نمی‌آید و ظهور دوباره به تأخیر می‌افتد. یکی از مهم‌ترین ماجراهای تاریخ مسیحیت همین مسئلهٔ انتظار ظهور مجدد مسیح است. فکر می‌کنم، و تجربه‌ام به من می‌گوید، که خیلی‌ها شدت این اعتقاد را در میان مسیحیان نمی‌دانند؛ مهم است بدانید که مسیحیت با شدت خیلی زیادی در انتظار بازگشت مسیح است. این جزو اعتقادات قطعی مسیحیان است.

یک نکتهٔ خیلی مهم مسئلهٔ لغو شریعت در مسیحیت است: اینکه مسیحیان دیگر تابع شریعت یهود نیستند. این خودش ماجرایی است، چون مسیحیان باید توجیهی داشته باشند که این اتفاق چگونه افتاده است. در حالی که به کتاب مقدس یهودیان اعتقاد دارند و معتقدند موسی شریعت الهی را ابلاغ می‌کرده و کتاب مقدس یهودیان را خط‌به‌خط مقدس می‌دانند، توضیح اینکه چطور شده است که از شریعت موسی پیروی نمی‌کنند، مسئله‌ای است که مسیحیان از نظر اعتقادی باید برای آن جواب داشته باشند.

ما که می‌دانیم مسیحیان شریعت موسی را لغو کردند، و در الهیات مسیحیت، در کلام مسیحی، باید این بحث مطرح باشد و هست: چه اتفاقی افتاده که این شریعت لغو شده است؟ حالا دیگر دارید وارد بحث‌های پولس می‌شوید؛ پولس اصلاً کیست؟ باید وارد جزئیات تاریخی شویم، که فعلاً نشده‌ایم، که چه کسی چه گفته است. ما داریم به‌عنوان چیزی کلی صحبت می‌کنیم؛ مثل این است که کسی دربارهٔ اسلام سخنرانی کند و بعد شما بگویید این حرف‌ها را اولین بار شهید ثانی زده است. معمولاً وقتی کسی دربارهٔ اعتقادات صحبت می‌کند، دربارهٔ اعتقاد حقه صحبت می‌کند؛ مهم نیست که این اولین بار در تاریخ به نام چه کسی ثبت شده است. مسیح حتماً پیش‌تر نشانه‌های لغو شریعت را ظاهر کرده است، و به نظر مسیحیان پولس قدیس کسی است که از طرف مسیح شریعت را لغو کرد.

حالا که وارد جزئیات شدید و آیه‌ای از انجیل خواندید، من هم آیه‌ای از انجیل برایتان بخوانم: وقتی مسیح به انتهای زندگی زمینی‌اش نزدیک می‌شود، حواریون را مأمور می‌کند که بروند و تبلیغ کنند و مخصوصاً پطرس را به‌عنوان سنگ بنای کلیسا مأمور تشکیل کلیسا می‌کند، و این عبارت بسیار معروف را می‌گوید که هر چیزی را که شما حلال کنید در آسمان‌ها حلال است و هر چیزی را که حرام کنید در آسمان حرام است. بنابراین اختیار تشریع را به حواریون تفویض می‌کند، و این حرف مسیح سنگ بنای تشکیل کلیساست. کلیسای کاتولیک همین الان هم معتقد است که می‌تواند بنشیند و مصوباتی داشته باشد و چیزهایی را لغو کند؛ چون کلیسا با مسیح متحد است و همان مقدار اختیار دارد که مسیح برای خودش قائل بود، که مثلاً خودش را مالک روز شنبه می‌دانست.

چند بار در انجیل نقل می‌شود که حواریون و مثلاً خود مسیح ممنوعیت‌های روز شنبه را می‌شکستند. روز شنبه را هم باید بدانید: مهم‌ترین آیین یهودی این بود که روز شنبه نباید هیچ کاری بکنند. در قرآن هم به این اشاره شده که چون کلکی می‌زدند و کلاه شرعی درست کرده بودند تا شنبه به نوعی ماهی‌ها را بگیرند، مجازات شدند. کلاً این تحریم کار کردن در روز شنبه، و اینکه چه چیزهایی کار حساب می‌شود و چه چیزهایی نمی‌شود، یکی از بزرگ‌ترین بخش‌های شریعت یهود است و واقعاً جزئیاتی شگفت‌آور دارد. در زمان حضرت مسیح، روزی مسیح با حواریون در مزارع راه می‌روند؛ حواریون غذا نخورده‌اند و گرسنه‌اند و گندم‌ها را می‌کَنند و می‌خورند، و بزرگان و متشرعان یهود به مسیح اعتراض می‌کنند که چرا جلوی همراهانت را که دارند حرمت شنبه را می‌شکنند نمی‌گیری. یا جای دیگری مسیح کسی را که به او مراجعه کرده و شفا می‌خواهد، در روز شنبه شفا می‌دهد و باز مورد اعتراض قرار می‌گیرد که در روز شنبه کار کرده است و باید آن را به تأخیر می‌انداخت تا روز شنبه تمام شود. مسیح با صراحت می‌گوید مالک روز شنبه منم؛ اصلاً شنبه چیست؟ من تعیین می‌کنم که شنبه چیست.

