جلسه با پاسخ به ایمیلی دربارهٔ آزادی مطالعهٔ کتابها و آثار هنری دیگران آغاز میشود. سپس الهیات مسیحی ادامه مییابد: دو جنبهٔ نجات، سنت قربانی و کفاره، مسئلهٔ مصلوب شدن مسیح، تعمید و عشای ربانی، لغو شریعت، تثلیث و کلیسا. در پایان چند کتاب معرفی میشود و بحث کلی بسته میشود.
مطالعهٔ آثار دیگران و احتیاط
او میگوید معمولاً مسائل را در سطح نظری نگه میدارد. ایمیلی دریافت کرده که حرفهای جلسهٔ قبل را چنین فهمیده بود که اگر حقیقت به نوعی همهجا هست، میتوان هر کتابی را خواند و با هر اثر هنری ارتباط داشت. او میگوید نظرش این نیست؛ به گمان او این کار در صورتی مجاز است که کسی بتواند حقیقتی را که آنجا هست ببیند، و اگر نتواند ممکن است گمراه شود، هرچند واقعاً نمیداند. توصیهٔ کلی ندارد؛ هر کس باید شرایط خودش را ببیند و باید خیلی با احتیاط پیش رفت.
او میگوید در دورهٔ خاصی زندگی میکنیم که جامعهاش چندصدایی است؛ فتوای حرام بودن کتب ضاله را اکنون عملی نمیداند، ولی از این وضع نتیجهٔ عملی خیلی کلی نمیگیرد. دربارهٔ خودش میگوید در دبیرستان متنوع میخواند، اما چهار پنج سال لیسانس به دلایل شخصی خود را از همهچیز دور نگه داشت؛ حدود ۱۸ سالگی، وقتی به اطمینانی دربارهٔ قرآن رسید، مطالعهٔ کتابهای دیگر کم شد و چند سال فقط قرآن و حدیث خواند، و بهتدریج که احساس کرد خواندن چیزهای متنوع مفید است آن را شروع کرد.
او میگوید اکنون ممکن است بگوید برداشتهایی از قرآن دارد که بدون خواندن ادبیات غرب نمیفهمید. به نظر او سینما بسیار تأثیرگذار است و شاید خوب نباشد که کسی بیهیچ ضابطهای هر فیلمی ببیند؛ دربارهٔ موسیقی هم همینطور. هر کس باید به حال خودش نگاه کند و احتمالاً میتواند صادقانه تشخیص دهد که کارهایش از لحاظ معنوی برایش خوب است یا بد.
همنشینی با گناهکاران و کتب ضاله
پرسش ایمیل این بود که شریعت از همنشینی با افراد گناهکار نهی کرده و قرآن دربارهٔ کسانی که «یخوضون فی آیاتنا» میگوید برخیزید و بروید؛ شاید نتیجه بگیرند که خواندن کتاب و سروکار داشتن با آثار هنری مثل نشست و برخاست با آدمهایی است که آن اثر را خلق کردهاند. او این را مثل تحریم کتب ضاله میداند، که خواندن کتابهای غیر عقاید حقه را جز برای کسانی که به نوعی متخصص باشند حرام میکند، چون عموم مردم ممکن است نتوانند در برابر آنچه میخوانند مقاومت کنند.
او یاد علامه طباطبایی میافتد که میگفت در تبریز جوانان مسلمان با خواندن یک جزوهٔ مارکسیستی اعتقاداتشان را از دست میدادند و خودش آن جزوهها را بیمحتوا میدید؛ پس وظیفه دید علوم عقلی اسلامی را احیا کند. اما تعمیم حکم همنشینی به موسیقی و فیلم را قیاس معالفارق میداند و فکر نمیکند حکم شرعیای باشد؛ اگر هم باشد، مثل کتب ضاله برای همه نیست، چنانکه پزشک و پرستار با بیماری مسری سروکار دارند.
