او هدف این بحث را شناخت مسیحیت و درک احساس مسیحیان میداند و سپس از اصول نقد مکاتب دینی میگوید. بعد نشان میدهد استدلال از عهد عتیق با اعتقاد به تجسد و تثلیث جور درنمیآید، ولی میگوید کنار گذاشتن تجسد از نظر عاطفی برای مسیحیان آسان نیست. سپس به گناه اولیه و مصلوبشدن مسیح برمیگردد و در پایان داستان آفرینش را از کتاب مقدس میخواند و با قرآن مقایسه میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
هدف اصلی ما در این بحث روشن است: به معنای واقعی کلمه با مسیحیت آشنا شویم؛ آن را خیلی خوب بشناسیم، بکوشیم احساس مسیحیان را درک کنیم، بفهمیم مسیحیبودن اصلاً یعنی چه و تلقیای را که از مسیحیت دارند تقریباً بهطور جامع بفهمیم، و تشخیص بدهیم که با توجه به اعتقادات اسلامی و آنچه در قرآن میبینیم، چه مقدارش را میتوانیم بپذیریم و چه مقدارش را نمیتوانیم. طبق معمول، و فکر میکنم بهویژه با توجه به حرفهایی که چند جلسه قبل زدم، وقتی احساسم این است که حتی از آدمی مثل Kurt Cobain هم میشود حقایقی را یاد گرفت و چیزهایی را در آنجا دید، بدیهی است که هدفم این نیست که مسیحیت را بیان کنم، بعد ردش کنم و کنارش بگذاریم. فکر میکنم در مسیحیت حقایقی هست که شاید مسلمانان به اندازهٔ کافی به آن توجه نکردهاند و طبعاً میخواهم تا حدی روی آن جنبهها تأکید کنم؛ یعنی فکر میکنم چیزهایی را میتوانیم از مسیحیان یاد بگیریم.
من اینجا اصطلاح «مسیحیت پرایم» را به کار بردم تا بگویم بحثِ اینکه کدام منابع درست یا غلطاند را کنار بگذاریم و فرض کنیم منابع مسیحیت درست است. به هر حال آنچه اسمش را «روایت اسقفی» گذاشتهام، یعنی روایتی که مسیحیان به آن اعتقاد دارند، برآیندی است از متونی که در اختیار دارند و از افکاری که خودشان نشستهاند و به آن فکر کردهاند و چیزهایی که به ذهن الهیدانانشان رسیده است؛ همهٔ آنچه در روایت اسقفی هست مستقیماً از کتاب درنمیآید. بنابراین احتمال دارد اعتقادات مسیحیان حتی با متون خودشان هم منطبق نباشد.
دقیقاً میخواهم بگویم مسلمانان هم همین مشکل را دارند. اگر ما الان روایت مشخصی از اسلام داریم، میتوانیم اسمش را «اسلام پرایم» بگذاریم. بحثِ اینکه اولاً منابع تا چه حد درستاند و بعد اینکه برداشتهای ما از این منابع چقدر درست است، دربارهٔ اسلام و هر مکتب دیگری هم صدق میکند. بنابراین مثلاً ممکن است جایگاه حضرت مسیح در نگاه کنونی مسلمانان با نگاه قرآن منطبق نباشد. آنچه تحت عنوان اسلام به ما ارائه میشود روایتی است که در طول تاریخ ساخته شده، نوسانهایی داشته و مکاتب مختلفی در آن هست؛ لزوماً نمیتوانیم بگوییم این روایت صددرصد جامع و مانع است و همهٔ آنچه را در منابع اسلامی هست دربرمیگیرد. ممکن است جاهایی کمکاری شده باشد.
بهعنوان مثال، این حرف را چند بار زدهام، در این جلسه هم میزنم و در جلسات آینده هم تکرار خواهم کرد: شأن داستان آفرینش انسان که در قرآن آمده، در کلام و الهیات به آن صورت رعایت نشده است. دستکم یک چیز را میتوانیم از مسیحیان یاد بگیریم: آنها بهدرستی روی این داستان تأکید میکنند. تمام انسانشناسیای که مسیحیان بنا کردهاند، و پیامبرشناسی و مسیحشناسیشان، به نوعی ریشه در داستان هبوط دارد؛ و فکر میکنم قرآن هم همینگونه است. اگر کسی بخواهد انسانشناسیای بر مبنای قرآن بسط دهد، باید از داستان آفرینش و محتوای آن شروع کند؛ و چون مسائلی مثل نبوت طبعاً در نهایت در همین انسانشناسی جا میگیرند، این مسئله به اصول دین هم مربوط میشود. فکر میکنم انسانشناسی قرآن بر همین داستان مبتنی است. این داستان بارها و بارها در قرآن تکرار میشود؛ به یک معنا همانطور که کتاب مقدس با این داستان شروع شده، قرآن هم تقریباً با آن شروع میشود و این اولین داستان قرآن است. بعد از مقدمهای که در سورهٔ بقره میآید، همین داستان را میبینید و داستانهای بعدی که دربارهٔ بنیاسرائیل نقل میشود به نوعی مثل نتایج این داستان است.
انسان هبوط کرده و قرار است هدایت الهی برسد. وقتی آدم هبوط میکند، خداوند میگوید «برید اونجا بعضکم لبعض عدو»؛ بعضی از شما دشمن بعضی دیگرید. یعنی انگار نوید روشنی دربارهٔ آیندهٔ زندگی بشر در کرهٔ زمین داده نمیشود. ولی گویی جملهٔ آخر این است که وقتی هدایت من رسید، از آن پیروی کنید و دیگر مشکلی نیست. انسان فرستاده شده، به زمین هبوط کرده و حالا باید منتظر هدایت باشد؛ این مبنای نبوت است. این اشاره است به اینکه خداوند به هر حال پیام هدایتش را میرساند و انسانها اگر از هدایت الهی بهرهمند شوند و از آن استفاده کنند نجات پیدا میکنند؛ و داستان بنیاسرائیل هم که به دنبالش میآید، داستان هدایت خداوند و مقاومت انسانها در برابر آن است و الی آخر. کلاً بعد از این داستان است که دین و نبوت و این چیزها معنا پیدا میکند.
به نظر من در فرهنگ اسلامیمان به اندازهٔ کافی روی این داستان تأکید نمیکنیم. این ایراد به همان روایت اسلامیِ موجود است، نه ایراد به خود اسلام. فکر میکنم در قرآن این داستان مرکزیت دارد، ولی در کلام اسلامی و الهیات اسلامی مرکزیت ندارد؛ هرچند ممکن است بعضی، از مفسران و عرفا، دربارهٔ آن بحث کرده باشند. عرفا شاید بیش از بقیه به این موضوع توجه کردهاند.
هدفی فرعی هم برایم پیدا شده است. نمیخواهم واقعاً وقت زیادی رویش بگذارم، ولی ممکن است در هر جلسه چند دقیقهای صرفش کنم تا این موضوع هم خودبهخود پرورده شود. شاید چون برای اولین بار است که در این جلسات دربارهٔ یک مکتب فکری بحث میکنیم، آن را به نوعی بیان کردهایم و حالا داریم نقدش میکنیم، فکر میکنم بد نیست گاهگاهی تذکراتی بدهم دربارهٔ اینکه اصولاً هنگام نقد یک مکتب چه کارهایی باید انجام شود. فکر میکنم تا حالا تقریباً در هر جلسه تذکرات کلیای دادهام.
جلسهٔ قبل این موضوع را مطرح کردم، که فکر میکنم موضوع مهمی است، که نقد مکاتب دینی با نقد مکاتبی که مثلاً ادعای وحیانیبودن ندارند تفاوتی دارد. در این مکاتب بهطور طبیعی اگر تا جایی حرفهایی را بپذیرید، بهطور منطقی باید خیلی چیزهای دیگر را هم بپذیرید؛ ولی مکاتب بشری اینطور نیستند که به جایی برسید که مثلاً لزوماً باید همهٔ محتوای یک کتاب را بپذیرید. در مکاتب دینی، وقتی ادعای وجود کتاب مقدس و ادعای وحیانیبودن مطرح میشود، حالوهوای دیگری هست. البته مقدسبودن کتاب در یک مکتب لزوماً از ادعای وحیانیبودن برنمیآید؛ مثلاً ادیان هندی هم به نوعی کتاب مقدس دارند، بیآنکه ادعای وحیبودنشان را داشته باشند. به هر حال افراد مقدسی، که شأنشان به نوعی با شأن انسان عادی فرق میکند، این کتابها را تهیه کردهاند و بنابراین این کتابها مرجعیتی خاص پیدا میکنند. شما نمیتوانید بهراحتی بگویید بعضی از مطالبی را که در این کتابها نوشته شده قبول ندارم، ولی مثلاً اصول مکتب را قبول دارم.
این نکتهای بود که جلسهٔ قبل گفتم. این جلسه هم میخواهم نکتهای را دوباره تکرار کنم، چون وسط جلسهٔ قبل سؤالی مطرح شد که فکر میکنم باز از توجهنکردن به همین نکتهای بود که چند بار گفتهام. اگر بخواهیم این روایت اسقفی، یعنی مسیحیت پرایم یا آنچه تحت عنوان مسیحیت عرضه میشود، را نقد کنیم، در نقد هر مکتبی این مسئله هست که اولاً باید خودِ حرفهایی را که زده میشود، مستقل از اینکه از چه منابعی و چگونه استفاده میکند، نقد کنم. کارهایی که الان شروع کردهام، مثلاً بحث دربارهٔ تثلیث و تجسد و این چیزها، اصولاً بحث دربارهٔ خودِ ادعاهای الهیات مسیحی است.
بحث کاملاً جداگانه این است که آیا این عقاید بر شواهد تاریخی استوارند. این روایت اسقفی ادعا میکند چیزی را بیان میکند که در واقع همان مسیحیت است. مسیحیت چیست؟ پیامبری تحت عنوان مسیح آمده، یا خداوند به صورت بشر ظاهر شده؛ اتفاقی تاریخی افتاده، او تعلیماتی داده و مکتبی را بنیان گذاشته است. ادعا این است که آنچه ما بیان میکنیم همان مکتب است؛ اعتقاد به تثلیث یا تجسد جزو عقایدی است که به ظهور مسیح ربط پیدا میکند و حقایقی را دربارهٔ آن واقعهٔ تاریخی بیان میکند. بنابراین بخشی از نقد هر مکتبی به این برمیگردد که آیا اسناد و مدارک تاریخی کافی وجود دارد که این حرفها بر آنچه ادعا میشود منطبق باشد؛ آیا اینها مسیحیت واقعیاند؟
دربارهٔ مسیحیت، بحثهای تاریخی از اینجا شروع میشود که آیا اصلاً واقعهای تاریخی به نام ظهور مسیح اتفاق افتاده یا نه؛ اصلاً مسیح وجود داشته یا نه. عدهای از روی بدجنسی حرف را تا اینجا هم کشاندهاند که از نظر تاریخی اصلاً معلوم نیست مسیح وجود داشته باشد. نکتهٔ بعدی این است که اگر مسیح وجود داشته، آیا مسیحیتی در کار بوده یا نه. این مسئله را یک بار در کلاس مطرح کردم. ممکن است مسیح ظهور کرده باشد و شما حتی به پیامبریاش یا هر چیز دیگری اعتقاد داشته باشید، یعنی به اینکه چنین شخصیتی بوده، ولی معنای این لزوماً آن نباشد که این شخص از طرف خداوند آمده و مأمور تأسیس دین جدیدی به نام مسیحیت بوده است. یک نفر، حتی یک مسلمان، میتواند معتقد باشد که مسیح هم مثل همهٔ پیامبرانی که بعد از موسی آمدند یکی از پیامبران بنیاسرائیل بوده و قرار نبوده شریعت جدیدی وضع کند یا دین جدیدی بیاورد، بلکه مکتبی را که موسی تأسیس کرده بود تأیید میکرده است.
پس گذشته از اینکه مسیح وجود داشته یا نه، سؤال بعدی این است که آیا مسیحیتی وجود داشته که ما بخواهیم آن را بیان کنیم، یا مسیحیان اصلاً مثل شاخهای بهناحق از یهودیت منشعب شدند. بعضی اینطور نگاه میکنند که اصلاً قرار نبوده مکتبی به نام مسیحیت تأسیس شود و از نظر تاریخی این اتفاق در خود سرزمین یهودیان نیفتاد؛ وقتی مسیحیت از سرزمین اصلی و مادریاش جدا شد و در آسیای صغیر و اروپا و کمکم شمال آفریقا منتشر شد، کمکم این احساس پدید آمد که این جمعیت که اعتقادات جدیدی دارند در واقع دین جدیدی دارند، و اسم خودشان را مسیحی گذاشتند. در واقع مسیح کسی را مسیحی خطاب نکرد و ادعای تأسیس مکتب جدیدی نداشت. مسائل ممکن است از چنین حد حادی شروع شوند و به جایی برسند که به نظر من خیلی جای بحث دارد: آیا منابعی که الان بهعنوان منابع اصلی مسیحی تصویب شده، مثلاً کتاب عهد جدید که در قرن چهارم شکل گرفت، واقعاً منابع اصلیاند، یا دهها نوشتهٔ دیگری که از قرن اول و دوم داریم هم میتوانند به همین اندازه ملاک باشند؟ آیا ملاک تشخیص اینکه اینها حقیقت را بیان میکنند یا آنها، ملاکی تاریخی و محققانه بوده است، یا این کتابها به شیوهٔ دیگری انتخاب شدند؟
آخرین بحث این است که میتوانم همهٔ اینها، یعنی همهٔ ادعاهای تاریخی کلیسا، را قبول کنم و مناقشهام در این جهت باشد که آیا آنچه تحت عنوان روایت اسقفی میگویم با خود عهد جدید سازگار است یا نه. یعنی منابع را بپذیرم و قبول کنم که منابعم همینهاست، ولی در انطباق این حرفها با خود عهد جدید و عهد قدیم، یعنی متونی که خود کلیسا مقدس میداند، شک داشته باشم.
دربارهٔ اسلام این بحث آخر همچنان باز است. هر کاری که الان دربارهٔ مسیحیت میکنیم، هر آدم عاقل و بالغی حق دارد دربارهٔ هر مکتبی بکند. بنابراین ما اینجا مبانیای نمیگذاریم که بگوییم مثلاً اینها را برای مارکسیسم و برای مسیحیت به کار میبریم، ولی اگر کسی همین حرفها را دربارهٔ مسلمانان بزند، نه، اینجا خطوط قرمزی هست. همهٔ این حرفها را دربارهٔ اسلام هم میشود زد. اصول کلی نقد مکاتب طوری نیست که بخواهیم برای مسیحیت استثنا قائل شویم. ما هیچوقت از علمای هیچ مکتبی نمیپرسیم کدام کتاب را بخوانیم و کدام را نخوانیم.