مسیح در حدی است که می‌تواند واضح‌ترین آیین‌های شریعت یهود را لغو کند یا شکلشان را عوض کند، چون مالک همین چیزهاست. شما از انجیل نقل کردید و من دارم جوابتان را می‌دهم: آن آیه‌ای که می‌گویید در انجیل هست، ولی در عین حال مسیح قدرت خودش، یعنی قدرت متولی بودن شریعت، را به حواریون منتقل کرده است. بنابراین اگر پولس رسول، به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین پیروان مسیح، شریعت را رسماً لغو کرده باشد، از حد قانونی خودش استفاده کرده و از نظر مسیحیان قطعاً تحت الهام روح‌القدس این کار را کرده است. کما اینکه مسیحیان ظهور آیین جدید، یعنی دین جدید، و لغو شریعت را به آخرین روزهای زندگی مسیح نسبت می‌دهند: وقتی مسیح در انجیل به حواریون می‌گوید بروید و همهٔ مردم را دعوت کنید و بشارت بدهید؛ یعنی دین از انحصار قوم یهود خارج می‌شود. و می‌گوید بروید این‌ها را تعمید بدهید؛ یعنی انگار اصلاً کار جدیدی، دین جدیدی، دارد شروع می‌شود. عین عبارت انجیل این است: «بروید و مردم را به نام پدر، پسر و روح‌القدس تعمید بدهید».

نشانهٔ خیلی مهم دیگری از اینکه از وقتی حواریون انتخاب می‌شوند به نوعی شروع دین جدیدی را می‌بینیم، این است که ۱۲ حواری انتخاب می‌شوند که جانشین ۱۲ سبط بنی‌اسرائیل می‌شوند. اصلاً اصطلاح «عهد جدید» هم همین است: عهد عتیق آن عهدی است که خداوند پای کوه طور با قوم یهود منعقد کرد و پس از آن زمان موسی و به اصطلاح دین یهود شروع شد؛ ما پس از مسیح وارد عهد جدید می‌شویم. در عهد جدید پیمان جدیدی از مردم گرفته شده است، پیمانی که دیگر آن پیمان قدیمی نیست. پیمان قدیمیِ عهد عتیق بر سر رعایت شریعت است: شما از شریعت من پیروی کنید تا من سرزمین موعود را به شما بدهم و خدای شما باشم و شما قوم خاص من باشید؛ این محتوای کلی عهد عتیق است. عهد جدید عهدی است که دیگر با قوم خاصی بسته نمی‌شود: نکتهٔ اصلی عهد جدیدی که خداوند با انسان‌ها می‌بندد، ایمان به مسیح است و اجرای شریعت در آن نیست؛ این‌ها چیزهایی است که پولس با صراحت در نامه‌های خودش ابراز می‌کند.

این ۱۲ حواری و شروع کلیسا مثل شروع قوم جدید خداوند است؛ در واقع کلیسا قوم جانشین است، انگار کلیسا دارد جانشین قوم یهود می‌شود. واژهٔ کلیسا را به همان معنای اصلی‌اش به کار می‌برند: معمولاً در عرف به آن ساختمان کلیسا می‌گویند، ولی در متون مسیحی وقتی می‌گویند کلیسا، یعنی آن امت مسیحی که در راز مسیح تشکیل شده است؛ و اصطلاح «بدن اسرارآمیز مسیح» را به آن نسبت می‌دهند، یعنی انگار مسیح رأس این کلیساست و همهٔ اجزای کلیسا بدن او را تشکیل می‌دهند. این‌طور نیست که کلیسا فقط تحت رهبری یک شخص یا چند شخص باشد؛ چون اصولاً مسیحیان معتقد نیستند که پطرس جانشین مسیح است. کلیسا جانشین مسیح است: همهٔ آدم‌هایی که به مسیح ایمان می‌آورند جانشینان مسیح‌اند. کلیسا البته ساختاری، مثلاً ساختار اسقفی، پیدا می‌کند، آن هم تحت هدایت مسیح و روح‌القدس، و کسانی به‌عنوان رهبر انتخاب می‌شوند؛ ولی هر وقت حرف از کلیساست، که کلیسا چیزی را می‌پذیرد یا نمی‌پذیرد، به کل جماعت مسیحی اطلاق می‌شود.

به هر حال انتخاب ۱۲ حواری نشانهٔ تشکیل قوم جدید خداوند است که دیگر به فرزندان ابراهیم و فرزندان اسرائیل و این‌ها محدود نیست؛ همهٔ آدم‌ها می‌توانند عضو کلیسا شوند. یعنی از مسیح به بعد دین جهانی است و دیگر دین قومی نیست. همان‌طور که یهودیان معتقدند، مسیحیان هم تأیید می‌کنند که دین یهود دینی قومی بود: خداوند با یک قوم عهدی بست و آن‌ها قوم او شدند و خدا هم خدایشان شد و شریعت برایشان فرستاد، و این‌ها نه مأمور به تبلیغ بودند نه هیچ چیز دیگر؛ پیرو شریعت بودند. ولی از مسیح به بعد دین جهانی می‌شود، و باز می‌بینید که مسیح به نوعی به تشکیل آن قوم جدید فرمان می‌دهد. بنابراین لغو شریعت یکی از اجزای پدید آمدن دین جدید است؛ اینکه از نظر تاریخی چگونه اتفاق افتاده، فعلاً مهم نیست.