او از کسانی که در برابر هر فرهنگی خیلی احساس آزادی میکنند تعجب میکند، ولی بستن همهٔ درها را هم مثل تبعیت از والد و جالبنبودن میداند. هر کس باید میان این دو سر راهی انتخاب کند که اعتقادش از درونش جوشیده باشد. او میپرسد وقتی از «عقاید حقه» سخن میرود چه کسی تشخیص میدهد حق کدام است، و میگوید کسانی که اصرار دارند کتب ضاله نباید خواند از پیروان ادیان دیگر طلبکارند که چرا اسلام را نفهمیدند؛ تناقضی در کار است.
دربارهٔ خودش میگوید خواندن فوکو را نه توصیه میکند نه منع. به نقل او، علامه جعفری گویا در مقدمهٔ کتاب جبر و اختیارش گفته بود که اگر کسی مبتلا نشده بهتر است سراغ این مسئله نرود، ولی اگر مبتلا شد باید بخواند. هر کس باید ببیند در این دورهٔ زندگیاش میل و ضرورتی برای مطالعهٔ وسیع، مثلاً دربارهٔ مسیحیت، دارد یا نه.
نجات: جنبهٔ تشریعی و آثار تکوینی
او تأکید میکند که مسیحیت به معنای اصیلش صرفاً اعتقاد به نجات تشریعی نیست و باید به عمل تکوینی مسیح هم معتقد بود. به گمان او اعتقاد به مصلوب شدن مسیح از ایدهٔ تجسد هم در مسیحیت مرکزیتر است. تجدیدنظرطلبانی که میگویند میشود مسیحی بود و عیسی را خدا ندانست به مسیحیت موجود نزدیکترند از کسانی که میگویند مهم نیست عیسی وجود داشته یا نه؛ دومی عقیدهای دفاعی است که آنقدر کوچک میشود که چیزی باقی نمیماند.
بخش تشریعی نجات این است که خداوند به صورت انسان ظاهر شده و لوگوس که در درون همهٔ ماست و درخشش آن در اثر گناه کم شده، با ایمان به مسیح و تعمید احیا میشود و از گناهان شخصی هم پاک میشویم. افزون بر آن، تقریباً همیشه این اعتقاد با مسیحیت بوده که عمل مسیح، یعنی مصلوب شدن و زندگی و ظهورش، گناه اولیهٔ بشر را هم پاک کرده است. مسیح راه نجات را گشوده و کسی را مجبور نمیکند؛ طی کردن راه در اختیار ماست.
دربارهٔ آثار تکوینی، گناه اولیه به نسل انسانها رسیده، انسان تحت سلطهٔ شیطان درآمده و زمین در فرمانروایی اوست؛ فقط کسی که هیچ تبعیتی از شیطان نکرده این قدرت را میشکند. پس کمال مطلق باید به صورت انسان ظاهر شود. نقش تکوینی مسیح در زمان حیاتش پاکسازی زمین بود و به ایمان آوردن یا نیاوردن کسی ربطی نداشت؛ وعدهٔ ملکوت خدا تحقق یافت، که شاید یهودیان آن را فرمانروایی سیاسی میدانستند ولی ظاهراً منظور شکسته شدن فرمانروایی قدرتهای شیطانی در باطن عالم بود.
او میگوید گویی مسیح شاهراهی از خدا تا پایینترین سطوح خلقت گشود؛ چنانکه برخلاف پیامبران دیگر همنشین گناهکاران بود و میگفت اینان به او احتیاج دارند. او مسیح را مانند بارانی میداند که سیاهیها را شسته و راه توحید را باز کرده؛ پیش از او توحید پا نمیگرفت و بیشترین پیروان پیامبران در قرآن پیروان موسیاند، که منافع دنیایی داشتند و بارها علناً بتپرست شدند. پس از مسیح دورهای آغاز میشود که نجات در آن با سهولت بیشتری ممکن است.