منظورم کتابهای تاریخی است، مثلاً کتابهای قرن اول و دوم. فرض کنید اگر نسخهٔ دیگری از قرآن پیدا شده بود و میگفتند این نسخه جعلی است، من حق داشتم بپرسم چرا؛ شاید این نسخه نسخهٔ بهتری باشد. دستکم شواهد من برای جعلیبودن نباید به چیزهایی برگردد که در خود آن کتاب نوشته شده است. مثل این است که عقایدی را بر اساس کتابی ساخته باشم و حالا اگر کتاب جدیدی پیدا شود، بگویم چون با این عقاید متناقض است، پس جزو کتب ضاله است. این استدلال غلط است. این عقاید بر اساس این کتاب ساخته شدهاند؛ شاید آن کتاب دیگر معتبر بوده و این یکی جعلی، و عقاید من که بر این کتاب بنا شده غلط باشد. باید بروم و بررسی کنم.
دربارهٔ قرآن چنین چیزهایی چندان وجود ندارد که بخواهیم شک کنیم این کتاب اصلی است یا نه؛ کتابهای فرعی به آن صورت وجود ندارد. ولی اینکه آیا آنچه تحت عنوان اسلام ارائه میشود با ادعاهای قرآن منطبق است یا نه، کاملاً جای بحث دارد. آن بحثهای دیگری هم که دربارهٔ مسیحیت میکنیم، یعنی اینکه اعتبار متون را باید از نظر تاریخی سنجید، روشن است که برای ما دربارهٔ کتب روایی وجود دارد. مثلاً هیچ اشکالی ندارد که کسی در نقد مکتب تشیع بگوید شما فقهتان را از کتب اربعه میگیرید؛ چهار کتاب هست که به نوعی بهعنوان کتابهای معتبر حدیث شیعه تصویب شدهاند و احکام فقهی از آنها استخراج میشود. کسی میتواند بپرسد چرا؟ چه کسی اینها را تصویب کرده؟ در چه تاریخی؟ ممکن است کتابهایی قدیمیتر از اینها وجود داشته باشد؛ چرا از آنها استفاده نکنیم؟ این بحثها را که دربارهٔ اعتبار متون و اسناد تاریخی میکنیم، دربارهٔ همهٔ مکاتب، از جمله اسلام، هم باید جواب بدهیم.
مثلاً شیعه بهطور کلی کتب حدیث اهل سنت را کنار میگذارد و سنیها هم همین کار را با کتب حدیث شیعه میکنند. واقعاً مسئلهٔ اعتبار تاریخی این متون تا چه حد بررسی شده است؟ آیا صرف اینکه اینها مال فرقهٔ دیگری است کافی است؟ مثلاً ما معتقدیم صحاح سته که سنیها خیلی به آنها اعتقاد دارند همهاش جعل است؛ یعنی عدهای مثلاً پول گرفتهاند و اینها را جعل کردهاند و مثلاً صحیح بخاری یا صحیح مسلم کلاً جعلی است. حالا اگر مثلاً اعتبار صددرصد ندارند، یعنی نمیشود از آنها استفاده کرد؟ به هر حال بعضی از آنها از خیلی از کتب حدیث ما قدیمیترند و به زمان پیامبر نزدیکتر. واقعاً به نظر میآید کسانی هم که اینها را جمع کردهاند بهشدت به پیامبر اعتقاد داشتهاند. ولی حتماً این حرف را میان شیعیان شنیدهاید که وقتی میخواهند بگویند چیزی غلط است، میگویند راویاش سنی است؛ یعنی همین که راوی سنی باشد، دیگر غلط است. بله، همینطور است: اگر در سلسلهٔ سند کسی باشد که شیعهٔ دوازدهامامی نیست، و مسئله فقط سنیبودن هم نیست، سند اعتبار ندارد و دیگر نمیتوانید مثلاً از آن استنتاج فقهی کنید؛ یعنی آنقدر اعتبار ندارد که مبنای فقه قرار بگیرد.
من اصلاً کاری ندارم که واقعاً اعتبار اینها چقدر است؛ میخواهم بگویم این بحثها بحثهایی عمومیاند. از اول قصد نداشتم این موضوعها را هم در کلاس بحث کنم، ولی احساس میکنم ضرری ندارد که در حاشیهٔ بحثمان دربارهٔ اصول نقد هم صریح صحبت کنیم؛ یعنی به کارمان نظمی بدهیم و این احساس وجود داشته باشد که کارهایی که اینجا میکنیم همهجا شدنی است. البته دربارهٔ مسیحیت بحثهای تاریخی خیلی خاصی وجود دارد که ممکن است مثلاً دربارهٔ مارکسیسم به این شکل معنا نداشته باشد. بعضی مکاتب آنقدر به ما نزدیکاند که مسئلهٔ اسناد تاریخی به آن صورت ندارند، ولی مکاتب دینی تقریباً همه قدیمیاند و بحثهای تاریخی دربارهٔ آنها معنا دارد.
چیزی از جلسات قبل مانده است، در بحث دربارهٔ ادعاهای همان مسیحیت به روایت اسقفیاش. من بحثهایم را از جاهایی شروع کردم که هم به نظرم مهمترند و هم فکر میکنم نقاط ضعف اساسی دیدگاههای مسیحیاند؛ از تثلیث شروع کردم، بعد اعتقاد به تجسد، و امروز کمی دربارهٔ مسئلهٔ مصلوبشدن مسیح صحبت میکنم. تا حالا کوشیدهام بحثها جنبهٔ تاریخی نداشته باشند؛ یعنی بحث نکردهایم که آیا این چیزها از اسناد و مدارک برمیآید، مثلاً تجسد یا تثلیث تا چه حد در کتاب مقدس مبنا دارد یا ندارد. اینها را بعداً مفصلتر بحث میکنیم.
ولی میخواهم به چیزی اشاره کنم که یادداشت کرده بودم، چون سریع میشود به آن اشاره کرد. این نکته به نوعی به بحثهای تاریخی برمیگردد، ولی نوعش کمی فرق میکند؛ چون گاهی ممکن است در یک مکتب، مثلاً در روایت اسقفی، برای اثبات تجسد مستقیماً از سندی تاریخی استفاده کنند. در اثبات مسیحبودن مسیح از اسناد تاریخی استفاده میکنند: از کجا بفهمم که این شخص همان مسیح موعود تورات است؟ بخشی از کار شما، وقتی مکتبی را نقد میکنید، این است که ناسازگاری حرفهای یک روایت را با یکدیگر نشان بدهید؛ این ممکن است با بحثهای تاریخی یکی نباشد. فقط میخواهم به استدلالی اشاره کنم که در آن جلسات گفتم، دربارهٔ اینکه از کجا میفهمیم این شخصی که بهعنوان مسیح میشناسیم همان مسیح موعود است.
یک دلیل تاریخیاش این است که کس دیگری چنین ادعایی نکرد. دلیل مفصلی هم که در عهد جدید آمده و مسیحیان معمولاً به آن اشاره میکنند این است که اصلاً وجود مسیح موعود از کتاب عهد قدیم برمیآید. عهد قدیم، کتاب مقدس یهودیان، از نظر مسیحیان، با اختلافهایی بر سر اینکه چند فصل جزو آن باشد یا نه، پذیرفته است؛ مسیحیان آن را همراه با عهد جدید چاپ میکنند و همهشان میخوانند. مثلاً داستان آفرینش آدم و حوا، که مبنای الهیات قرار گرفته، در آنجا آمده است و ما این داستان را در عهد جدید دوباره نداریم. بنابراین به نظر میآید اصول عقاید مسیحی به پذیرفتن عهد عتیق هم مربوط میشود. به هر حال اثبات اینکه این شخصی که بهعنوان مسیح میشناسیم مسیح موعود است، از هر راهی که صورت بگیرد، مقدمهاش این است که اصولاً قبول داشته باشیم وعدهای دربارهٔ ظهور مسیح موعود داده شده است. این وعده کجاست؟ در عهد عتیق. از این استفاده میکنند.
آنچه میخواهم بگویم این است که وقتی چنین استدلالی میکنید، باید به همهٔ نتایجش پایبند باشید. نمیتوانم استدلال کنم که حضرت عیسی مسیح موعود عهد عتیق است، تا جایی که به نفعم است از این استفاده کنم، و بعد وقتی به اعتقادی مثل تجسد میرسم، فراموش کنم که مسیحبودن را چگونه ثابت کردم. اگر عهد قدیم را قبول دارم و از آنجا استنتاج میکنم که اصلاً مسیحی قرار بوده بیاید، آن مسیحی که آنجا وعده داده شده خداوندِ متجسد نبود، بلکه پیامبری بود که قرار بود ظهور کند. نمیشود از آن سند تاریخی استفاده کنم و بگویم عیسی بن مریم مسیح است، ولی بعد نسخهٔ جدید و کاملاً متفاوتی از مفهوم مسیح ارائه بدهم. اگر اساس استدلالم بر مسیحبودن کتاب عهد عتیق است، دیگر نمیتوانم ادعای تجسد و تثلیث و این حرفها را بکنم.
نمیشود از سندی استفاده کنید، مثلاً نامی را از آنجا دربیاورید و ثابت کنید، و بعد دیگر از آن اسناد و مدارک آزاد شوید. وقتی از آن سند استفاده کردید، باید همیشه آویزهٔ گوشتان باشد و به گردن خودتان بیندازید که از این سند استفاده کردهاید. اسناد موجود، یعنی اشارههایی که در عهد عتیق به ظهور مسیح هست، با اعتقاد به تجسد مسیح مخالفاند؛ واقعاً مخالفاند. تمام عهد عتیق مطلقاً با اعتقاد به تثلیث مخالف است. یا نمیتوانم از آن اسناد استفاده کنم، یا باید به نوعی تبعاتش را بپذیرم؛ نمیتوانم هر قدر که دلم میخواهد از آن استفاده کنم، یعنی تا جایی که ثابت میکنند حضرت عیسی موعودی است که ظهور کرده خوب باشد، ولی بعد شأن آن موعود را هرطور دلم میخواهد برای خودم تفسیر کنم.
واقعیت این است که در عهد عتیق و در میان یهودیان، که همین الان هم به ظهور مسیح، یعنی مسیحی که وعده داده شده، معتقدند، کوچکترین شبههای وجود ندارد که پیامبری قرار است ظهور کند؛ پیامبری مثلاً به بزرگی داوود و همشأن موسی. نه اینکه معتقد باشند او اصلاً انسان نیست و خداوند قرار است ظهور کند و الی آخر. بنابراین وقتی اعتقادات مربوط به تجسد و تثلیث را میپذیرید، دقیقاً معنایش این است که اسناد تاریخیای را که از آنها استفاده کردهاید کنار گذاشتهاید؛ پس آن بخش از استدلال خودتان را هم باید کنار بگذارید. نمیشود آدمها را فراموشکار فرض کنم: از جایی شروع کنم، به اسناد تاریخی رو کنم، و وقتی طرف تا جایی با من همراه شد، کمکم راهم را کج کنم و به جاهایی برسم که اصلاً با آنچه از آن شروع کردم سازگار نیست. این نکته ممکن است نکتهای تاریخی حساب شود، ولی در واقع نشاندهندهٔ نوعی ناسازگاری و تناقض در استدلالهاست.
یکی از حاضران: آنچه در عهد عتیق هست فقط مؤید این موضوع نیست، یا با آن متناقض هم هست؟
ببینید، شخصی قرار است بیاید که در انسانبودن و پیامبربودنش هیچ شکی نیست؛ یعنی مسیح موعود عهد عتیق پیامبر بزرگی است که قرار است در بنیاسرائیل ظهور کند و به نوعی مثلاً همشأن داوود است. انجیل متی حتی شهرت دارد به اینکه برای یهودیان نوشته شده است. اناجیل معمولاً از نظر هدفشان، یعنی اینکه مخاطبانشان چه کسانی بودهاند، از یکدیگر تفکیک میشوند. به نظر میآید نویسندهٔ انجیل متی آن را نوشته تا کسانی بخوانند که مثلاً در اورشلیم و ناحیهٔ یهودینشیناند و اصلاً یهودیاند. بنابراین این انجیل بیش از هر انجیل دیگری به اسناد تاریخی مربوط به عهد عتیق اشاره دارد.
نمیخواهم وارد بحثهای تاریخی شوم، ولی مثلاً در انجیلها اصرار هست که مسیح در بیتلحم متولد شده است. چرا؟ چون در عهد عتیق اشاره شده که آن مسیحی که میآید آنجا متولد میشود. در انجیلها، مثلاً با طول و تفصیل در انجیل لوقا، داستانی نقل میشود که چطور شد که موقع تولد مسیح، پدرش مریم را به بیتلحم برد: چون رومیها سرشماری میکردند و خواسته بودند هر کس در زادگاه خودش سرشماری شود. این مسافرتِ تا حدی ناموجه را اینطور توجیه میکنند که یوسف ناچار در حالی که وضع حمل مریم نزدیک بود، او را به بیتلحم برد و مسیح آنجا متولد شد. این نامعقول است: آدمی که مثلاً در جلیل زندگی میکند، چطور موقع وضع حمل مریم را به جایی برده که خیلی دور است؟ میگویند به دلیل آن سرشماری تاریخی بوده که رومیها کردند.
میخواهم بگویم وقتی مثلاً انجیل متی را میخوانید، تلاشهای زیادی برای انطباق زندگی مسیح با آن مسیحی که در عهد عتیق هست میبینید. حتی قطعههایی از عهد عتیق نقل میشود تا نشان دهد آن وعده هم تحقق یافت؛ مثلاً اینکه مسیح سوار بر الاغی وارد اورشلیم میشود، چون در آنجا قطعهای بود که دربارهٔ زندگی آیندهٔ مسیحی که میآید میگفت این اتفاق میافتد. همهٔ اینها در انجیلها طوری نقل و تأکید میشود که همه با همان وعدهها منطبق است؛ پس بپذیرید که این همان مسیح بوده است.
موضوع این است که به هر حال در عهد عتیق آنچه در انتظارش هستیم ظهور خداوند در زمین نیست، بلکه ظهور یک پیامبر بزرگ است. حالا اینکه این را نقض آن حساب کنی یا نه، به نظر میآید به هر حال چندان سازگاریای وجود ندارد؛ از عهد عتیق نمیتوانی نتیجه بگیری که اتفاقی مثل آنچه مسیحیان معتقدند برای مسیح در کرهٔ زمین افتاده، یعنی اینکه خداوند به صورت بشر ظاهر شده، رخ خواهد داد، یا تثلیث را از آن نتیجه بگیری.
نمیخواهم وارد این بحثها شوم، ولی اشکالی تاریخی دربارهٔ تثلیث هست که مسیحیان باید جواب بدهند. در مسیحیت ادعا این است که حقیقت عظیم فلسفی و عرفانیای وجود دارد: جهان طوری است که مثلاً خدایی سهقطبی وجود دارد. چرا خدای عهد عتیق اینطور نیست و بهشدت یکتاست؟ مسیحیان باید به نوعی توجیه کنند که چرا این حقیقت عظیم تا پیش از ظهور مسیحیت پنهان مانده است. باز این پرسش که آیا آنچه در عهد عتیق هست دقیقاً نقیض این است، یعنی به اصطلاح با آن متناقض یا متضاد است، شاید دقیقاً نقیضش نباشد؛ ولی به هر حال سازگار به نظر نمیرسد. دیدگاه عهد عتیق نسبت به خداوند کاملاً توحیدی و شبیه دیدگاه قرآن است، ولی مسیحیت ناگهان حقیقت عظیمی را دربارهٔ سهچهرهبودن خداوند مطرح میکند که کلاً در ادیان ابراهیمی سابقهای ندارد. بنابراین اینجا چیزی هست که باید توجیه شود، و البته میکوشند توجیهش کنند؛ مثلاً از عهد عتیق چیزهایی بیرون بکشند که به نوعی شبیه تثلیث باشد. در کلاس به نکتهای هم در این باره اشاره کردم.