سؤال این است: فرض کنید واقعاً قبول کنیم که در مسیحیت شریعت لغو شده و خواست مسیح بوده که این اتفاق بیفتد و از اختیاراتی که داده به‌طور مشروع استفاده شده و شریعت لغو شده است. نکتهٔ اساسی این است که یک مسیحی باید به نوعی توجیه کند که چطور در دورانی خداوند برای دین خودش شریعت در نظر گرفته و شرط یهودی بودن پیروی از شریعت است، و چطور پس از دورانی شریعت لغو می‌شود. اگر شریعت چیز خوبی است و خداوند فرمان‌هایی دارد که به نفع مردم است، این فرمان‌ها را صادر کرده و به موسی داده است؛ بعد یک‌باره، پس از ماجرایی که پیش می‌آید، دیگر لازم نیست مردم آن فرمان‌ها را اطاعت کنند؟ این به هر حال مسئله‌ای است. چون مسیحیان به عهد عتیق و به شریعت موسی معتقدند، و اینکه همهٔ این‌ها کار خدا بوده و هر چه یهودیان می‌گویند درست است و شریعتشان هم شریعت الهی بوده، مثلاً شنبه تعطیل بوده و کار کردن در آن ممنوع بوده، چطور می‌شود که این شریعت پس از مسیح لغو می‌شود و وارد دوره‌ای می‌شویم که انگار دیگر شریعتی وجود ندارد؟

باز می‌گویم که همهٔ این بحث‌ها فرعیاتی هم دارد که می‌شود در آن‌ها اختلاف‌هایی دید؛ هر کسی ممکن است ایده‌های خودش را داشته باشد، کما اینکه در کلام و الهیات همهٔ ادیان این اختلاف‌ها هست. ممکن است اعتقادات مشترکی باشد، ولی اینکه چرا این‌طور شده یا آن‌طور شده، هر کسی بنا به نظر شخصی خودش اظهارنظر می‌کند. ولی ایدهٔ اصلی مسیحیان، یک اعتقاد کلی دربارهٔ شریعت، این است که شریعت تا پیش از ظهور مسیح تاوان گناه اولیه است؛ مثل کنترل، مثل اینکه انسان‌ها حکمی را زیر پا گذاشته‌اند و حالا در جبرانش باید شریعتی سخت را تحمل کنند تا مسیح ظهور کند. وقتی مسیح ظهور می‌کند و گناه اولیه از بین می‌رود، دیگر این‌طور نیست که بشر از لحظه‌ای که متولد می‌شود باید تحت شریعت بزرگ شود. یعنی لزوم شریعت به دلیل آن طبع گناهکار بشر است که لازم است شریعتی وجود داشته باشد؛ و پس از ظهور مسیح، صرف ایمان آوردن به مسیح و تبعیت اخلاقی از او کافی است. مسیح آن الگوی اخلاقی کاملی است که خداوند ارائه کرده است.

در واقع، نه اینکه شریعتی وجود ندارد؛ شریعت جدید این است که شما باید مثل مسیح زندگی کنید. کتاب مقدس را بخوانید؛ اینکه، نمی‌دانم، چند رکعت نماز واجب داشته باشید که باید انجام بدهید یا ندهید، این‌جور چیزها در مسیحیت وجود ندارد. چیزی اخلاقی و کلی جانشین شریعت می‌شود. در رفتار و گفتار مسیح در انجیل همیشه این وضع را می‌بینید که معنای احکام مهم است، روح احکام مهم است؛ جزئیات را کنار بگذارید. این اتفاقی است که در مسیحیت می‌افتد: شریعتی که جزئیات داشت به نوعی لغو می‌شود و دستورهای اخلاقی، که روح شریعت‌اند، جانشینش می‌شوند. می‌توانید به هر طریقی که می‌خواهید عبادت کنید؛ هر وقت که می‌خواهید عبادت کنید، دعا کنید، به هر زبانی که می‌خواهید عبادت را انجام دهید. دیگر این‌طور نیست که قید و بندهایی باشد که در روزی خاص، در جایی خاص، عملی خاص را، مثلاً با زبان عبری، انجام دهید، مثل شریعت قوم یهود. آنچه مهم است این است که روح شریعت و اخلاق را رعایت کنید.

مثلاً وقتی از مسیح دربارهٔ احکام می‌پرسند، می‌گوید یک حکم وجود دارد: اینکه خداوند را با تمام وجود دوست داشته باش و عبادت کن. یک حکم وجود دارد: اینکه با دیگران همان‌طور رفتار کن که دوست داری با تو رفتار کنند؛ همسایه‌ات را دوست داشته باش. کلاً این‌ها روح شریعت‌اند: شریعت مثل چیزی است که باید انجام دهید تا بعد به جایی برسید، و مسیح مستقیماً همان چیزی را که باید به آن برسید به شما می‌گوید و یاد می‌دهد. بنابراین تبعیت از مسیح و پیروی از آن فرامین اخلاقی و روحیاتی که مسیح از خودش بروز داده، چیزی است که جانشین شریعت می‌شود. شریعت به آن معنای یهودی‌اش دیگر وجود ندارد، ولی این‌طور نیست که شریعت وجود نداشته باشد، یعنی مردم هر کاری دلشان می‌خواهد بکنند؛ اخلاق به نوعی جانشین شریعت می‌شود. شاید بشود این‌طور گفت که جزئیات شریعت یهود لغو می‌شود.

دربارهٔ همهٔ این بحث‌هایی که دارم مطرح می‌کنم، بعداً با نگاهی قدری انتقادی صحبت خواهم کرد تا ببینیم اگر اشکالی دارند، اشکال کجا است. ولی الان صرفاً می‌گویم مهم است بدانید که شریعت موسی، با اینکه مسیحیان می‌پذیرند که شریعتی الهی بوده، در مسیحیت دیگر به‌عنوان شریعت رسمیت ندارد، و به‌علاوه چیزی جانشینش شده که به نظر می‌رسد دیگر از جنس شریعت نیست. نمی‌شود گفت شریعت جدیدی را عیسی رواج داده یا مسیحیت پذیرفته است؛ روح شریعت را پذیرفته‌اند، احکام اخلاقی را پذیرفته‌اند؛ همان چیزی که به نظر می‌رسد برای یهودیان جنبهٔ ثانوی پیدا کرده بود.