گناه اولیه، کفاره و قربانی
او میگوید اگر پاک شدن گناه اولیه کامل بود، انسانها باید به بهشت برمیگشتند؛ اعتقاد این است که مسیح دستکم آثار اخروی آن را از بین برده، پس در روز داوری فقط برای گناهان دنیایی بازخواست میشویم. پاسخ این پرسشها میان همهٔ مسیحیان مشترک نیست؛ مسیحیت از نظر تعداد فرقهها تقریباً رکورد دارد و حتی کسانی که ایدهٔ کفاره را کنار گذاشتهاند هم به نوعی دخالت مصلوب شدن در رفع گناه اولیه معتقدند.
استدلالی که او میآورد، و میگوید میان همه مشترک نیست، این است که هر انسانِ مستحق رنج نمیتواند با کفاره تاوان گناه اولیه را بدهد، چون این گناه در بهشت و در برابر دستور مستقیم خدا بود و با گناهان دیگر تفاوت ماهوی دارد. فقط کسی که کفاره میپردازد و مستحق رنج نیست میتواند آن را جبران کند؛ مثل این است که کسی بخواهد با کشیدن بندهای کفش خودش را از زمین بلند کند.
برای تقویت این ایده به نص ارجاع میدهد: سنت قربانی و کفاره از روز اول در ادیان ابراهیمی بوده، مثل قربانی هابیل و قابیل، و شریعت یهود بهشدت به قربانی متکی بود. بنابراین عجیب نیست که مسیحیان مرگ بیگناه مسیح را قربانی شدن داوطلبانه بدانند. از نص هم یحیی مسیح را «برهٔ خداوند» مینامد و مصلوب شدن عیسی با عید فصح، که در آن بره قربانی میشد، همزمان بود؛ و چون مسیح گناهی ندارد، این قربانی برای دیگران است.
مصلوب شدن مسیح و پرسشی از مسلمانان
او میگوید جلسهٔ قبل آیهای را که میگوید یهودیان مسیح را مصلوب نکردند موقتاً طوری تعبیر کرده بود که مصلوب شدن کلاً نفی نشود. اکنون میپرسد: اگر کسی دیگر به جای مسیح مصلوب شد، آیا حواریون، که در قرآن به آنها وحی میشود، خبر داشتند؟ اگر داشتند، چرا در اسناد قرنهای اول اشارهای نیست؟ تاریخدانی که اعتقادات دینی ندارد ممکن است وجود عیسی را هم منکر شود، ولی برای مسلمان توجیه این وضع راحت نیست.
او میگوید اشاره به اینکه کسی اشتباهاً مصلوب شده جز در انجیل برنابا نیست، که سندیتش زیر سؤال است چون قدیمیترین نسخهاش قرن پانزدهم یا شانزدهم است. بنا به نص قرآن ظاهراً کسی به جای مسیح مصلوب شده، و باید توضیح داد که این حقیقت چرا جایی درج نشده؛ مسلمانان باید بروند فکر کنند و جواب بدهند. یکی از حاضران میگوید شاید بحث لازم نبوده؛ او میگوید به نظر میرسد همهٔ اسناد قرن اول به طریق دیگری به این موضوع اشاره میکنند و این خیلی عجیب است.
از نظر مسلمانان، به گفتهٔ او، خداوند از مؤمنان دفاع میکند، چه رسد به پیامبری در حد مسیح، که در قرآن به نظر میرسد از رنج مصون شده است. دربارهٔ تجسد و پسر خدا بودن قابل دفاع است که حواریون چنین حرفهایی نزدهاند، ولی دربارهٔ مصلوب شدن انجیلها ساکتاند یا یکصدا میگویند اتفاق افتاده، و دستکم دو سه سند رومی هم هست. او میگوید فقط این سؤال را مطرح کرده که مسلمانان باید به آن فکر کنند.
تعمید، عشای ربانی و لغو شریعت
او میگوید تعمید را یحیی بهعنوان آیینی بیسابقه آغاز کرد و آیین تشرف مسیحیت است، چنانکه در یهود ختنه بود. عشای ربانی، که شاید پس از تعمید مهمترین آیین باشد، از شام آخر میآید، وقتی مسیح نان را بدن و شراب را خون خود خواند. مدتها اعتقاد به تبدیل واقعی نان و شراب به جسم و خون مسیح از اصول بود، و برای نشان دادن اهمیتش فیلم «مصائب ژاندارک» را یاد میکند که ژاندارک بدون عشای ربانی از این دنیا رفتن را تحمل نمیکند.