یکی از حاضران: آخر مثلاً اسقفها میتوانند اینطور دفاع کنند که تثلیث هست، یا اینکه تحریف شده است.
خوشحالم اگر کسی مدام از طرف اسقف دفاع کند. نکته این است که باید حرفی بزنند. میخواهم بگویم اینجا ناسازگاریای هست که تو باید توجیهش کنی: چرا این حرفها را میزنی؟ حرف من همین است. وقتی از نقل کتاب مقدس استفاده کردی، باید تبعاتش را بپذیری؛ اگر نمیپذیری، بگو چرا. مثلاً بگو برای یهودیان زود بود که مسئلهٔ تجسد گفته شود؛ اصلاً تا پیش از ظهور مسیح زود بود که مردم این مسئله را بفهمند و خداوند چنین حقیقتی را حتی از همهٔ پیامبرانش پنهان کرد، و بعد ناگهان مسیح ظهور کرد و این حقیقت، یا تثلیث، آشکار شد. اگر کسی چنین جوابی بدهد، من بحث را همینجا قطع میکنم و مردم قضاوت کنند که این جواب چقدر معقول و منطقی است. اینکه مردم ناگهان در زمان ظهور مسیح به رشدی رسیده بودند که میشد این حرف را زد، در حالی که پیش از آن حتی اشارهای به آن نشده بود، جواب محکمی نیست. حرف من این است که ناسازگاریای دیده میشود که به جواب احتیاج دارد.
شما هم دارید جواب میدهید. نمیگویم جوابی ندارد. به هر حال هر کس هر اشکالی وارد کند، اسقف حتماً چیزی برای گفتن دارد؛ موضوع این است که آن جواب چقدر معقول است. من اشکالها را میگویم و مطمئناً پاسخهایی هم به آنها داده میشود؛ اگر احساس کنم پاسخ محکمی وجود دارد، آن پاسخ را هم مطرح میکنم. ولی به نظر من، دربارهٔ این مسئلهای که میگویم، احساس من مطلقاً این است که کسی با خواندن عهد عتیق به چیزی شبیه تثلیث و تجسد معتقد نمیشود.
اگر عهد عتیق کتابی است که خیلی چیزها در آن پنهان شده، یا مردم به نوعی ذهنشان را از جاهایی منحرف کردهاند، و اگر اعتبار این کتاب اینقدر سخت زیر ضربه است، نمیتوانم بعداً آن را معیار قرار دهم؛ همهٔ استدلالهایی هم که مسیحیان از آن دارند زیر سؤال میرود و قدرتش کم میشود. متوجه هستید؟ اگر اینطور به کتاب مقدس نگاه کنی، یعنی کتابی که چون مردم خیلی چیزها را نمیفهمیدند خیلی چیزها در آن کم و زیاد شده، گفته یا پنهان شده، یا اصلاً کتابی تحریفشده است، آنوقت این همه الهیاتی هم که بر اساس داستان آدم و حوا ساخته شده سست میشود. میخواهم بگویم نمیتوانی از این کتاب هرطور دلت میخواهد، آنجا که به نفعت است، قشنگ استفاده کنی و چیزی را ثابت کنی، ولی بعداً دربارهٔ جاهایی که به نظر میآید به نفعت نیست بگویی آنها را به مردم نگفتند. کل استدلالها سست میشود و به استفاده از این کتاب ضربهای وارد میشود. فکر میکنم اینطور است. البته واقفم که چنین گروهی به هر حال وجود دارد.
حالا این را جواب میدهند یا نمیدهند. مثلاً دربارهٔ تثلیث میدانم که در کتاب عهد عتیق به دنبال نشانهها و اشارههای تثلیث میگردند؛ در «روایت اسقف» هم به آن اشارهای کردهاند. گفتم که مثلاً در تورات سه چیز هست: کلام، حکمت و خود خداوند که یهوه است. یهوه را معادل پدر میگیرند، کلام را معادل مسیح و حکمت را معادل روحالقدس. هیچوقت اینطور نیست که اشکالی بیجواب بماند؛ مسئله این است که جواب چقدر قدرت دارد. اگر کسی این حرفها را نشنیده باشد و تورات را بخواند، آیا از تورات این احساس به او دست میدهد که سه شخصیت کلام، حکمت و یهوه وجود دارند؟ واقعاً متن چنین چیزی را در خود ندارد. به هر حال همیشه میشود توجیهاتی آورد. مسیحیت مکتب عظیمی است؛ حتی اگر به فرقههای کوچک ادیان گمنام هم اشکالی بگیرید، خلاصه چیزی میگویند. ولی آنچه میگویند چقدر قدرت و اعتبار دارد؟ به نظر من یک چیز خیلی واضح است: تا پیش از ظهور مسیح و این ادعاهایی که از حدود قرن دوم و سوم کمکم شروع شدند، هیچکس با خواندن عهد عتیق به چیزی شبیه تثلیث و تجسد نرسیده بود؛ و الان هم هیچکس، اگر نداند که قرار است به چنین نتیجهای برسد، با خواندن این کتاب به آن نمیرسد. البته همیشه میشود ادعا کرد که اینها چون معارفی پیچیده بودند در آنجا پنهان شدهاند و به رمزگشایی احتیاج دارند؛ معمولاً از این حرفها میزنند.
یکی از حاضران: خود قرآن مثلاً مسیحیان یا یهودیان را به کتاب خودشان ارجاع میدهد و میگوید در کتاب خودتان هم آمده که پیامبری ظهور خواهد کرد، ولی همانجا میگوید آن را تحریف کردهاند. احساس میکنم این با چیزی که شما میگویید خیلی فرق دارد؛ یعنی از کتابی استفاده میکنند و به نفع خودشان استدلال میکنند که خودشان هم قبولش ندارند.
بله، میشود از استدلالی در یک کتاب استفاده کرد. به نظر من الان مسیحیان مشکلی ندارند که از کتاب مقدس استفاده کنند و بگویند مسیح ظهور میکند؛ تا اینجا مشکلی نیست. ولی اگر همان موقع پیامبر در قرآن چنین استفادهای از آن کتاب میکند، داریم جدل میکنیم. این نوع استدلال، استدلال جدلی است: میخواهم به تو که به تورات معتقدی، با اینکه تورات را تحریف کردهای، بگویم چطور به این پیامبر اعتقاد نداری در حالی که در کتابت نوشته شده است. دیگر نمیتوانم در ضمن اضافه کنم که البته این پیامبر نیست، بلکه خداوند است که ظهور کرده. میتوانم جدل کنم، ولی بر مبنای چیزی که در آن کتاب نوشته شده است. حالا این استدلال که مسیح از کتاب مقدس درمیآید و بعد تجسد، این تجسد از کجای آن درمیآید؟ چگونه استدلالی است؟ اگر جدل است، دیگر نمیتوانم بگویم این مسیح است و بعد بگویم البته این مسیح متجسد است، یعنی خداوند است و یکی از سه چهرهٔ تثلیث.
جدل یعنی از همان چیزی استفاده کنی که طرف مقابل قبول دارد. قرآن میگوید شما کتاب را تحریف کردهاید، ولی همین الان در این کتاب نسخههایی دارید که چنین چیزی در آن نوشته شده است؛ بنابراین دیگر باید به این پیامبر معتقد شوید. این استدلال قرآن برای پیامبربودن پیامبر نیست؛ جدل با یهودیان است، و اشکالی هم ندارد. شما میتوانید در جدل حتی از چیزهای تحریفشدهای در کتابشان که از نظر خودتان غلطاند استفاده کنید تا از نظر منطقی چیزی را به آنها بقبولانید.
میخواهم فضای جلسات کمی عوض شود، چون کسی میتواند اینطور به مسئله نگاه کند که ما در آغاز یکی دو جلسه صحبت کردیم که قرار نیست دکارتی بحث کنیم و قرار نیست مسائل را خیلی منطقی مطرح کنیم، ولی وقتی به نقد رسیدهایم مدام بحث منطقی میکنیم و مثلاً مدلی برای نقدمان ارائه میدهیم و الی آخر. یک مسیحی میتواند بگوید: آقا، قرارمان این بود که مسائل عاطفی هم مطرح باشد؛ این همه استدلال، و حالا مثلاً دو استدلال به آن خدشه وارد کرده، چقدر با قولی سازگار است که از اول دادیم که اجازه بدهید بحثها بر اساس داستان و بحثهای عاطفی پیش بروند و مطرح شوند؟
در عین حال که میخواهم مسیر را کمی کج کنم و دوباره بحثهایی را مطرح کنم که جنبهٔ عاطفی دارند، پیش از آن میخواهم این تذکر را بدهم که آدم نمیتواند به نوعی زرنگی کند: تا جایی که فکر میکند استدلالکردن خوب است، استدلال کند، ولی وقتی نقضی در استدلالش ظاهر میشود، بگوید آقا، ما کجا چیزی از عقل دیدهایم که حالا اینقدر بحث عقلی بکنیم؟ به هر حال این الهیات وجود دارد یا ندارد؟ مسیحیان به نوعی کوشیدهاند اعتقادات خودشان را عقلی توجیه کنند؛ بخشی از مسیحیت اسقفی اینطور است. حالا کسی میتواند بگوید آقا، این بحثها بحثهای الهیات است و مسیحیت اصیل چیزی ورای این حرفهاست؛ اگر این استدلالها غلط هم باشند اشکالی ندارد و من میتوانم ایمان مسیحی خودم را به نوعی حفظ کنم، مثلاً بدون ارجاع به این مسائل.
حرفی که در آن جلسه زدم این نبود که قرار است منطق را از بین ببریم و بحث منطقی نکنیم. گفتم باید دایرهٔ ارائه، یعنی شیوهٔ ارائه، را غنیتر کنیم و فقط به رسیدن به حقایق بر اساس مبانیای به شیوهٔ دکارتی بسنده نکنیم؛ مثلاً میتوانیم از شیوهٔ پوپری هم استفاده کنیم: مدلمان را بسازیم و ببینیم چقدر با جهان سازگار است. اگر مدلمان را ساختیم و اصلاً با جهان سازگار نبود یا ناسازگاری درونی داشت، دیگر نمیشود بگوییم آقا، حالا میخواهیم بر اساس عواطف خودمان ایمان بیاوریم.
با این حال میخواهم کمی برگردیم؛ نه برای اینکه روایت اسقفی را دوباره تکرار کنیم، بلکه میخواهم کمی دربارهٔ موضوعی بحث کنم که یکی دو بار به آن اشاره کردهام و فکر میکنم نکتهٔ خیلی مهمی در درک مسیحی از دنیاست: چرا در مسیحیت نمیشود تثلیث و تجسد و مصلوبشدن مسیح را کنار گذاشت؟ در جلسات قبل نهایتاً به اینجا رسیدم که در میان همهٔ ادعاهایی که مطرح شده بود، به نظر من در مسیحیت و الهیات مسیحی نگاه بسیار جالبی به دنیا هست؛ نوع استفادهای که از داستان آفرینش میکنند خیلی جالب است و حرفم کلاً این نبود که همهچیز از مبنا اشکال دارد. آنچه مثلاً جلسهٔ قبل گفتم این بود که اعتقاد به تجسد و این حرفها از هیچکدام از آن بحثها درنمیآید. حداکثر چیزی که از آن بحثها درمیآید این است که مسیح باید فاقد گناه اولیه باشد. همین کافی است تا همهٔ کارکردی که قرار است، چه تشریعی و چه تکوینی، به مسیح نسبت داده شود، و آن شیوهای که مسیحیت به مسیح بهعنوان مایهٔ نجات بشر نگاه میکند، همه دربیاید. لزومی ندارد بگویم مسیح خداست تا آن استفادهها را بکنم. مصلوبشدنش را هم، به شرط آنکه اعتقاد به فدیه را داشته باشیم، لازم دارد. ولی اعتقاد به خدابودن او را از هیچکدام از آن حرفها نمیشود درآورد و با کتاب مقدس عهد عتیق هم سازگار نیست. اصلاً به نظرم نمیآید که در حرفهایی که بهعنوان الهیات مسیحی زده شده حتی ذرهای، یعنی کوچکترین چیزی، باشد که مؤید این باشد که مسیح خداست. اگر قرار است آن را دربیاوریم، فقط باید به نقل بسنده کنیم؛ هیچکدام از این مدلهایی که در الهیات ساخته شده چنین نتیجهای را با خود ندارد.
ولی با این حال میخواهم دربارهٔ اعتقاد به تجسد و تثلیث نکتهای بگویم. الان کسانی هستند که با این اعتقاد مخالفاند. قبلاً هم به کتاب بسیار بسیار جالب «اسطورهٔ تجسد خدا» اشاره کردم که مجموعهمقالهای است که جان هیک جمع کرده است. کسانی که آنجا مقاله نوشتهاند در واقع نوعی الهیدانان مدرن مسیحیاند که با اعتقاد به تجسد مخالفاند، و حتی نقل کردم که یکی از آنها میگوید خیلی تعجب نکنید اگر شاید روزی مسیحیتِ بدون تجسد کاملاً عادی جلوه کند، هرچند الان نمیشود چنین چیزی را تصور کرد. میخواهم بکوشم با دلایل عاطفی بگویم که چرا اعتقاد به تجسد و مصلوبشدن و تثلیث و اینها در نگاه مسیحیت مرکزیت دارد. اینطور نیست که شما بیایید همهٔ استدلالها را رد کنید و استدلالهایی علیه تجسد و این حرفها بیاورید و مسیحیان بتوانند بهراحتی این اعتقاد را کنار بگذارند. مثلاً ثابت کنید که در کتاب مقدستان هیچ نقلی در اثبات تجسد نیست، دربارهٔ تثلیث هم در اناجیل اصلاً اشارهای به این موضوع نشده، و استدلالهایتان هم همه در واقع چیز دیگری را ثابت میکند. اینطور نیست که یک مسیحی بهراحتی بگوید باشد، اگر همهٔ نتایج باقی میماند لزومی ندارد؛ انگار اشتباهی فنی شده و حالا تجسد را کنار میگذارم، و از فردا به مسیح بهعنوان انسانی متعالی نگاه کند. چرا اینطور است؟ آن جنبهٔ عاطفی قوی که مسیحیت را بر اساس اعتقاد به تجسد و اینها میسازد چیست؟
جدا از این نکته که وقتی یک مسیحی به خود حضرت مسیح فکر میکند، مسیح را الگوی نهایی و کامل انسانبودن میبیند. چون معتقد است این خداوند است که ظاهر شده، پس کمال مطلق است و هیچ نقص و عیبی در مسیح نیست. شأن الوهیت مسیح باعث میشود حضرت مسیح الگویی بینظیر و بیهمتا تلقی شود و چون نگاه به مسیح مثل نگاه به خداوند است، تأثیر اخلاقی بینهایت عمیقی روی یک مسیحی میگذارد. شخصیت و الگوی اخلاقیای که مسیحیت بهعنوان مسیح عرضه میکند موجودی سرشار از عشق به انسانهاست که در عین اینکه بر همهچیز قدرت دارد، در نهایت تواضع با انسانها، حتی با سخیفترین انسانها، نشست و برخاست میکند، چون بینهایت دوستشان دارد؛ همهٔ صفات اخلاقی فوقالعادهای که یک انسان کامل ممکن است داشته باشد در عالیترین حدش در مسیح جلوه میکند و چون مسیح خداست، تأثیرگذاریاش هم چند برابر میشود.