فقط یکی دو نکته می‌گویم و بحث را تمام می‌کنم: یکی دربارهٔ تثلیث است و یکی هم دربارهٔ اعتقادات مسیحی دربارهٔ کلیسا، یا اگر بخواهیم به زبان مسلمانان بگوییم، ولایت کلیسا. تثلیث معمولاً بیش از اندازه مورد توجه است، مخصوصاً برای مسلمانان که دربارهٔ توحید و این چیزها حساسیت‌های ویژه‌ای دارند؛ بنابراین معمولاً وقتی حرف از مسیحیت می‌شود، مسلمانان فکر می‌کنند اعتقاد اصلی مسیحیان تثلیث است. من از جای دیگری شروع کردم. فکر می‌کنم آن مباحث در اعتقادات مسیحیان مرکزی‌ترند و تثلیث به نوعی اعتقادی فرعی‌تر است. معروف است که الهی‌دان و فیلسوف بزرگ مسیحی، شلایرماخر، که متأخر هم هست و به قرن نوزدهم تعلق دارد، در کتاب بسیار معروف الهیات خودش آخرین بحثش تثلیث است: همه‌چیز را می‌گوید و در صفحات آخر به تثلیث اشاره می‌کند.

می‌خواهم بگویم اینکه تثلیث واقعاً در مرکز مسیحیت قرار گرفته یا در حاشیه، کلاً جای بحث دارد. از یک جهت، چون در طول تاریخ مورد اختلاف بوده که اعتقاد درست چیست و تثلیث چه معنایی دارد، دربارهٔ آن حرف زیاد زده شده است. معنایش این نیست که هر چه دربارهٔ آن زیاد حرف می‌زنید مرکزی است؛ حرف زیاد جایی زده می‌شود که اختلافی پدید آمده است. مثل این است که کسی بیاید شیعه را مطالعه کند و بگوید اعتقاد مرکزی شیعیان، پیش از توحید و نبوت و معاد، مسئلهٔ جانشینی حضرت علی به جای پیغمبر است، به این دلیل که کتاب‌هایشان سراسر بیشتر دربارهٔ این صحبت می‌کنند تا دربارهٔ چیزهای دیگر. این چیزی است که مورد اختلاف است و دربارهٔ آن بحث می‌شود؛ ممکن است حجم بحث‌ها زیاد شود، ولی معنایش لزوماً این نیست که اصل دین شیعیان در درجهٔ اول این است که حضرت علی جانشین پیغمبر است.

فکر نمی‌کنم مسیحیان این‌طور نگاه کنند که اعتقاد اصلی‌شان تثلیث است؛ ولی این‌طور هم نیست که بگوییم تثلیث جزو اعتقادات مسیحیت نیست. می‌خواهم بکوشم بگویم تثلیث حدوداً چیست، بدون اینکه خیلی وارد جزئیات شوم، و به نوعی، از جنبه‌ای، از اعتقاد به تثلیث دفاع کنم، اگر معنای درستش فهمیده شود. اول از اینجا آغاز کنیم که بدون هیچ شک و شبهه‌ای همهٔ مسیحیان خودشان را موحد می‌دانند؛ یعنی خدایی هست که جهان را خلق کرده و ما باید خدا را بپرستیم. مطلقاً هیچ مسیحی‌ای اعتقاد ندارد که سه خدا وجود دارد؛ که مثلاً پدر هست، پسر هست و روح‌القدس، و این‌ها سه چیزند که هم‌زمان با همدیگر دنیا را اداره می‌کنند. اصلاً اعتقاد مرکزی مسیحیت یکتاپرستی است و هیچ حرفی در این نیست که خدای آفریننده‌ای وجود دارد که جهان را خلق کرده و همه‌چیز را اداره می‌کند؛ مطلقاً چیزی جز این در مسیحیت پیدا نمی‌کنید و فکر نمی‌کنم هیچ فرقه‌ای جز این بگوید، مگر فرقه‌هایی واقعاً عجیب و غریب، فرقه‌های غیرموحدی که در توحیدشان شک هست. فرقه‌هایی هستند که به نوعی اعتقادات ثنوی دارند، یعنی شیطان را در مقابل خدا می‌گذارند.

یا مثلاً معروف است که فرقه‌هایی که به آن‌ها به اصطلاح فرقه‌های گنوسی می‌گویند، به نوعی معتقدند که جهان جسمانی را خدا خلق نکرده است، چون ماهیتش اصولاً شر است؛ آن را موجودی ثانوی خلق کرده و اصلاً پدید آمدن چنین عالمی مثل عملی شیطانی است. اگر واقعاً فرقه‌هایی بوده‌اند که چنین اعتقاداتی داشته‌اند، نوع شرکشان از نوع اعتقاد به تثلیث و سه خدا نیست؛ همان نوع شرک قدیمی است که شاید به نوعی در اعتقادات زرتشتی می‌بینید، و در خیلی از اعتقادات ثنوی دیگر که پیش از ظهور مسیحیت هم وجود داشت. بنابراین کلاً جای بحث نیست که اگر از مسیحیان بپرسید چند خدا وجود دارد، به شما می‌گویند یک خدا وجود دارد؛ و اصلاً تثلیث به معنای وجود سه خدا نیست. این یک نکته. فقط مهم این است که بفهمیم حدوداً چه می‌گویند.