او میگوید به نظرش بسیاری از مسلمانان از شدت اعتقاد مسیحیان به زنده بودن مسیح و بازگشت او خبر ندارند؛ شاید از مسئلهٔ امام زمان در میان شیعیان هم شدیدتر باشد. دربارهٔ شریعت، مسیحیان با اینکه شریعت موسی را الهی میدانند از آن پیروی نمیکنند و باید توضیح دهند. به نظر مسیحیان پولس از طرف مسیح شریعت را لغو کرد؛ مسیح اختیار حلال و حرام را به حواریون داد و خود را مالک شنبه میدانست، و ۱۲ حواری جانشین ۱۲ سبط شدند.
از مسیح به بعد دین جهانی است نه قومی. ایدهٔ اصلی مسیحیان این است که شریعت تا ظهور مسیح تاوان گناه اولیه بود و پس از آن ایمان و تبعیت اخلاقی از مسیح کافی است. شریعت جدید این است که مثل مسیح زندگی کنند؛ دستورهای اخلاقی، که روح شریعتاند، جانشین جزئیات میشوند و مثلاً عبادت قید زمان و زبان خاص ندارد. او میگوید بعداً این بحثها را قدری انتقادی بررسی خواهد کرد.
تثلیث و کلیسا
او میگوید تثلیث بیش از اندازه، بهویژه برای مسلمانان، مورد توجه است و به گمان او اعتقادات دیگر مرکزیترند. زیاد حرف زدن دربارهٔ چیزی نشانهٔ اختلاف است و دلیل مرکزی بودن نیست. هیچ مسیحی به سه خدا معتقد نیست؛ همه خود را موحد میدانند و تثلیث به معنای سه خدا نیست.
مسیحیان معتقد نیستند که تثلیث را بتوان کامل فهمید. ریشهٔ اعتقاد این است که ادیان ابراهیمی هم به خدای منزه «لیس کمثله شیء» معتقدند و هم به خدایی با تشخص که سخن میگوید و میشنود، و جمع تنزیه و تشبیه مشکل است: تنزیه مطلق خدا را از زندگی بشر بیرون میبرد و تشبیه زیاد به بتپرستی میماند. تثلیث مسیحی پاسخ است: خداوند روح خود را به صورت بشر ظاهر کرده و مسیح عنصر سومی است که تشبیه را ممکن میکند. مسلمانان میگویند این چیزی است که از فکر دربارهٔ آن نهی شدهایم؛ مسیحیان یک گام نزدیکترند و میگویند بیشتر جلو نروید.
به اعتقاد مسیحیان کلیسا جانشین مسیح و «بدن اسرارآمیز مسیح» است که مسیحِ زنده از طریق آن در این جهان عمل میکند؛ پس کلیسا نوعی معصومیت دارد. قداست متونی مانند عهد عتیق نتیجهٔ اعتقاد به کلیسای قرنهای اولیه است، و او اعتقاد به کلیسا را، از هر فرقهای، از اعتقادات اصلی مسیحیت میداند.
کتابها و پایان بحث
او کتاب معرفی میکند: «کلام مسیحی» از توماس میشل، که خطاب به مسلمانان نوشته شده؛ «درآمدی بر الهیات مسیحی» از الستر مککراس، که به گفتهٔ او تقریباً جامعترین کتاب الهیات مسیحی به فارسی است؛ و «تاریخ تفکر مسیحی». او میگوید میخواهد بحث الهیات مسیحی را ببندد؛ ایدههای اصلی عمدتاً به مسیحشناسی و نجات مربوط است و بقیه فقط اشارهای است. بعداً ممکن است مشکلاتی در بعضی از این حرفها و استدلالهای قرآنی بررسی شود و روند تاریخی شکلگیری عقاید مسیحیت دیده شود.
→ متنِ کاملِ این جلسه