جز این تأثیر اخلاقی خاص، میخواهم بگویم چیزهای دیگری هم هست که مانع میشود بتوانیم تجسد را از مسیحیان بگیریم. تمام مسیحیت تحت تأثیر این اعتقاد است که خداوند با تجسد، یعنی با ظاهرشدنِ خودش به صورت مسیح برای نجاتدادن انسانها از گناهی که نمیتوانستند از آن نجات پیدا کنند، نهایت عشقش را به انسانها ثابت کرده است. کل ماجرای تجسد، یعنی اینکه خداوند به صورت انسان ظاهر میشود تا خطای انسانها را جبران کند و حاضر میشود در صورت انسانیاش زجر بکشد، مصلوب شود، تحقیر شود و شلاق بخورد، همه از نظر مسیحیان نشانهٔ عشق شدید خداوند به انسان است؛ و این احساس نسبت به خدا، که خداوند تا این حد مخلوقاتش را دوست دارد، مرکز احساسات مسیحی است. اگر از یک مسیحی بپرسید عمق احساس دینیاش چیست، همین است: اینکه خدایی را میپرستد که اینقدر عاشقانه برای انسان حتی رنج، رنج فرزند خودش، را تحمل میکند و عیسی را بهعنوان پسر یگانهاش به زمین میفرستد تا مصلوب شود و انسانها نجات پیدا کنند. این حس که خداوند عاشق انسانهاست و مخلوقاتش را اینقدر دوست دارد، در مسیحیت خیلی مهم است.
اگر تجسد را از مسیحیان بگیرید، انگار دارید انکار میکنید که خداوند تو را آنقدر که فکر میکردی دوست دارد، آنقدر که حاضر است به صورت انسان ظاهر شود و برای خاطر تو مصلوب شود. دقت میکنید؟ فکر میکنم این بهشدت دلشان را میشکند، چون عادت کردهاند خداوند را اینطور ببینند و برایشان خیلی مهم است که خداوند تا این حد با انسان ارتباط برقرار میکند. احساس نزدیکیای که یک مسیحی به خداوند دارد از این طریق است که خداوند واسطهای برای ارتباط با خودش قرار داده است. مسیح به نوعی ظهور انسانی خداوند است؛ کسی که میتوانی با او راز و نیاز کنی، چهرهای که میتوانی با آن احساس صمیمیت کنی. اگر این واسطه را از نظر مفهومی حذف کنی و بگویی نه، مسیح مثلاً پیامبری بود و چون به هر حال انسان است، بیشتر شبیه توست تا شبیه خداوند، نه چیزی دستکم بینابین یا نزدیکتر به خداوند که بشود از آن طریق با خداوند مربوط شد، مسیحیان به نوعی احساس نزدیکیشان را با خداوند از دست میدهند.
این اعتقاد که انسان موجود یگانهای است که صورت الهی دارد، خداوند همهٔ دنیا را برای انسان خلق کرده، ارتباط خاصی میان انسان و خدا برقرار است که بقیهٔ موجودات چنین خاصیتی ندارند، و خداوند به صورت هر موجودی ظاهر نشده و فقط به صورت انسان ظاهر شده است، همین است که تثلیث یعنی داشتن چهرهای انسانی در آن بالا، در آن مثلث الهی، و این به انسان در این پایین، در عالم خلقت، ویژگیای میدهد: ما از طریق مسیح و از طریق اعتقاد به تثلیث نوعی ارتباط خاص با خداوند پیدا میکنیم. اگر این را بردارید، آن حس صمیمیتی که مسیحیان با خداوند دارند به نوعی از بین میرود.
بنابراین میخواهم بگویم اگر منطق را کنار بگذاریم، مسائل عاطفی بسیار عمیقی در اعتقاد به تجسد و در ارتباط عاطفی یک شخص مسیحی با خداوند وجود دارد. کسی که اینطور یاد گرفته با خداوند راز و نیاز کند و اینطور به خداوند نگاه کند و به دلیل این اعتقادات مطمئن است که خداوند به انسانها عشق دارد، اگر ناگهان این اعتقادات را کنار بگذارد، به نظر من برای هر مسیحیای بحران روحی پیش میآید: حالا از کجا معلوم که خداوند اصلاً مرا دوست دارد؟ از کجا بدانم خدا میخواهد مرا ببخشد؟ جز از طریق همین جلوهٔ تاریخی مسیح، که با آن مطمئن شدهام خداوند چنین ارادهای دارد و تا این حد مشتاق بخشش انسانهاست که یگانه فرزندش را میفرستد و او مصلوب میشود. در الهیات مسیحی همیشه این حرف هست، همان بحثی که کردم، که انسان نمیتوانست برای بخشیدهشدن گناه اولیهاش کاری بکند و هیچ چارهای نبود جز اینکه خداوند قدم اول را در راه آشتی بردارد. گویی قهری میان انسان و خداوند پیش آمده بود و این دوری از طرف انسان جبرانشدنی نبود، مگر اینکه خدا قدمی بردارد؛ و ظهور مسیح قدمی است که خداوند برداشته است. اگر این را از اعتقادات مسیحی حذف کنید، اشکالی اساسی در تصوری که یک مسیحی از خدا دارد و در نوع ارتباطش با خداوند پیدا میشود. بنابراین نمیخواهم بگویم مسیحیت بدون تجسد معنا ندارد، ولی مسیحیت اسقفی بدون تجسد به نوعی بیمعنا به نظر میآید.
مسئله این است که ممکن است شما اعتقادی درست و احساسی درست را بر مبنایی کاملاً اشتباه قرار داده باشید و آنقدر روی آن مبنا تأکید شده باشد که برداشتنش کار راحتی نباشد. بله، معتقدم از نظر منطقی اشکالی ندارد که شما از راه دیگری بپذیرید که خداوند مثلاً عاشق انسان است و این عشق را میان خدا و انسان تصور کنید، ولی نه آنطور که مسیحیان به آن میرسند. این کار راحتی نیست.
میخواهم بگویم این نوع نگاه به صمیمیت انسان و خدا اولاً از راه دیگری به دست نمیآید؛ یعنی آن میزان صمیمیت و راحتیای که یک مسیحی با خدا دارد و میتواند با مسیح صحبت کند، چون مسیح به نوعی جلوهٔ انسانی دارد. به هر حال خدای اسلام و خدای یهودیت به نوعی منزه است؛ «لیس کمثله شیء»، و اینطور نیست که جلوهٔ خاصی مثل مسیح یا چیز دیگری را بپذیرد. شما در اسلام و مثلاً یهودیت بالاخره به نوعی با خداوندی دورازدسترستر سروکار دارید. نمیشود منکر شد که اعتقاد توحیدی خدا را به نوعی در هالهای از تسبیح و تنزیه قرار میدهد، طوری که باید خیلی خودت را بالا بکشی تا بتوانی رابطهای صمیمانه با او داشته باشی؛ در حالی که انسانِ گناهکار میتواند با مسیح رابطهٔ صمیمانه داشته باشد، چون در سراسر کتاب مقدس که میخواند میبیند که مسیح با گناهکاران نشست و برخاست میکند.
منظورم این است که در مسیحیت نوعی صمیمیت میان انسان و خدا هست، قرب و نزدیکی خاصی که ما اصلاً قبولش نداریم. وقتی به چنین چیزی عادت کردی که خدا مثلاً چیزی مثل خودت است، یعنی وقتی تا حدی به انسانیبودن خدا و به امکان الوهیت انسان عادت کردی، این نوع قرب پیدا میشود: در مسیحیت میتوانید بدون فنا، به معنای عرفانیای که ما داریم، به قرب نهایی برسید؛ با حلشدن در همان چهرهٔ مسیح که هنوز انسانی است. در اولین جلسهای که صحبت کردم توضیح دادم که تثلیث و تجسد به نوعی عرفان را در مرحلهٔ رسیدن به انسان کلی و لوگوس، آنطور که مسیحیان میگویند، متوقف میکند؛ در حالی که ما در اسلام، و مثلاً در سایر عرفانها، انگار باید گامی فراتر برداریم و به نوعی در مخلوقبودن خودمان حل شویم، نه صرفاً در انسانبودن. به هر حال در مسیحیت از نوعی رابطهٔ صمیمانه میان انسان و خدا سخن گفته میشود که نتیجهٔ تجسد است و این در اسلام نیست.
یکی از حاضران: موافقم که این ویژگی هم جاافتاده نیست؛ چیزی در جامعهٔ مسیحی جا افتاده و به هر حال ممکن است منتقل شود. حرفی را میپذیرم، ولی واقعاً آن را در اینکه «مرا بخوانید تا به شما پاسخ دهم» درک کردهام. به نظر من از اینها خیلی هست که دقیقاً همان است؛ حالا نمیدانم، شاید اشتباه میکنم.
فکر میکنم اگر واقعاً فکر میکنی که این تصور از رابطهٔ انسان و خدا در اسلام همان است، متوجه نشدهای که مسیحیت چگونه به خدا نگاه میکند. آنجا از نظر نوع رابطه، رابطهای خیلی خیلی نزدیکتر وجود دارد. میتوانی مسیح را بپرستی، انگار برای مسیح بهعنوان یک انسان هیئتی قائل باشی و جلوی مجسمهاش بایستی. آنجا چیزی هست که ما نداریم، و میخواهم بگویم شکستن این عادت از نظر عاطفی ساده نیست. راحت نیست که با چند استدلال بیایی و بگویی کتاب اینطور ننوشته و آنطور نوشته، و این اعتقاد دوهزارساله را که به نوعی به نحوهٔ رابطهٔ انسان مسیحی با خدا شکل داده بهراحتی کنار بگذاری.
یک بار به این اشاره کردم و دوباره اشاره میکنم که در عرفان مسیحی مشخصاً دو شاخه داریم: مسیحمحور و خدامحور. در شاخهٔ خدامحور کسانی مثل اکهارت قرار میگیرند که تکفیر شدند، چون به چیزی شبیه عرفان مثلاً ابنعربی نزدیک شدند. به نظر میآید اعتقاد به تجسد و اینها دیگر در عقایدشان جایی پیدا نکرده بود، چون اعتقادات وحدتوجودی پیدا کرده بودند؛ و در وحدت وجود دیگر نمیتوانید انسان را برجسته کنید: مثلاً فقط خداست و بقیه همه یک چیزند در این سو. میخواهم بگویم اینجا نکتهٔ خیلی واقعی و عمیقی در مسیحیت هست.
فکر میکنم برنامهٔ این جلسات این بود که واقعاً به چنین شهودهایی برسید. فکر میکنم خیلی مهم است که الان درک کنید مسیحیان واقعاً چگونه به خداوند و مسیح و رابطهٔ آن دو با یکدیگر و رابطهٔ خودشان با خدا نگاه میکنند. میخواهم بگویم این اعتقاد به تجسد و تثلیث اعتقادی سلفی نیست که فقط در کتابها نوشته شده باشد؛ با آن زندگی میکنند و تصورشان از خداوند به نوعی با این اعتقادات شکل میگیرد. من اصلاً معتقد نیستم که این اعتقادات مثلاً به معنای واقعی کلمه در مرکز مسیحیت قرار دارند؛ ولی میخواهم بگویم اینطور هم نیست که به محض اینکه استدلالها را کمی رد کردید و مثلاً ارجاعی را که به کتاب شده رد کردید، مسیحیان زیادی پیدا شوند و بگویند خب، باشد، از فردا این اعتقاد را کنار میگذارم.
اینکه اصلاً این اعتقادات چرا و از چه تاریخی به وجود آمدهاند بحث تاریخی است و به آن هم میپردازیم. الان دارم دربارهٔ چه بحث میکنم؟ دربارهٔ اینکه آن جنبهٔ به اصطلاح استدلالیِ الهیات که ارائه شد چقدر واقعاً آن نتایج را میدهد یا نمیدهد. یک بحث این است که این دیدگاه تا چه حد بر اساس متون است یا نیست؛ متون چقدر درستاند؛ و اصلاً از نظر تاریخی، اگر اعتقادات غلطی به وجود آمده، چگونه و از کی به وجود آمدهاند. سخن من الان استدلالی نیست؛ دارم به واقعیتی اشاره میکنم که این مسائل به دلایلی خیلی جدیتر از اعتقادی سلفی است که در کتابهای الهیات آمده باشد. در نوع ارتباط مسیحی با خدا، اعتقادات مربوط به تجسد، اعتقاد به تثلیث و اعتقاد به مصلوبشدن مسیح نقشی حیاتی دارند و احساسشان را نسبت به خدا شکل دادهاند. دقت میکنید؟ فقط دارم میگویم راحت نیست؛ به دلایل عاطفی راحت نیست که این اعتقادات را از مسیحیان بگیری.
یکی از حاضران: ببخشید، ما در تشیع چیزی را با عنوان توسل میپذیریم؛ یعنی میگوییم از طریق ائمه یا مانند آن میشود با این واسطه به خدا نزدیک شد. خودم نتوانستم خیلی دقیق تفاوتش را با این نگاه مسیحی بفهمم و دوست داشتم بدانم. اگر شباهتش را بپرسید، راحتتر میتوانم جواب بدهم. مثلاً در قرآن آمده که اگر این افرادی که منافقاند میآمدند و از تو میخواستند برایشان استغفار کنی، خداوند آنها را میبخشید. من معتقد باشم که کسی مستجابالدعوه است و بروم از او بخواهم برایم دعا کند و به نوعی به او متوسل شوم؛ یعنی انسانی برای انسان دیگر دعا کند و چیزی از خدا بخواهد که محقق شود.
دربارهٔ منافقان، اگر ۷۰ بار هم باشد، نه.
یکی از حاضران: میگوید اگر اینها میآمدند و از تو میخواستند برایشان طلب بخشش کنی، خداوند آنها را میبخشید. میخواهم بگویم این تأییدی است بر اینکه میتوانم بروم و از کسی بخواهم برایم استغفار کند. مثلاً ابراهیم میگوید خدایا من و والدینم را ببخش. اشکالی ندارد که برای دیگری استغفار کنم؛ نهتنها اشکال ندارد، بلکه جزو اعمال پسندیده است که بهجای خواستن چیزهای شخصی برای خودم، برای دیگران دعا کنم. میگویند وقتی میخواهی چیزی برای خودت بخواهی، با زبان جمع بخواه؛ مثلاً اگر سلامتی خودتان را میخواهید، بگویید خدایا همهٔ مردم سالم باشند، و خودت هم یکی از آن آدمها هستی. این خوب و جالب است که آدمها برای یکدیگر دعا کنند؛ بنابراین آدمها میتوانند به یکدیگر متوسل شوند.