نکتهٔ دوم این است که مسیحیان معتقد نیستند که می‌شود ماهیت تثلیث را به‌طور کامل فهمید. یعنی اصولاً مسیحیان معتقد نیستند که تثلیث چیزی است که بشود دربارهٔ آن توجیه‌های معقول عقلی ارائه کرد و بشر آن را به‌طور کامل درک کند. فقط باید به این سؤال جواب داد که اگر چیزی قابل درک نیست، پس این اعتقاد از کجا می‌آید؟ بگذارید بگویم این اعتقاد از کجا می‌آید. این اعتقاد از اینجا می‌آید که همهٔ ادیان ابراهیمی به خداوند سبحان اعتقاد دارند، به خداوند منزهی که «لیس کمثله شیء»، شبیه هیچ چیز نیست؛ موجودی مجرد که هیچ‌یک از مخلوقات شبیهش نیستند و الی آخر. در عین حال که این اعتقاد را دارند، به نوعی تشخص در ارتباط با خدا هم اعتقاد دارند: می‌شود با خدا درد دل کرد؛ خداوند کلام دارد و مثل انسان‌ها حرف می‌زند. مثلاً در قرآن می‌بینید که سخن از این است که خداوند سخن می‌گوید، من می‌توانم با خداوند سخن بگویم، و خداوند سمیع است و حرف‌های مرا می‌شنود. آن خداوند منزه در عین حال به انسان خیلی نزدیک است و می‌شود با او ارتباطی انسانی برقرار کرد.

این برخلاف ادیانی مثل بودیسم است. آن‌ها به خدایی اعتقاد دارند، ولی نه خدایی که بشود با او حرف زد، یا بشر را نهی کند و به نوعی حالت‌های انسانی داشته باشد و حالت‌های انسانی را درک کند. خدای بودیسم مثل نوعی آگاهی کیهانی است؛ چیزی که جهان از آن شروع شده، ولی این‌طور نیست که مردم را مجازات کند و مردم به نوعی در مقابلش مسئول اعمال خودشان باشند و الی آخر. مثل پادشاهی است که مالک باشد، ملک باشد؛ این صفاتی است که در قرآن هم به خداوند نسبت داده می‌شود. اصولاً خدای ادیان ابراهیمی جنبهٔ اخلاقی دارد؛ یعنی به شما می‌گوید بکن، نکن، این کار را مجازات می‌کند، و به نوعی به‌طور مداوم در زندگی بشر دخالت می‌کند. می‌توانید از خداوند بخواهید که در زندگی‌تان دخالت کند، همان‌طور که ممکن است از پادشاهی بخواهید چیزی به شما بدهد یا چیزی را از کسی بگیرد، مثلاً رفع ظلم کند، و الی آخر. می‌شود به خداوند شکایت کرد. این‌ها جنبه‌هایی است که در ادیان ابراهیمی به‌طور مشترک وجود دارد: تشخص خداوند. خداوند مثل شخصی ظاهر می‌شود که صفات انسانی را درک می‌کند و صفات انسانی از خودش بروز می‌دهد؛ رحم دارد، شفقت دارد و همین‌طور الی آخر.

بگذارید چیزهای خاص‌تری از قرآن نقل کنم. به خداوند می‌شود قرض داد: خداوند به مؤمنان می‌گوید کیست که به خداوند قرض بدهد؟ به این خداوند منزهِ واجب‌الوجودِ فلسفی که هیچ چیز شبیهش نیست، چطور قرض می‌دهید؟ و خداوند از یدالله، دست خداوند، صحبت می‌کند. بنابراین به نوعی به نظر می‌رسد آثاری از تشبیه خداوند به بشر وجود دارد. در قرآن می‌خوانید که اگر چند نفر با هم نجوا کنند، خداوند هم نفر بعدی است که آنجا حاضر است؛ انگار در همهٔ سطوح، حتی آنجا که آدم‌ها با هم پچ‌پچ می‌کنند، خدا هم به‌عنوان شخصی حضور دارد که این را می‌شنود. این نوع حضور شخصی خداوند در جزئیات زندگی را در غیر ادیان ابراهیمی به این شکل نمی‌بینید؛ معمولاً، اگر هم اعتقادی به خدای واحد هست، خدایی است که خیلی دور است و این‌طور نیست که بشود در جزئیات با او مربوط شد. آخرین مثالی که از قرآن می‌زنم: در قرآن خداوند خطاب به پیغمبر می‌گوید «و ما رمیت اذ رمیت ولکن الله رمی». خداوندی که در قرآن مطرح است تیر می‌اندازد. و به نظر می‌رسد این رفتار انسانی، این انگار انسان شدن، به نوعی با آن شأن واجب‌الوجود بودن خداوند تضاد دارد.