بله، ولی ماجرای مسیحیان اصلاً اینطور نیست. مسئله پرستش است، مسئله نگاهکردن به مسیح بهعنوان خداوند؛ مسئله توسل نیست. از خود او میخواهند، چون خودش خداست. شباهتهایش خیلی کم و تفاوتهایش خیلی زیاد است. وقتی شروع کردید خوشحال شدم، چون فکر کردم میخواهید چیز دیگری بگویید: اینکه جاهای دیگری در اعتقادات خودمان چیزهایی شبیه این داریم. بگذارید بعداً اشارهای به آن بکنم؛ اگر لازم شد، دوباره بپرسید.
حرف من این است که تجسد، تثلیث و مصلوبشدن مسیح را خیلی جدی بگیرید. مسیحیبودن بهراحتی از این اعتقادات تفکیکپذیر نیست. اینطور نیست که مثلاً شبی یک برنامهٔ تلویزیونی از BBC پخش شود، کسی بیاید و اسقفی را قانع کند که این اعتقادات لازم نیست و مثلاً میتوانید اینطور هم فکر کنید که او انسانی بوده که چنین و چنان، و بعد مسیحیان بگویند خب، باشد، اشکالی ندارد. تمام احساسات مسیحیان نسبت به خدا و نسبت به رابطهشان با خدا اینطور شکل میگیرد.
باز دقیقاً این نکته پیش میآید که اگر بخواهید چنین چیزهایی، چنین اعتقادی، را کنار بگذارید، خیلی زمینهسازی لازم دارد تا جایگزینهایی برایش داشته باشید. مثلاً این حرفی که شما میزنید کاملاً حرف مقبولی است؛ ما به نوعی در اسلام جایگزینهایی داریم و تصور ما از خداوند غیرصمیمی نیست. ولی این مثل چیزی است که کسی به آن عادت کرده و راحت نیست که با یک استدلال کنارش بگذارید؛ مگر اینکه به او نشان بدهی که اگر این اعتقاد را هم نداشته باشی، میتوانی همچنان همانطور صمیمانه دعا کنی که پیشتر دعا میکردی. لازم نیست حتماً جلوی مریم مقدس، مثلاً بهعنوان مادر مسیح، یا جلوی حضرت مسیح بایستی تا احساس صمیمیت کنی.
یاد صحنهای از فیلمی میافتم که اصلاً یادم نیست مال کیست و اسمش چیست؛ فقط سالها پیش در تلویزیون دیدمش. در آن آنتونی کوئین نقش یک روستایی مکزیکی را بازی میکند. روز خاصی هست که مردم طبق مراسم خودشان صف کشیدهاند، میآیند جلوی تمثال حضرت مریم میایستند و از او حاجت میخواهند. همه بهطور معمول با زبانی تا حدی فاخر میگویند: ای مریم مقدس، ای مادر فلان، ای باکرهٔ فلان، این حاجت مرا روا کن. آنتونی کوئین آدم خیلی عامیای است. میآید و میگوید خودت که میدانی، آن چیز را درستش کن؛ خیلی خودمانی، انگار با مریم مقدس. میگوید آن برادرم را که میدانی چقدر گرفتار است؛ دارد میرود که برمیگردد و میگوید راستی، چیز دیگری هم یادم افتاد؛ این را هم خودت هرطور خواستی یک کاریش بکن. و میرود. طرز صحبتکردنش مثل این است که با آدمی خیلی معمولی حرف میزند.
نمیخواهم بگویم مسیحیان اینطور به مریم مقدس یا خداوند نگاه میکنند. ولی واقعاً عادتهایی روزمره پیدا کردهاند: خدا را پدر آسمانی خطاب کردهاند و به نوعی احساسی مثل احساس به یک پدر نسبت به او داشتهاند. اینها بهشدت در زندگی و در نگاه مسیحی به رابطهٔ انسان و خدا نقش دارند و مهماند. حرفم فقط این بود که فراموش نکنیم اینها صرفاً مسائل الهیاتی یا مثلاً چیزهایی فلسفی نیستند؛ اینها بهشدت مبنای احساسات مسیحی و نوع نگاه مسیحی به دنیا و خدایند.
بگذارید به این موضوع اشارهای بکنم. احتمالاً همهتان شنیدهاید که فکر میکنم سه سال پیش فیلمی به اسم «مسائل مسیح» ساخته شد. این فیلم غوغایی در جهان مسیحی به پا کرد؛ گزارشهای زیادی هست از کسانی که هنگام دیدن این فیلم حالشان بهشدت دگرگون میشد. اصلاً بلوایی بود؛ نمایش این فیلم نمایش یک فیلم معمولی در سینماها نبود. فروشی بینهایت غیرمنتظره داشت و حتی گزارشهایی هست از اینکه کسانی با دیدن این فیلم شفا پیدا کردند. تمام تأکید این فیلم روی شکنجههایی است که مسیح دیده است. درک مسیحیت یعنی اینکه بفهمید یک مسیحی چرا اینجا غش میکند.
چه چیزی احساسات یک مسیحی را تا این حد تحریک میکند؟ ببینید، چون تصوری که مسیحیان از مصائب مسیح دارند، و آنچه میبینند، این است که این خداوند است که دارد رنج میکشد؛ فقط برای عشقی که به بشر دارد، در حالی که هیچ نیازی ندارد. مسیح میتواند هر لحظه خودش را رها کند، میتواند گیر نیفتد، خداوند اصلاً میتواند به صورت انسان ظاهر نشود؛ همهٔ این کارها را برای خاطر انسانها کرده است. نوعی عشق در کار است: خداوند حاضر است خودش را خوار و خفیف کند و برای خاطر انسانها شلاق بخورد. این تصور که این خداوند است که برای انسان و از روی عشقی که به انسان دارد شکنجه میشود، در زندگی مسیحیان، در اعتقادشان و الی آخر نقش دارد؛ و در اینکه با این شدت احساسی که پیدا میکنند شفا پیدا کنند.
یکی از حاضران: کسانی که این کار را میکنند باز هم انساناند؛ مثلاً گناه بزرگتری مرتکب میشوند.
فعلاً بگذارید؛ من دارم میکوشم حرفهای دیگری بزنم و شما اشکال دیگری میگیرید؛ بیشتر دارید دل مسیحیان را میشکنید. ایشان میگویند آن کسانی که شکنجه میکنند، چون انساناند، گناه خیلی بزرگی مرتکب میشوند. ولی جوابش این است که هیچ چیزی، دستکم از نظر مسیحیت، قابل قیاس با گناه اولیه نیست. توجیهات منطقی همیشه به این سمت میرود که آن گناه اصلاً نوعش متفاوت است و باید به نوع دیگری به این مسئله نگاه کنیم. من این تذکر را دادم.
میخواهم بحث را کمی کلیتر کنم، چون در این جلسات مدام این مسائل پیش میآید؛ اگر شیوهای از نقد را به کار میبریم، آن را بهطور کلی هم بگویم، شاید روزی خودتان خواستید مکتب دیگری را نقد کنید. آنچه میخواهم بگویم، و به بعضی از جریانهای تفکر اسلامی هم شباهت دارد، این است که همهٔ این ماجرا در واقع همان چیزی است که ما به آن «غلو» میگوییم؛ و همیشه این مشکل هست که وقتی غلوی در مسائل دینی و اعتقادی انجام شد و جا افتاد، برطرفکردنش خیلی سخت میشود. مثلاً کسانی را در نظر بگیرید که اصطلاحاً «علیاللهی»اند و حضرت علی را خدا میدانند. وقتی به یکی از آنها میگویید حضرت علی خدا نبوده، انسان کامل بوده و هر چه بگویید بوده جز اینکه خدا نبوده، سرش را تکان میدهد و میگوید تو هنوز علی را نشناختهای. احساس میکند این آدم هنوز به حدی نرسیده که شأن حضرت علی را بفهمد.
وقتی در حج بودم، هماتاقیهایی داشتم که آدمهای خیلی جالبی بودند. یکی از آنها اعتقادات خیلی خیلی شدیدی به امام حسین داشت و شاید بیشترین کار دینیای که انجام میداد شرکت در مراسم روضهٔ امام حسین بود؛ در خانهٔ شخصی خودشان روضه میگرفتند و از این کارها. بهشدت به این تیپ روایات اعتقاد داشت که مثلاً کسی که در مجلس روضهٔ امام حسین یک قطره اشک بریزد، همهٔ گناهانش بخشیده میشود و اصلاً بهشت بر او واجب میشود؛ حتماً از این حرفها شنیدهاید. از بدشانسیاش، من و آن دوست دیگرمان هماتاقش شده بودیم و در طول این مدت مدام با این بندهٔ خدا بحث کردیم که اینطور هم نیست؛ درست است که امام حسین صفات ویژهٔ زیادی دارد و همهٔ این حرفها قبول، ولی اینطور نیست که کسی بگوید هزار گناه کردم، بعد یک قطره اشک همانجا بریزم و همهٔ گناهانم بخشیده شود و بهشت هم بر من واجب شود. او مدتی خیلی بحث نمیکرد. ما از این حرفها زیاد زدیم و بعد من و آن دوستمان، بیآنکه این بندهٔ خدا وارد بحث شود، با هم حرف میزدیم و مدام حرفهای خودمان را تأیید میکردیم. در هواپیما که برمیگشتیم، نزدیک ایران که رسیدیم، رو به من کرد و گفت: «ولی شما هنوز قدر امام حسین را نشناختهاید.»
این احساس را درک میکنید دیگر: انگار شما امام حسین را آنقدر که بزرگ است بزرگ نمیدانید، و امام حسین آنقدر بزرگ است که خداوند مثلاً برای یک قطره اشک همهٔ گناهان را میبخشد. چنین احساسات غلوآمیزی آدم را میگیرد؛ اولاً چون آدم وقتی از کسی تبعیت میکند، چنین چیزی را دوست دارد. فرض کنید من پیرو پیامبری باشم ولی معتقد باشم پیامبرانی بزرگتر از او هم وجود دارند، یا اصلاً موجوداتی بزرگتر از او. این عجیب است؛ من که نمیروم از آن کسانی که بزرگترند تبعیت کنم. اگر پیامبر من خود خدا باشد، دیگر چیزی بزرگتر از آن نمیشود؛ خب، بهتر. چرا تا جایی که میشود بالا نبرمش؟
در همهٔ ادیان و همهٔ اعتقادات همین است. یک بار اینجا چیزی دربارهٔ استالین نقل کردم: مردم عوام در گرجستان شعری ساخته بودند و میخواندند که «ای مرد گرجی، تویی که باران میفرستی». حالا که از استالین تبعیت میکنیم، بگوییم باران هم میفرستد؛ خوب است، رهبرمان را تا جایی که میشود بالا ببریم. این به آدم احساس خوبی میدهد: من پیرو کسی هستم که اصلاً مشابهش در دنیا وجود ندارد. بنابراین در همهٔ ادیان و همهجا غلو چیز شایعی است، و برطرفکردنش همان مشکلی را دارد که به نظر من الان دربارهٔ مسیحیت پدید آمده است؛ مسئله خیلی عمیقتر از آن است که آدم در نگاه اول میبیند.
تمام زندگی مسیحی به نوعی بر اساس این اعتقاد شکل میگیرد و همهٔ حرفم این است که راحت نیست. چون من یک جلسه صحبت کردم و خیلی ساده گفتم تثلیث چنین مشکل سادهای دارد و بقیهٔ استدلالها به نتیجه نمیرسند، نباید خیلی راحت بگوییم تجسد و تثلیث را میشود بهراحتی از مسیحیت کنار گذاشت، چون همهٔ آنچه میخواهند بدون این اعتقادات هم جور درمیآید. بحث من این است که حرفهای منطقیِ الهیاتشان جور درمیآید، ولی بحثهای عاطفیای که دربارهٔ عبادت و اعتقاد به خدا و اینها دارند، با کنار گذاشتن تجسد آسیب میبیند. اگر مسیحیانی هستند، مثلاً مثل همین جان هیک و کسانی که در آن کتاب مقاله نوشتهاند، که میخواهند تجسد را حذف کنند، دستکم باید این هوشیاری را داشته باشند که میخواهند چه چیزی جایش بگذارند و جای خالی این اعتقادات را چگونه ترمیم کنند.
داستان دیگری هم دربارهٔ غلو بگویم. یک بار شاهد یکی از این دیدارهایی بودم که با رهبری انجام میشود؛ شاید دانشجوها بودند که رفته بودند. نفر اول آمد و، فکر میکنم، دست داد. نفر دوم دست داد، نفر سوم دست داد. نفر چهارم دست داد و روبوسی کرد. نفر پنجم هم دست داد و روبوسی کرد، و ششمی و هفتمی و هشتمی و نهمی. یکی آمد، دست داد، روبوسی کرد و دستش را بوسید؛ بعدیها هم همین کار را کردند، و بعد تمام شد. گفتم اگر این صفی هزارنفره بود و ادامه پیدا میکرد، میدیدیم که شاید کار به هشت نه حرکت برسد و کارهای دیگری هم بکنند. چرا این احساس وجود دارد؟ انگار اگر من حالا این دست را نبوسم، در حالی که نفر قبلی بوسیده، اصلاً بیاحترامی میشود. برطرفکردن غلو حس بیاحترامی پیدا میکند: تو به امام حسین احترام نمیگذاری. اگر این حرف را دربارهٔ امام حسین کنار بگذاریم، بیاحترامی است؛ و علیاللهیها میگویند اگر معتقد نباشی حضرت علی خداست، علی را نشناختهای و بیاحترامی کردهای. غلو خیلی راحت پدید میآید و خیلی سخت میشود برطرفش کرد؛ و اینجا هم چنین احساسهایی پیرامون مسئلهٔ تجسد و تثلیث وجود دارد.
هر قدر هم که من الان اینجا استدلال کنم که در الهیات مسیحی برای گفتن حرفهایمان به تجسد نیازی نداریم، و برای توجیه مسئلهٔ شر لازم نیست به تثلیث و تجسد معتقد باشید و حداکثر اعتقاد به اینکه مسیح انسانی فاقد گناه اولیه است کفایت میکند، چیزهایی عاطفی اینجا هست که جور درنمیآید. شناختن مسیحیت فقط شناختن الهیات مسیحی نیست؛ شناختن این است که یک مسیحی چگونه به دنیا نگاه میکند، خدا را چگونه عبادت میکند و چه احساسی نسبت به خدا دارد، که در واقع معنایش این است که چه احساسی نسبت به مسیح دارد و الی آخر.
بیایید آن بحثهایی را که در جلسات قبل شروع کردیم دوباره ادامه بدهم، با این فرض که این تذکر را جداً به شما دادم: هر قدر هم استدلال کنیم، نمیتوانیم بهراحتی جای خالی این اعتقادات را پر کنیم، مگر اینکه کسی تمهیداتی داشته باشد و الگوهای جدیدی ارائه دهد. مثلاً کسانی که الان از درون خود مسیحیت منتقد تجسد و تثلیثاند، بحثهای تاریخی زیادی میکنند که اصلاً اینها از کجا آمدهاند؛ مثل همین حرفی که شما دوست داشتید الان زده شود. میگویند اینها حرفهایی خیلی متأخرند، در منابع هم نیستند و الی آخر. به نظر من تا وقتی نگویند که اگر این را برداریم چه چیزی جایش بگذاریم، حالا چگونه عبادت کنیم و احساساتمان را چگونه ترمیم کنیم، این حرفها میان عموم مسیحیان پیش نمیرود. به هر حال به چیزی، به چهرهٔ خاصی از مسیح، عادت کردهاند.
در جلسات قبل، در میان بحثهای منطقیای که در جواب بحثهای منطقی الهیات مسیحی مطرح کردم، یکی این بود که مستقل از هر چیز دیگری اشاره کردم که اعتقاد به تثلیث و تجسد ضرری دارد: همین صورت انسانیدادن به خداوند و صورت الهیدادن به انسان. شما به آنچه ما در عرفان «وحدت وجود» میگوییم نمیرسید، چون انگار از حد انسانبودن فراتر نمیروید؛ زیرا خداوند گویی خودش را یک پله تا انسانبودن تنزل داده است. بنابراین وقتی به اینجا میرسم، احساس عارف مسیحی این است که به خدا رسیده و دیگر چیزی در ادامهاش نیست.
آها، اشکالی هست که فکر میکنم باید در جمع جواب بدهم. حرفهایی که دربارهٔ تثلیث زدم، یعنی اینکه توحید یعنی خداوند یک طرف و بقیهٔ مخلوقات یک طرف، به هیچ وجه معنایش این نیست که مخلوقات و خدا را همه با هم یککاسه کنیم و بگوییم انگار یک چیزند. آنچه در توحید اساسی است این است که نسبت میان مخلوقات و خداوند را یک چیز بدانید؛ یعنی اینطور نیست که عدهای مخلوق باشند، عدهای مولود و عدهای نوع دیگری از رابطه داشته باشند. میان همهٔ موجودات و خداوند یک رابطه وجود دارد: مخلوقبودن. حالا اینکه بعضی از این مخلوقات بزرگاند، یعنی اینکه خود این جهان را میشود به انواع مختلف تقسیم کرد و موجودات مختلفی دارد، ربطی به توحید ندارد. هر قدر دلم بخواهد میان این مخلوقات تمایز قائل میشوم و ممکن است بعضی را بر بعضی برتری بدهم؛ ولی اینطور نیست که بخواهم برای روحالقدس، مسیح یا هر موجود دیگری، مثلاً جبرئیل، نسبت جدیدی با خداوند تأیید کنم. توحید یعنی نسبت همهٔ موجودات را با خدا یکسان ببینید، و فکر نمیکنم بشود جور دیگری به توحید نگاه کرد. در مسیحیت این نسبت یکسان نیست: نسبت مخلوقات با خداوند با نسبت مسیح با خداوند یکی نیست؛ آنجا رابطهٔ دیگری میان مسیح و خدای پدر وجود دارد، و همینطور روحالقدس.
باز با تأکید میگویم که دغدغهٔ مدام من در این جلسات، که حالت انتقادی دارند، این است که فراموش نکنیم چیزهای خوبی در بحثهای اسقفی بود. وقتی به نقاط ضعف نگاه میکنیم، یادمان نرود که مثلاً نوع نگاهشان به مسئلهٔ شر و استفادهای که از مسئلهٔ آفرینش انسان میکردند جالب است. قصد دارم الان رسماً اعلام کنم که تقریباً همهٔ چیزهای خوبی را که وجود داشت حفظ کنم تا خراب نشوند، و به نوعی به نگاه دیگری برسیم که همهٔ خوبیهای بحثهای مسیحی را، که بعضیشان در الهیات اسلامی نیست یا دستکم خیلی مطرح نیست، حفظ کند؛ انگار چیزهایی هم داریم یاد میگیریم. وقتی آدم دربارهٔ نقاط ضعف صحبت میکند، همهاش اینطور به نظر میآید که بحثها خیلی ضعیف بودهاند. شاید گاهگاهی برگردم و چند استدلال دیگر هم بیاورم تا این احساس پدید نیاید که همهٔ حرفهایی که زده میشد واقعاً بیپایه بوده است. امیدوارم آخر کار، وقتی به نتیجهای میرسیم، این احساس پدید بیاید که اینطور نیست که چیزهایی گفتیم، همهاش رد شد و دوباره به جای اول خودمان برگشتیم. انشاءالله به جای اول برنمیگردیم.
تأکید اصلی بحثم در جلسهٔ قبل این بود که از هیچکدام از استدلالهایی که پیشتر کردیم، و از هیچکدام از آن داستانها و از نگاه منطقی و عاطفیای که داشتیم، خدابودن مسیح درنمیآید. حداکثر نتیجه گرفتیم که مثلاً اگر قرار است مسیح را الگویی متحد با لوگوس بدانیم، هیچ اشکالی ندارد. اگر میخواهید مسیح را لوگوسِ تجسدیافته بدانید، همهچیز خوب است و لزومی ندارد لوگوس را معادل خداوند بگیرید؛ همانطور که در تمام مکاتب غیرمسیحی، در مکاتب عرفانی، چیزی شبیه لوگوس هست که مخلوق خداوند است. مثلاً در نگاه نوافلاطونی و در عرفان اسلامی، که به آن «عقل اول» میگویند یا به هر عنوان دیگری به آن نگاه میکنند، اینها به هیچ وجه چیزی جز مخلوقات خداوند نیستند؛ مثلاً اولین صادر از خداونداند، و لزومی ندارد بگویم لوگوس معادل خداوند است. همینطور برای تجلی ملکوت خداوند و جنگیدن با سیطرهٔ ابلیس و شیطانها در کرهٔ زمین هم هیچکدام از اینها لازم نیست؛ آنچه لازم بود حداکثر این بود که کسی که این کار را انجام میدهد شیطان را عبادت نکرده باشد، یعنی مرتکب گناه نشده باشد. اساس بحثم دفعهٔ قبل این بود. حتی اگر ایدهٔ فدیه را بپذیرید، یعنی اینکه مسیح مصلوب شد تا مثلاً فدیهٔ گناه اولیه باشد، آنجا هم در نگاهی که داشتیم لازم نبود مسیح خدا باشد؛ لازم بود از آن گناه اولیه مبرا باشد، خودش گناه اولیه را مرتکب نشده باشد و سزاوار رنجبردن نباشد. نکتهٔ مهم این است که به هر حال از درون الهیات مسیحی استدلالها برای تجسد کار نمیکنند.
میخواستم این بحث را در ادامهٔ بحثهای جلسهٔ قبل انجام بدهم. دربارهٔ ایدهٔ فدیه چیزهایی هست، ولی فکر میکنم لازم نیست خیلی دربارهاش بحث کنیم. کوشیدهام چیزهایی را مطرح کنم که به نظرم نسبتاً خوب و معقول است؛ و به نظرم ضعیفترین ایدهٔ الهیاتی مسیحیت که مطرح کردم ایدهٔ فدیه است. شاید بعداً اشارهای به آن بکنم، ولی کلاً فکر میکنم خود الهیدانان مسیحی هم از این ایده راضی نیستند؛ یعنی اکثرشان به این ایده معتقد نیستند که مثلاً مصلوبشدن مسیح را فدیه در نظر بگیرند، چون مشکلاتی دارد. نمیخواهم خیلی وارد این بحث شوم؛ شاید بعداً دربارهاش صحبت کنیم.
بگذارید در ادامهٔ بحثهای جلسهٔ قبل وارد این بحث شویم که فراموش نکنیم: اگر میخواهیم مثلاً به مسیحیان بگوییم اعتقادتان به تجسد ضروری نیست و کافی است معتقد باشید مسیح فاقد گناه اولیه است، آنوقت لازم میشود بر مبنای آن داستان توجیهی برای این حرف خودمان داشته باشیم. اینجا باید این حرف را بر مبنایی بزنم، چون دفعهٔ قبل صحبت کردیم که مسیحیان میگویند گناه اولیه ذاتی است؛ بنابراین نمیشود گفت انسانی فاقد گناه اولیه است. اگر میخواهید بگویید ذاتی نیست، کسی که این حرف را میزند لازم است مدلی ارائه دهد که پس این گناه اولیه چیست و چگونه به انسانها به ارث رسیده است. نکتهای که بارها در کلاس به آن اشاره کردم و گفتم فعلاً دربارهاش بحث نمیکنیم، حالا لازم است بحث شود: باید برای نحوهٔ سرایت گناه اولیه از آدم به انسانها مدلی داشته باشید که استثنا را بپذیرد. اگر ذاتی نیست، مثلاً اگر آدم بهعنوان نمایندهٔ انسانها آنجا مرتکب این گناه شده، پس چطور ممکن است انسانی پدید بیاید که فاقد گناه اولیه باشد، در حالی که نمایندهاش مرتکب آن شده است؟ مگر اینکه کسی بگوید مسیح را بهعنوان نمایندهٔ دوم به آنجا فرستادند و او مرتکب گناه نشد.
متوجه هستید که اینجا این مسئله که شما چگونه به آن داستان نگاه میکنید جنبهٔ حیاتی پیدا میکند: تمثیلی است یا تمثیلی نیست؟ اگر تمثیلی نیست، به چه چیزی اشاره میکند و الی آخر. پس اگر میخواهم به یک مسیحی بگویم کافی است به مسیحِ بدون گناه اولیه معتقد باشی و اشتباه میکنی اگر فکر میکنی گناه اولیه ذاتی انسان است، ضرورت دارد بگویم پس این گناه اولیه چیست و چطور ممکن است استثنا بپذیرد. قبول دارید که این بحث الان ضروری است و دیگر نمیشود از آن کنار کشید. چه بر مبنای داستان کتاب مقدس و چه بر مبنای داستان قرآن، باید به نوعی به اعتقادی برسیم که اساساً این گناه اولیه چیست و چگونه به ارث رسیده است و الی آخر. پس اینجا نکتهای ناگفته داریم. صرف اینکه آن استدلالها را رد کنید و بگویید گناه اولیه ذاتی نیست و کافی است استثناپذیر باشد، بس نیست؛ باید دربارهٔ چند و چون آن و تطبیقش مثلاً با کتاب استدلال و مدلی داشته باشید. همینطوری نمیشود. هرچند ممکن است کسی بگوید من این را مثل یک فرض وارد نظریهٔ خودم میکنم و فعلاً توجیهی برایش ندارم؛ کما اینکه خود مسیحیان هم ممکن است چندان وارد این بحث نشده باشند که این گناه چگونه سرایت پیدا کرده است. من فقط این امکان را در نظر میگیرم که شاید انسانِ فاقد گناه اولیه وجود داشته باشد. این نکتهای است که باقی مانده و ضرورت دارد جداگانه دربارهاش بحث شود.
نکتهٔ دوم این است که مسئلهٔ مصلوبشدن حضرت مسیح همچنان باقی است. اگر حضرت مسیح را انسانی فاقد گناه اولیه تصور کنید و همهٔ آن حرفها هم درست دربیاید، حالا باید توجیه کنید که چطور این انسان، که سزاوار عذاب نبوده، عذاب شده است. این مشکلی است، مگر اینکه بخواهید بگویید به نظریهٔ فدیه اعتقاد دارید. این را تا حدی از دیدگاه اسلامی میگویم. مشکل مصلوبشدن حضرت مسیح این است که یا باید شواهد تاریخی مصلوبشدن حضرت مسیح را رد کنید، در حالی که مسیحیان قویاً معتقدند شواهد تاریخی گواهی میدهد که مصلوبشدن انجام شده است؛ یا باید مصلوبشدن را از اعتقاد مسیحیان پاک کنید تا معتقد نباشند چنین اتفاقی افتاده است؛ یا باید برگردید و به نوعی توجیه کنید که چطور انسانی بیگناه رنج میکشد. بنابراین برای مسیحیان باید چیزی شبیه ایدهٔ فدیه را باقی بگذارید. از نظر اسلامی به نظر میآید باید به سمت نفی مصلوبشدن برویم. ولی اگر بخواهید مصلوبشدن را باقی بگذارید، و شاید حرفم خیلی روشن نیست، لازم نیست عیسی خدا باشد تا مصلوبشدنش به علامت سؤال تبدیل شود. اگر عیسی را یک پله پایینتر بیاورید و بگویید انسانی بیگناه است، باز هم مصلوبشدن علامت سؤال است.
بگذارید باز برگردیم و کمی احساسات مسیحیان را درک کنیم؛ فکر میکنم فهمیدن چیزهایی در این باره خیلی مهم است. همهٔ مسیحیت، یعنی روایت مسیحی به معنای امروزیاش، در واقع برای پاسخ به این سؤال پدید آمده است: مسیح که بوده است؟ از قرائن و شواهد، از اعمال محیرالعقولی که انجام داده، و شاید از بعضی متون، یا حتی بدون دلیل خیلی قاطع، به این احساس میرسند که مسیح ماورای انسان است و خداوند است؛ یا کمی پایینتر، انسانی بینظیر است که مثلاً از گناه اولیه مبراست و الی آخر. بعد مشکل تمام الهیات این است که من، بهعنوان فردی معتقد به مسیحیت، میخواهم بفهمم چطور چنین خدایی، یا انسان فوقالعادهای که در مدت زندگیاش قدرتهایی بینهایت از او بروز کرده، اینطور خوار و خفیف شد و از این دنیا رفت.