بنابراین می‌خواهم بگویم در ادیان ابراهیمی اصولاً مشکلی وجود دارد: چطور می‌شود آن تنزیه را با این تشبیه جمع کرد؟ از یک طرف «لیس کمثله شیء» را قبول دارید و از طرف دیگر به خداوند صفاتی مثل صفات انسان‌ها نسبت می‌دهید؛ بنابراین به نوعی هم به تنزیه معتقدید و هم به تشبیه. فکر می‌کنم اصولاً این مشکل در ادیان ابراهیمی هست. اگر تنزیه مطلق باشد، مثل بودیسم می‌شود که خداوند به نوعی از حیطهٔ زندگی بشر خارج می‌شود؛ اگر زیادی به تشبیه معتقد باشید، شبیه بت‌پرست‌ها می‌شوید و ممکن است خداوند برایتان ماهیت انسانی پیدا کند. تثلیث مسیحی جواب این است که چطور می‌شود تنزیه و تشبیه را با هم جمع کرد. چرا؟ چطور است که می‌شود صفات بشری را هم به خداوند نسبت داد؟ برای اینکه خداوند روح خودش را، که با خودش متحد بوده، به صورت بشر ظاهر کرده است. اولاً بشر موجود خاصی است، و این خیلی مهم است: بشر آن موجودی است که خداوند به صورت خودش آفریده است. خداوند نمی‌تواند به صورت هر موجودی ظاهر شود، ولی صورت بشری انگار ظرفیت این را دارد که خداوند به این شکل ظاهر شود.

بنابراین مسیح در واقع آن عنصر سوم تثلیث است، آن عاملی که باعث تشبیه می‌شود و خدا را به انسان نزدیک می‌کند. مسیح در تاریخ خاصی ظاهر می‌شود، ولی در ازل وجود دارد، و خداوند از طریق مسیح با انسان‌ها ارتباط دارد. صورت انسانی خداوند، یعنی اینکه می‌توانید به خدا نسبت بدهید که تیر می‌اندازد یا هر کار دیگری می‌کند که به نظر می‌رسد از صفات بشری است، آن جنبهٔ تشبیه خداوند، از اینجا می‌آید که خداوند از ازل مسیح را هم به‌عنوان مولود همراه خودش دارد. مسئلهٔ همزاد بودن مسیح با خداوند و این‌ها از آن مسائل ظریفی است که در تثلیث هست و نمی‌خواهم الان واردش شوم؛ ولی می‌خواهم بگویم که اعتقاد به تثلیث پاسخی به پرسشی است که وقتی معمولاً از مسلمانان می‌پرسید، می‌گویند این چیزی است که ما نهی شده‌ایم درباره‌اش فکر کنیم: اینکه ذات خداوند چیست و تنزیه و تشبیه چگونه با هم جمع می‌شوند.

فرق، ببینید، مثل این است که مسلمانان معتقدند این سؤالی است که جوابش اصلاً برای بشر قابل فهم نیست، و مسیحیان معتقدند جواب این چیزی است به نام تثلیث که برای بشر قابل فهم نیست؛ ولی گویی به هر حال یک گام نزدیک‌ترند به اینکه چنین چیزی چگونه امکان دارد. مسیحیان جوابی اجمالی به این سؤال می‌دهند، ولی می‌گویند دیگر بیشتر از این جلو نروید؛ شما نمی‌توانید درک کنید که مسیح چطور با خداوند همزاد است، یا خداوند چطور به سه شکل ظاهر می‌شود در حالی که یکی است. به هر حال اینجا مشکلی وجود دارد، و این‌طور نیست که برای سایر ادیان ابراهیمی مشکلی وجود نداشته باشد: مشکل این است که در اعتقادات این ادیان، تشبیه چگونه همراه با تنزیه اتفاق می‌افتد.

از لحاظ نص هم مسیحیان معتقدند که در عهد عتیق آثار تثلیث هست. مثالی خیلی ساده این است که وقتی سفر پیدایش، یعنی اولین فصل عهد عتیق، را می‌خوانید، آفرینشی که در جریان است هم به کلام خدا نسبت داده می‌شود، هم به خود خدا، تحت عنوان حکمت خدا، و هم به روح خدا. یعنی مسیحیان به نوعی معتقدند در سفر پیدایش آثار تثلیث وجود دارد: کلام خدا از نظر مسیحیان همان کلمهٔ الهی، یعنی مسیح، است؛ روح خدا روح‌القدس است، و آن حکمت خدا خودِ خداست که آن‌ها به او خدای پدر می‌گویند. بنابراین این چندگانه بودن دخالت در خلقت را به نوعی در نص تورات هم می‌شود پیگیری کرد و نشان داد که آنجا هم به نوعی این چیزها هست، و کلام خدا یا روح خدا جدا از خدا، به‌عنوان موجودات دیگر، مطرح نیستند.

برای کسانی که به فرهنگ اسلامی علاقه دارند، بگذارید چیزی از ابن عربی نقل کنم. می‌گوید: «اولین امری که در باب نظریهٔ آفرینش ابن عربی توجه ما را جلب می‌کند نقشی است که مفهوم سه‌گانگی ایفا می‌کند در ابن عربی. این امری است که این نظریه را از نظریهٔ تجلی متمایز می‌دارد.» این شرحِ ابن عربی بود؛ بگذارید از عین کلام خود ابن عربی چیزی برایتان نقل کنم. می‌گوید: «بدان خدای تو را توفیق دهد که امر مبتنی بر فردیت است که سه‌گانگی (تثلیث) برای آن فردیت است. پس فردیت از سه شروع می‌شود و بالا می‌رود. بنابراین سه اولین از اعداد فرد است.» واژهٔ عربی‌اش تثلیث است. چون از نظر ابن عربی «یک» اصلاً عدد نیست؛ «یک» آن چیزی است که همهٔ اعداد از آن تشکیل می‌شوند و بنابراین به نوعی هویتی فوق‌العاده دارد. آنچه فردیت از آن آغاز می‌شود «سه» است.