خودتان را جای پیروان مسیح در آن زمان بگذارید و موقتاً مصلوبشدن را بهعنوان یک واقعیت تاریخی قطعی بگیرید. شخصی ظهور کرده که در مدت دو سه سال زندگیاش مرده زنده کرده، همهکاری کرده، طوفان را با یک کلام فرو نشانده، روی آب راه رفته، هر بیماری را شفا داده و هر کار ممکنی را انجام داده است. بله، هر کار ممکنی را، هر قدر هم که سخت بوده؛ نه کار غیرممکن را. کاری را که برای شما غیرممکن بوده انجام داده است؛ کار غیرممکن یعنی چیزی که ممکن نیست و هیچکس انجامش نداده، مثلاً ساختن مربع سهضلعی. خلاصه، اگر روایت مصلوبشدن مسیح را بپذیرید و خودتان را جای حواریون بگذارید، چنین شخصیت عظیمی ظهور کرده؛ همراهش شدهاند و ایمان آوردهاند که او مسیح موعود است و دستکم قرار است پادشاه شود، چون با داوود مقایسه شده است؛ مسیح است دیگر، شخصیتی عظیم. بعد ناگهان شبی میآیند و او را میگیرند و میبرند. شما چه انتظاری دارید؟ اینکه الان خودش را از آنجا رها میکند و همهٔ اینها را نابود میکند. ولی میبینید که او را میبرند و محاکمهاش میکنند، بعد مثل آدمهای عادی جلوی مردم شلاقش میزنند، مسخرهاش میکنند، به او تف میاندازند، تاجی از خار بر سرش میگذارند تا مسخرهاش کنند که تو پادشاه یهودی، بعد او را میبرند و به صلیب میکشند و او میمیرد، و بعد جسدش را میآورند و جایی میگذارند. اگر خودتان را جای یکی از پیروان مسیح در همان زمان بگذارید، ناگهان نهتنها با از دست دادن این شخصیت محبوبتان روبهرو میشوید، بلکه تمام ابهت او هم میشکند. شما فکر میکردید او خداست، یا نه، دستکم مسیح موعود به معنای یهودیاش است؛ این چه اتفاقی است که افتاده؟
میبینید که بخش عظیمی از تفکرات مسیحی تحت تأثیر این پرسش است که این ماجرا چه بود. این شخصیت چطور، در حالی که ملکوت خدا با او ظهور کرده بود، اینطور خاموش شد؟ مشکل مسیحیت در واقع رفع ناسازگاری میان چهرهٔ الهی مسیح، یعنی ایمان به الوهیت مسیح یا دستکم مسیحبودن او، با این اتفاق عجیب در نحوهٔ پایانگرفتن زندگی مسیح است. مثلاً وقتی نامههای پولس را میخوانید، واقعاً به نظر میآید اگر مشکلی هست همین است: چطور مسیح کشته شد؟ ایدههای عجیب و غریبی مثل فدیه، و خیلی چیزهای دیگر در تفکر مسیحی، اینطور پدید آمدند تا این اتفاق توجیه شود و معقول جلوه کند. دستکم در ابتدا این اتفاق برای کسانی که میخواستند به مسیح ایمان بیاورند توجیهناپذیر بود؛ این تحقیر نهایی و کشتهشدن بر بالای صلیب با آنچه از مسیح به نظر میآمد و دیده بودند سازگار نبود. میخواهم بگویم اگر تجسد را کنار بگذارند و یک پله پایین بیایند و مسیح را انسانی فاقد گناه اولیه بدانند که چون گناهی ندارد سزاوار هیچ رنج و محنتی در این جهان نیست و نباید رنجی به او برسد، باز این ناسازگاری وجود دارد؛ یعنی همچنان باید کاری کرد تا اعتقاد به مصلوبشدن با اعتقاد به بیگناهی و معصومیت کلی مسیح سازگار شود. دقت میکنید؟
دو نکته گفتم که از بحثهای قبل باقی مانده و باید به آنها برسیم. یکی مسئلهٔ توجیه داستان است: اصلاً چطور ممکن است کسی به استثنا معتقد باشد؟ اگر کسی ثابت کند که اگر داستان آفرینش را بپذیری، نمیتوانی معتقد شوی که استثنایی وجود دارد، آنوقت این شخص انسان نیست؛ پس به نوعی خداست، یا چیزی ماورای انسان. اگر میخواهید بگویید انسانی فاقد گناه اولیه است، باید به نوعی نشان دهید که این با آن داستان سازگار است. از طرف دیگر باید به این مسئله هم توجه داشته باشیم که کسی که به مصلوبشدن اعتقاد دارد هنوز باید مشکل مصلوبشدن را حل کند؛ و اگر به مصلوبشدن اعتقاد ندارد، باید به نوعی شواهد تاریخی را توجیه کند.
نمیشود بهراحتی شواهد تاریخی مصلوبشدن را کنار بگذارید. اگر بگویید متنهایی را که مصلوبشدن در آنها هست کنار بگذاریم، آنوقت ممکن است همهٔ متنها کنار بروند و دیگر نتوانید وجود خود مسیح را ثابت کنید؛ چون اعتقاد به مصلوبشدن مسیح در اسناد تاریخیای که به جا مانده خیلی شایع است. جز یکی دو سند تاریخی وجود ندارد که به حضرت مسیح اشاره کرده باشد و مسیحی نباشد: یکی تاریخ یوسفوس است و یکی نامهای که میان مثلاً فرماندار آن منطقه و امپراتوری روم رد و بدل شده است. هر دوی این شواهد به مصلوبشدن مسیح مربوطاند؛ آنچه ثابت میکنند این است که کسی به نام مثلاً عیسی آنجا مصلوب شده است. متوجه هستید چه میگویم؟ بقیهٔ شواهد وجود حضرت مسیح به خود مسیحیان برمیگردد، که معتقدند حضرت مسیح مصلوب شده است. بنابراین اعتقاد به مصلوبنشدن مسیح به هر حال به بحث و توجیه تاریخی احتیاج دارد؛ یا خلاصه باید به نوعی به این نکته توجه کرد.
الان میتوانستم دو کار انجام بدهم. کار اول را دو جلسه است که میل دارم انجام بدهم، چون خیلی اعتماد ندارم که اگر بگویم جایی از کتاب مقدس را بخوانید، بروید و بخوانید. با اینکه ممکن است وقت بگیرد، میخواهم یک بار داستان آفرینش را، که دستکم در چاپی که من دارم صفحهٔ دوم و سوم کتاب مقدس است، برایتان بخوانم. برای اینکه احساس نکنم وقت زیادی تلف میشود، جاهایی دربارهٔ تطبیق و عدم تطبیقش با قرآن نکتههایی میگویم؛ و فکر میکنم این کار بد نیست. واقعاً حیف است که اولین فصل را نخوانیم، ولی نمیخوانم؛ یعنی جایی که داستان آفرینش آسمان و زمین و پرندگان و اینها هست، چون خیلی معروف است. واقعاً اینکه کسی در دنیا کتاب خوانده باشد و باسواد باشد ولی این قسمتهای کتاب مقدس را نخوانده باشد، به نظر من کمی عجیب است؛ بیشترین متنی است که در طول تاریخ خوانده شده است. میخواستم به هر حال همه این داستان را بدانند؛ داستانی مثل آفرینش آسمانها و زمین که خیلیها، از مسیحی و یهودی، در این دنیا تمام واژههایش را حفظاند. به هر حال جالب است، هرچند ممکن است بعضی جاهایش خندهدار به نظر برسد؛ ولی فکر میکنم ضرورت دارد همهتان این داستان را حتماً از خود کتاب مقدس خوانده باشید. من دستکم این قسمتش را میخوانم و امیدوارم شروعی باشد که عدهای دستکم این پنج فصل اول کتاب عهد قدیم را بخوانند؛ چون جاهایی از آن خواندنش خیلی سخت است، مخصوصاً مثلاً سفر اعداد، یا جاهایی که به شرایط کهانت و بعضی مراسم مربوط میشود و احکام آنقدر وارد جزئیات میشوند که در عمرتان چنین چیزی ندیدهاید. هر قدر هم توضیحالمسائل و اینجور کتابهای مفصل فقهی خوانده باشید، چنین چیزی تا حالا ندیدهاید؛ مثلاً اینکه چادر چطور باید باشد و اینها. واقعاً این نمونهٔ خوبی است از اینکه بعدها در تاریخ یهودیت این به کجاها رسید؛ فقه یهودی از نظر جزئیات واقعاً در حدی غیرقابل تصور است. حالا بگذریم؛ بگذارید از جایی شروع به خواندن کنم.
یکی از حاضران: شما این فرض را مطرح کردید که مسیح دستکم گناه اولیه ندارد، یعنی دست شیطان به او نرسیده است؛ آن قسمتی که مثلاً از قرآن آوردید چه میشود؟
آها، استدلالهایی از قرآن در آن دوره آوردم که هنوز وارد بحث دربارهشان نشدهام. نگران نباشید؛ عجلهای ندارم و تا بحثها به جای خوبی نرسد تمامش نمیکنم. معمولاً هر دفعه این یادداشتها را ورق میزنم و میبینم چه چیزهایی گفتهام، بعد بخشی را انتخاب میکنم که منطقاً وقت صحبت دربارهاش رسیده است. دربارهٔ یکی از آنها حتماً صحبت کردهام، و برای اینکه مطمئن شوید یادم هست میگویم: دربارهٔ «روحالله» ادعا شد که معنایش به نوعی چیزی غیر از مثلاً «کلیمالله» و «خلیلالله» و این حرفهاست. اولاً در قرآن این واژه برای مسیح به کار نرفته است، که البته خیلی مهم نیست. ثانیاً روح خدا در قرآن جزو مخلوقات است. اگر بخواهیم از قرآن استفاده کنیم، روح خدا چیزی است مثلاً انگار ارشد فرشتگان: «تنزل الملائکه و الروح»، با الف و لامی که بر سر «روح» میآید؛ یا مثلاً «ارسلنا الیها روحنا». این «روح» اصطلاحی در قرآن به این معناست. اینکه کسی بخواهد با تمثیل و تشبیه و اینها نتایج دیگری از واژهٔ «روحالله» بگیرد، چیزی از قرآن برنمیآید. یادم هست که دربارهٔ این استدلال صحبت کردم.
آیهٔ ۲۶ این است: «سرانجام خدا فرمود انسان را شبیه خود بسازیم.» اولین جمله این است: «خدا فرمود انسان را شبیه خود بسازیم تا بر حیوانات زمین و ماهیان دریا و پرندگان آسمان فرمانروایی کنند.» این آغاز اولین آیهٔ مربوط به خلقت انسان است. خداوند آسمان و زمین و ماهیها و پرندهها را همه، فکر میکنم، در پنج روز اول خلق کرده و این روز ششم است که انسان را خلق میکند. نکتهٔ ناهمانندش با قرآن این است که «انسان را شبیه خود بسازیم»؛ در قرآن به چنین چیزی نمیرسید. مسئلهٔ خلیفةاللهبودن با شبیهبودن چندان یکی نیست. ولی این حس که انسان بر حیوانات زمین، ماهیان دریا و پرندگان آسمان فرمانروایی کند در قرآن هست: خلافت در ارض، و اینکه در قرآن تأکید میشود هر چه در زمین هست برای شما خلق شده است؛ این با قرآن سازگار است. یعنی انگار خداوند انسان را فرمانروای زمین قرار داده است؛ فقط با این تفاوت که اگر جهانبینی مثلاً توراتی بهطور ضمنی این را همراه خودش داشته باشد که زمین اصل خلقت است، یعنی جای زندگی فقط زمین است، زمین در مرکز عالم است و آسمانها به نوعی در حاشیهٔ زمین قرار گرفتهاند، آنوقت فرمانروایی بر زمین به نوعی به معنای فرمانروایی بر جهان میشود.
یکی از حاضران: اتفاقاً شبیه هست. اگر جسمی باشد، بله؛ ولی اگر از آن اسمها بگیریم، انسان هم شبیه است.
بله، نمیخواهم بگویم این نکتهٔ مهمی نیست. انسان خدا نیست، انسان دارد خلق میشود، ولی به نوعی میان انسان و خدا شباهتی هست؛ ما هم در روایاتمان چیزهایی داریم، مثل اینکه انسان بر صورت خداوند خلق شده است. ولی من دارم این داستان را با همین داستان در قرآن مقایسه میکنم. آنجا مسئله شباهت نیست، مسئله جامعیت انسان است که میتواند همهٔ اسماء الهی را بداند و به فرشتگان تعلیم دهد؛ چیزی که به هر حال کمی با این متفاوت است.
«پس خدا انسان را شبیه خود آفرید. او انسان را زن و مرد خلق کرد و ایشان را برکت داده و فرمود بارور و زیاد شوید. زمین را پر سازید، بر آن تسلط یابید و بر ماهیان دریا و پرندگان آسمان و همه حیوانات فرمانروایی کنید.» دقت میکنید که انسان در زمین خلق شده است. بنابراین هبوط و آن حرفها که میگویند انسان بعداً به زمین میآید، مطلقاً در تورات نیست؛ انسان از روز اول در زمین خلق شده و قرار است فرمانروایی کند. «تمام گیاهان دانهدار و میوههای درختان را برای خوراک به شما دادم و همه علفهای سبز را به حیوانات و پرندگان و خزندگان بخشیدم.» پس علفهای سبز به حیوانات و پرندگان و خزندگان بخشیده شده و گیاهان دانهدار و میوههای درختان برای خوراک انسان است. این احساس هست که از همان اول احکامی، احکام شرعی، وجود دارد؛ یعنی نوعی حرمتِ مثلاً خوردن علفهای سبز در همین داستان خلقت هست. «آنگاه خدا به آنچه آفریده بود نظر کرد و کار آفرینش را از هر لحاظ عالی دید. شب گذشت و صبح شد. این روز ششم بود.»
«به این ترتیب آسمانها و زمین و هرچه در آنها بود تکمیل گردید. با فرارسیدن روز هفتم، خدا کار آفرینش را تمام کرده دست از کار کشید. خدا روز هفتم را برکت داد، آن را مقدس اعلام فرمود، زیرا روزی بود که خدا پس از پایان کار آفرینش آرام گرفت. به این ترتیب آسمانها و زمین آفریده شد.» این روز هفتم همان روزی است که بعداً در شرع یهودی روز مقدس است، به اصطلاح روز شنبه، که در آن هر کاری غیرمجاز است، چون خداوند هم در روز هفتم دیگر کاری انجام نداد و استراحت کرد.
خب، «آدم و حوا»؛ این عنوانها را البته بعداً در این کتاب گذاشتهاند. «هنگامی که خداوند آسمانها و زمین را ساخت، هیچ بوته و گیاهی بر زمین نروییده بود، زیرا خداوند هنوز باران نبارانیده بود و همچنین آدمی نبود که روی زمین کشت و زرع نماید. اما آب از زمین بیرون میآمد و تمام خشکیها را سیراب میکرد. آنگاه خداوند از خاک زمین آدم را سرشت.» اینکه میگویند تورات چند نویسنده دارد، یک دلیلش همین تکرارها و تغییر لحنهاست. شما در ترجمهٔ فارسی تغییر لحن را احساس نمیکنید، ولی میگویند در زبان عبری کاملاً واضح است که این قطعه را کسی غیر از نویسندهٔ قطعهٔ اول نوشته است؛ حتی واژهای که برای خدا به کار میرود در این قطعه با آن قطعه فرق دارد. از همین ابتدای کتاب مقدس این رفت و برگشتها، تودرتوبودن بعضی روایتها و تکرارها را میبینید که میگویند به نویسندههای مختلفی مربوط است که بعداً آن را نوشتهاند. الان دوباره برگشتیم به جایی که هنوز آدم خلق نشده و خداوند دارد آدم را خلق میکند.
«آنگاه خداوند از خاک زمین آدم را سرشت، سپس در بینی آدم روح حیات دمیده، به او جان بخشید و آدم موجود زندهای شد.» این خیلی شبیه چیزی است که در قرآن دربارهٔ خلقت آدم از خاک و دمیدن روح آمده است. «پس از آن خداوند در سرزمین عدن، واقع در شرق، باغی به وجود آورد و آدمی را که آفریده بود در آن باغ گذاشت.» محل اسکان آدم و حوا باغ عدن است که در شرق واقع شده. شرق چیست؟ حالا بگذریم؛ به هر حال میشود تعبیری مثلاً تمثیلی از شرق کرد. بله؛ «شرق بهشت».
«خداوند انواع درختان زیبا در آن باغ رویانید تا میوههای خوشطعم دهند. او در وسط باغ درخت حیات و همچنین درخت شناخت نیک و بد را قرار داد. از سرزمین عدن رودخانههایی به سوی باغ جاری شد تا آن را آبیاری کند.» پس در این باغ، باغ بهشت، یک درخت حیات داریم و یک درخت شناخت نیک و بد، و این دو رسماً در مرکز، در وسط باغ، قرار دارند. «از سرزمین عدن رودخانههایی به سوی باغ جاری شد تا آن را آبیاری کند. سپس این رودخانه به چهار رود کوچکتر تقسیم گردید. رود اول فیشون است که از سرزمین حویله میگذرد. در آنجا طلای خالص، مروارید و سنگ جزع یافت میشود. رود دوم جیحون است که از سرزمین کوش عبور میکند. سوم رود دجله است که به سوی شرق آشور جاریست و رود چهارم فرات است.» این چهار رود مشخصاند. بله، همین طرفها بوده؛ نزدیکتر.
«خداوند آدم را در باغ عدن گذاشت تا در آن کار کند و از آن نگهداری نماید و به او گفت از همه میوههای درختان بخور به جز میوه درخت شناخت نیک و بد. زیرا اگر از آن میوه بخوری، مطمئن باش خواهی مرد.» بگذارید دربارهٔ تفاوتها بحث کنیم. جز اینکه اینجا نشانههایی از باغ داده میشود و باغ در زمین قرار گرفته، و بعداً که سقوط یا هبوط انسان پیش میآید اصلاً دیگر مسئلهٔ فرستادهشدن به زمین مطرح نیست و انگار انسان فقط از این باغ بیرون میشود، نکتهٔ خیلی خیلی مهم دربارهٔ درخت است. در قرآن درختی هست که از آن نهی شدهاند و نه عنوانی دارد و نه هیچ چیز دیگری؛ ولی اینجا تأکید بر این است که درختی که نباید از آن خورد درخت شناخت نیک و بد است. میدانید که این در فرهنگ یهودی و مسیحی بازتاب زیادی دارد: اینکه اصولاً بیگناهی نوعی معصومیت است که با نوعی سادگی همراه است، نمیخواهم بگویم با جهل. بله، دانش؛ بحث چیزی در همین مایههاست. کلاً چنین احساسی وجود دارد که انسانی که مثلاً انگار معصوم است به نوعی آدم سادهای است، و طبیعی است که انگار اصلاً گناه اولیه همان شناخت نیک و بد است. کمی جلوتر برویم؛ تعبیرهایی که بعداً میآید هم این را تقویت میکند.
نکتهٔ دیگر این است که «خداوند آدم را در باغ عدن گذاشت تا در آن کار کند». در روایت اسلامیاش اینطور نیست؛ آنجا انگار فقط قرار است خوش بگذرد؛ میگوید از این میوهها بخور و قرار نیست کاری انجام دهد. ولی اینجا نگهداری باغ به آدم سپرده شد. «خداوند فرمود شایسته نیست آدم تنها بماند باید برای او یار مناسبی به وجود آورم آنگاه خداوند همه حیوانات و پرندگانی را که از خاک سرشته بود نزد آدم آورد تا ببیند آدم چه نامهایی بر آنها خواهد گذاشت.» این مشابه تعلیم اسماست: خداوند موجودات را میآورد تا آدم بر آنها نام بگذارد، نه اینکه نامها را بداند. «بدین ترتیب تمام حیوانات و پرندگان نامگذاری شد.» در واقع انسان همهچیز را نامگذاری کرده است. به هر حال ببینید، در داستان تورات هم به ویژگی زبانی انسان بهعنوان نکتهای خیلی مهم اشاره شده است: انسان همهٔ نامها را روی مخلوقات میگذارد و انگار پیش از پدیدآمدن انسان اینها نامی ندارند. در قرآن این کمی حالت کلیتری دارد، یعنی انسان از نظر زبانی نوعی جامعیت دارد، مخصوصاً در علم به اسماء؛ اسماء هم لزوماً اسماء الهی نیست. ولی به هر حال واضح است که آنجا هم به نوعی جامعیت زبانی اشاره شده است.
«پس آدم تمام حیوانات و پرندگان را نامگذاری کرد اما برای او یار مناسبی یافت نشد.» انگار این احساس وجود دارد که ممکن بود از میان همینها یاری یافت شود، و حالا خداوند تصمیم میگیرد کسی را برای او خلق کند. «آنگاه خداوند آدم را به خواب عمیقی فرو برد و یکی از دندههایش را برداشت و جای آن را با گوشت پر کرد و از آن دنده زنی سرشت و او را پیش آدم آورد.» طفیلیبودن زن اینجا در این داستان بهوضوح وجود دارد. میبینید که در تمام تاریخ مسلمانان، با اینکه مطلقاً چنین اشارهای در قرآن نیست، خیلی از آن خوششان آمده و معمولاً به آن اعتقاد دارند.
یکی از حاضران: بله، به نوعی میشود آن را از «خلق منها زوجا» اینطور برداشت کرد.
نه، اگر بخواهد برداشتی بشود، این است که آدم را از حوا خلق کرد. «خلق منها زوجا» را به نفس برمیگردانند و نفس را مذکر در نظر میگیرند؛ این از این آیه برنمیآید، مگر اینکه به نوعی چیزهایی را برگردانی.
یکی از حاضران: نمیگویم درست است؛ میگویم خیلی غیرمعقول نیست.
چرا، خیلی غیرمعقول است. فکر نمیکنم چنین باشد؛ این داستان بوده و به نوعی خوشایند هم بوده، و خب معمولاً میشود کاری کرد. آنجا خداوند زن و مرد را خلق میکند و اینجا خداوند زن را از دندهٔ آدم خلق میکند؛ یعنی به نوعی آن را برای آدم خلق میکند تا تنها نباشد. شأن زن کمی فرق دارد.
«و از آن دنده زنی سرشت و او را پیش آدم آورد. آدم گفت این است استخوانی از استخوانهایم و گوشتی از گوشتم نام او نسا باشد چون از انسان گرفته شد. به این سبب است که مرد از پدر و مادر خود جدا میشود و به همسر خود میپیوندد و از آن پس آن دو یکی میشوند.» بعدها در عهد جدید، از همین آیه استدلال میشود که چرا نباید طلاق واقع شود: اینکه آن دو یکی میشوند و وقتی یکی شدند، دیگر اصلاً نباید جدا شوند. «آدم و همسرش هرچند برهنه بودند ولی احساس خجالت نمیکردند»، چون هنوز از درخت نیک و بد نخورده بودند؛ وقتی میخورند، متوجه میشوند که اینجا چیز شرمآوری وجود دارد.
فصل سوم: «مار از همه حیواناتی که خداوند به وجود آورد زیرکتر بود. روزی مار نزد زن آمد به او گفت آیا حقیقت دارد که خدا شما را از خوردن میوه تمام درختان باغ منع کرده است؟ زن در جواب گفت ما اجازه داریم از میوه همه درختان بخوریم به جز میوه درختی که در وسط باغ است. خدا امر فرموده است که از میوه آن درخت نخوریم و حتی آن را لمس نکنیم وگرنه میمیریم.»
تفاوتها وحشتناک است. اولاً در این داستان شیطانی وجود ندارد؛ این مار است که مایهٔ فریب است و در تورات هیچ اشارهای نیست که این مار همان شیطانِ تغییرشکلداده باشد. یکی از حیواناتی که خلق شده مار است که از همه زیرکتر است و سراغ حوا میآید؛ یعنی فریب از طریق زن واقع میشود. در قرآن اگر تقصیر آدم نباشد، دستکم تقصیر حوا نیست؛ در حقیقت به نظر میآید هر دو با هم این کار را میکنند. ولی اینجا داستان بهطور مشخص این است که مار زن را فریب میدهد و زن است که گناه را پدید میآورد. اگر هم این داستان را نخوانده باشید، احتمالاً این چیزها را شنیدهاید: مار، دندهٔ انسان، و چیزی که از آن نهی شدند که اگر از درخت بخورند یا حتی لمسش کنند میمیرند. این هم به این شکل در قرآن نیست؛ فقط نهی شدند که به درختی نزدیک نشوند.
«مار گفت مطمئن باش نخواهید مرد»، و میبینید که نمیمیرند. خیلی جالب است: خداوند گفته بود، واقعاً امر کرده بود، که نخورید وگرنه میمیرید؛ ولی میخورند و نمیمیرند و مار راست میگوید. این را واقعاً برای خنده نمیگویم؛ نکتهای را میگویم. من متنهایی خیلی عجیبتر از این خواندهام و نخندیدهام. «مطمئن باش نخواهید مرد. وقتی خدا خوب میداند زمانی که از میوه آن درخت بخورید چشمان شما باز میشود و مانند خدا میشوید و میتوانید خوب را از بد تشخیص دهید. آن درخت در نظر زن زیبا آمد و با خود اندیشید میوه این درخت دلپذیر میتواند خوشطعم باشد و به من دانایی ببخشد. پس از میوه درخت چید و خورد و به شوهرش هم داد و او نیز خورد.» یعنی آدم حتی شخصاً میوهٔ درخت را نچیده و لمس نکرده است؛ خود حوا بوده که پیش از آدم خورده و یکی هم داده تا آدم بخورد. «آنگاه چشمان هر دو باز شد و از برهنگی خود آگاه شدند. پس با برگهای درخت انجیر پوششی برای خود درست کردند.» این خیلی شبیه روایت قرآن است که از برگ درختان برای خودشان پوشش درست کردند.
«عصر همان روز آدم و زنش صدای خداوند را که در باغ راه میرفت شنیدند و خود را لابهلای درختان پنهان کردند. خداوند آدم را ندا داد ای آدم چرا خود را پنهان میکنی؟» آیا ویژگی خداوند در قرآن اینطور است که مثلاً در زمین ظاهر شود، به این معنا که در باغ راه برود و از آدم بپرسد چرا خودت را پنهان میکنی؟ تعجب نکنید؛ به هر حال در تورات، با وجود یکتایی و قدرت خداوند و اینها، چنین چیزهایی هم دربارهٔ او نقل میشود که باید به نوعی توجیهش کرد. «آدم جواب داد صدای تو را در باغ شنیدم و ترسیدم زیرا برهنه بودم پس خود را پنهان کردم. خداوند فرمود چه کسی به تو گفت که برهنهای؟ آیا از میوه آن درخت خوردی که به تو گفته بودم از آن نخوری؟ آدم جواب داد این زن که یار من ساختی از آن میوه به من داد و من هم خوردم. آنگاه خداوند از زن پرسید این چه کاری بود که کردی؟ زن گفت مار مرا فریب داد. پس خداوند به مار فرمود به سبب انجام این کار از تمام حیوانات وحشی و اهلی زمین ملعونتر خواهی بود تا زنده ای روی شکم خواهی خزید و خاک خواهی خورد. بین تو و زن و نیز بین نسل تو و نسل زن خصومت میگذارم. نسل زن سر تو را خواهد کوبید و تو پاشنه وی را خواهی زد.»
این عبارت خیلی معروف است؛ مار و پاشنه در ادبیات دینی مسیحی و یهودی هم به هر حال بازتاب زیادی داشته است. پاشنه، مثلاً پاشنهٔ آشیل، انگار جایی است که آسیبپذیر است؛ و کلاً توصیف تمثیلی اینکه «نسل زن سر تو را خواهد کوبید و تو پاشنه وی را خواهی زد».
«آنگاه خداوند به زن فرمود: درد زایمان تو را زیاد میکنم و تو با درد فرزندان خواهی زایید. مشتاق شوهرت خواهی بود و او بر تو تسلط خواهد داشت.» چون جملهٔ اول به نظر میآید حالت مجازات دارد، طبعاً آدم احساس میکند جملهٔ دوم، «مشتاق شوهرت خواهی بود و او بر تو تسلط خواهد داشت»، هم حالت مجازات دارد؛ انگار قرار نبود اینطور بشود و بعداً اینطور شد. اینکه درد زایمان بهعنوان مجازات در انسان قرار داده شده، به هر حال نکتهٔ جالبی است؛ در قرآن به چنین چیزی اینطور اشاره نمیشود.
«سپس خداوند به آدم فرمود: چون گفته زن را پذیرفتی و از میوه آن درخت خوردی که به تو گفته بودم از آن نخوری زمین زیر لعنت قرار خواهد گرفت و تو تمام ایام عمرت با رنج و زحمت از آن کسب معاش خواهی کرد. از زمین خار و خاشاک برایت خواهد رویید و گیاهان صحرا را خواهی خورد. تا آخر عمر به عرق پیشانیات نان خواهی خورد و سرانجام به همان خاکی باز خواهی گشت که از آن گرفته شدی. زیرا تو از خاک سرشته شدی و به خاک هم برخواهی گشت.» زحمتهایی هم که انسان در زمین متحمل میشود نتیجهٔ این است که گناه کرد. انگار جریان هبوط اینطور است که آن باغ، و آن راحتیای که انسان در باغ عدن داشت، از او گرفته شد و حالا ناچار است مثلاً کشاورزی کند و کار کند و غذا را بهراحتی به دست نیاورد و الی آخر.
تا حدی مشکوک است که بشود نتیجه گرفت مرگ ناشی از این خوردن است، یعنی حرف خدا درست بوده و واقعاً چون میوه را خوردند میمیرند؛ یعنی بودن در آن باغ مثلاً جاودانگی بود و بعداً معلوم شد راست میگفت. میشود اینطور تعبیر کرد که مرگ در واقع بعداً پیش آمد؛ و همینطور هم نگاه میکنند که اصلاً مرگ نتیجهٔ گناه اولیه است و انسان میتوانست در باغ عدن به نوعی جاودانه باشد.
«آدم زن خود را حوا یعنی زندگی نامید. چون او میبایست مادر همه زندگان شود. خداوند لباسهایی از پوست حیوان تهیه کرد و آدم و همسرش را پوشانید. سپس خداوند فرمود: حال که آدم مانند ما شده است و خوب و بد را میشناسد، نباید گذاشت از میوه درخت حیات نیز بخورد و تا ابد زنده بماند.» پس اگر از آن درخت حیات میخوردند، تا ابد زنده میماندند. اینکه «آدم مانند ما شده» یعنی هیچکس جز خدا خوب و بد را تشخیص نمیداد و آدم به نوعی صفتی الهی پیدا کرده و در آن با خداوند شریک شده است، در حالی که خداوند نمیخواست کسی در این صفت شریک شود. «پس خداوند او را از باغ عدن بیرون راند تا برود و در زمینی که از خاک آن سرشته شده بود کار کند. بدین ترتیب او آدم را بیرون کرد و در سمت شرقی باغ عدن فرشتگانی قرار داد تا با شمشیر آتشینی که به هر طرف میچرخید راه درخت حیات را محافظت کند.»
این پایان داستان آفرینش است و بعد ماجرای هابیل و قابیل در تورات میآید. چون ناچاریم بعداً مفصل دربارهٔ داستان آفرینش بحث کنیم، فکر میکنم لازم بود از همین حالا، اگر خودتان نمیخوانید، دستکم یک بار این داستان را شنیده باشید؛ بهویژه چون فکر میکنم تفاوتهایش با داستان قرآن به نوعی اهمیت پیدا میکند.