می‌توانم این متن را، هم شرح خودش را و هم عبارت‌هایی را که ابن عربی گفته، ادامه بدهم؛ ولی فکر می‌کنم بهتر است خودتان به متن ابن عربی یا به خود آن کتاب مراجعه کنید. این بخشی از همان کتاب ایزوتسو است که آورده بودم. بعداً کمی مفصل‌تر به این موضوع اشاره می‌کنم که در عرفان ما نوعی اعتقاد به سه‌گانگی وجود دارد؛ فکر می‌کنم اگر بخواهم دقیقاً بگویم منظور ابن عربی چیست، قدری طول می‌کشد. ولی شباهت این اعتقاد به تثلیث به هر حال به نوعی جالب است: اینکه وقتی به خلقت فکر می‌کنید، مثل این است که لازم می‌شود آن خدای احدی که هست، از طریق دو چیز دیگر که همراهش هست، در خلقت دخالت کند. بعداً این نظریهٔ آفرینش ابن عربی را قدری بیشتر توضیح می‌دهم؛ فکر می‌کنم الان همین که مرجعش را معرفی کردم کافی است، چون مهم هم نیست: کسی می‌تواند بگوید ابن عربی هم مشرک بوده است. بنابراین لازم نیست خیلی دربارهٔ جزئیاتش بحث کنیم. نمی‌خواهم به این شباهت‌ها بپردازم؛ شباهت‌هایی را که اعتقاد به تثلیث با بعضی از اعتقادات اسلامی دارد، کنار می‌گذاریم.

فقط می‌خواهم کل بحث‌های اسقف را با اعتقادات خاص مسیحیان دربارهٔ کلیسا ختم کنم: اینکه کلیسا جانشین مسیح است. اصطلاح معروف «بدن اسرارآمیز مسیح» همین است؛ مسیح، که زنده است، به نوعی از طریق کلیسا در این جهان عمل می‌کند. بنابراین مصوبات کلیسا خالی از اشتباه است و کلیسا نوعی معصومیت دارد. طبیعی است که پروتستان‌ها، پس از آنکه پروتست کردند، قدری از کلیسا، به معنای آن کلیسای رسمی، دور شدند؛ ولی پروتستان‌ها هم هنوز به کلیسا به‌عنوان جماعت مسیحی معتقدند، و به اینکه مسیح فیض خودش را به این جماعت می‌رساند و این جماعت، اگر جنبهٔ به اصطلاح نهادینه‌شدنش را کنار بگذاریم، به یک معنا نوعی معصومیت را از مسیح اخذ می‌کند.

فکر می‌کنم این نکتهٔ خیلی مهمی در اعتقادات مسیحی است، چون بعضی از استنادهای تاریخی مسیحیان، یعنی اینکه متونی یا احکامی را مقدس می‌دانند، به دلیل اعتقاد به معصومیت کلیساست. تقریباً همهٔ فرقه‌های مسیحی دست‌کم به معصومیت آبای کلیسا معتقدند؛ یعنی معتقدند کلیسا در آن لحظه‌های نزدیک به غیبت مسیح، در قرن‌های اول و دوم، تحت هدایت روح‌القدس بوده است، و مثلاً قداست عهد عتیق نتیجهٔ اعتقاد به کلیسا، یعنی آبای کلیساست. ما چرا معتقدیم که عهد عتیق الهام روح‌القدس بوده است و این حرف‌ها؟ چون مورد تأیید کلیسای قرن‌های اولیه قرار گرفته است. بنابراین اگر اعتقاد به کلیسا را، به هر شکلی، کلاً از مسیحیت بردارید و دست‌کم به قداست کلیسای قرن‌های اولیه معتقد نباشید، ارتباط مسیحیت با تاریخ خودش به نوعی قطع می‌شود؛ چون بعد دیگر این مشکل قابل حل نیست که متون مقدس چرا مقدس‌اند؟ چرا این کتاب، عرضم، کتاب نیست؟ این‌ها همه نتیجهٔ این است که مسیحیان معتقدند دست‌کم در قرون اولیه کلیسا کلیسایی مقدس بوده، کلیسایی که با مسیح و روح‌القدس در ارتباط بوده است، و مسیحیت به‌تدریج در همان قرون شکل گرفته و تا مثلاً قرن چهارم به شکل نهایی خودش رسیده است.

به هر حال عضو کلیسا شدن و اعتقاد داشتن به کلیسا به معنای عمومی‌اش جزو اعتقادات قطعی مسیحیان است، و بحث کلیساشناسی یکی از بحث‌های مفصل کلام و الهیات مسیحی است؛ مخصوصاً با توجه به اینکه پس از دوران جدید کلیسای کاتولیک زیر سؤال رفت و کلیساهای پروتستان با چیزهای مختلف و گرایش‌های مختلف پدید آمدند. فقط می‌خواستم به این اشاره کنم که اعتقاد به کلیسا، از هر فرقه‌ای که باشد، جزو اعتقادات اصلی مسیحیت است.

به جای اینکه بحث‌های الهیات را ادامه بدهم، می‌خواهم دو کتاب به شما معرفی کنم. یکی کتابی مختصر و خوب است به نام «کلام مسیحی»، از نویسنده‌ای به نام توماس میشل. خوبی‌اش این است که این آدم، مثل همین اسقفی که اینجا صحبت می‌کرد، خیلی در میان مسلمانان زندگی کرده است، و این سخنرانی‌ها و این کتاب خطاب به مسلمانان و برای معرفی مسیحیت نوشته شده است؛ برای همین جابه‌جا به این اختلاف‌ها و شباهت‌ها اشاره می‌کند و چیزهایی از مسلمانان نقل می‌کند. خیلی چیزها ممکن است در این کتاب باشد. من اینجا چیزهایی از الهیاتِ قدری قوی‌تر و جنبه‌های عقلی‌اش را گفتم، ولی آن کتاب این‌طور نیست؛ بیشتر مختصری از اصول اعتقادات مسیحی و حتی تاریخ مسیحیت است و همه‌چیز در آن هست. کتابی مختصر برای آشنایی با مسیحیت است و در بحث‌های آینده هم به درد می‌خورد. حقیقتش نمی‌دانم در بازار هست یا نیست؛ فقط فکر می‌کنم نباید چندان در بازار باشد. این هم از همان انتشارات مرکز مطالعات تحقیقات ادیان و مذاهب است که گفتم مجموعه‌ای از کتاب‌های ادیان ابراهیمی را چاپ می‌کند که الان تا ۲۴، ۵، ۶ درآمده است؛ این دومین شمارهٔ آن مجموعهٔ ادیان ابراهیمی است. چاپ ۱۹۸۱ است؛ بنابراین اگر تازه چاپ نشده باشد، نباید خیلی فراوان باشد، ولی فکر می‌کنم نایاب هم نباشد.

کتاب دیگر جدیدتر چاپ شده است، با عنوان «درآمدی بر الهیات مسیحی»، از کسی به نام الستر مک‌کراس. انتشارات معروفی چاپش نکرده است؛ دست‌کم من از این انتشارات، کتاب روشن، خیلی کتاب ندیده‌ام. این چاپ پارسال است، بنابراین قطعاً باید در بازار باشد. تقریباً جامع‌ترین کتاب الهیات مسیحی است که تا به حال به فارسی چاپ شده است. کتاب‌های دیگری هم هست، ولی فکر می‌کنم این کتاب از نظر جامعیت و جزئیات و مفصل بودن از همهٔ کتاب‌های دیگری که به بازار ایران آمده، که حالا بعضی‌شان هست و بعضی نیست، بهتر است. طبعاً کتابی است که عقاید متنوع را نقد می‌کند؛ یعنی کتابی خیلی غنی و تخصصی است و این‌طور نیست که برای کسی نوشته شده باشد که همین‌طوری روان بخواند و جلو برود. همه‌جا بحث‌های تاریخی دارد: اینکه عقاید چگونه بوده‌اند، چه کسانی اعتقادات جدیدی ابراز کرده‌اند و از این‌جور چیزها. نزدیک ۶۰۰ و اندی صفحه است. کتاب جامع و خوبی است؛ اگر کسی علاقه‌مند شده و می‌خواهد تا آخرش خیلی چیزها را ببیند، فکر می‌کنم این کتاب بهترین کتاب موجود به زبان فارسی است.

کتاب خیلی خوب «تاریخ تفکر مسیحی» هم هست، ولی بیشتر، همان‌طور که از اسمش برمی‌آید، دنبال این است که تحولات تفکر مسیحی را نشان دهد: از کجاها شروع شده، به کجاها گسترش یافته، و نهضت‌های مختلف فکری که پدید آمده‌اند. بنابراین زیاد جنبهٔ بررسی عمیق ایده‌های الهیاتی را ندارد. فکر می‌کنم این کتاب الان همچنان برای الهیات مسیحی از همهٔ کتاب‌های موجود بهتر است.

احساسم این است که اگر بیشتر از این پیش برویم و وارد جزئیات شویم، شاید خیلی مفید نباشد. آن حس کلی‌ای که احساس می‌کنم هر کسی باید داشته باشد، اینکه مسیحیان دنیا را چگونه می‌بینند، دین خودشان را چگونه می‌بینند و چه کارکردی برای اعتقادات دینی خودشان قائل‌اند، این‌ها اعتقادات اصلی است و این‌ها را دیدیم. خیلی دوست داشتم، و هنوز هم ممکن است در ادامهٔ بحث‌ها این کار را بکنم، که قدری به جزئیات بپردازم: مثلاً شریعت موجود مسیحی، مثل همین چیزی که ایشان دوست دارد بداند، یعنی جزئیات عشای ربانی، یا کلاً جزئیات اعتقادات تاریخی و شریعتشان. این‌ها به نظرم جالب است، یعنی کنجکاوی‌برانگیز است که کسی واردش شود. فکر می‌کنم جابه‌جا در بحث‌هایی که داریم وارد جزئیاتی از این دست می‌شوم؛ ولی این کار به نوعی بی‌پایان است.

خلاصه باید جایی بگویم که بحث را به جایی رسانده‌ام؛ مثلاً کلیاتش این بوده است و آن را کنار بگذارم. از این به بعد، اولاً ممکن است در بعضی از این حرف‌هایی که زده شده مشکلاتی باشد که باید درباره‌اش بحث کنیم. بعضی از استدلال‌هایی که از قرآن آورده شده ممکن است مشکل داشته باشد، و از این به بعد باید قدری وارد این بحث شویم که این حرف‌ها چقدر مشکل داشتند یا نداشتند، و دربارهٔ حرف‌هایی هم که زده نشده قدری صحبت کنیم. مسائل تاریخی و این‌ها هم هست؛ دربارهٔ خیلی از سؤال‌هایی که می‌کردید، می‌گفتم حالا وقتش نیست. خلاصه روزی وقتش می‌رسد که قدری ببینیم روند شکل‌گیری عقاید مسیحیت از نظر تاریخی چگونه بوده است و چه دلالت‌های تاریخی‌ای هست که بعضی از این عقاید، عقاید ابتدایی دین مسیح نیست و بعدها به دلایلی پدید آمده است.