او هدف این بحث را شناخت مسیحیت و درک احساس مسیحیان میداند و سپس از اصول نقد مکاتب دینی میگوید. بعد نشان میدهد استدلال از عهد عتیق با اعتقاد به تجسد و تثلیث جور درنمیآید، ولی میگوید کنار گذاشتن تجسد از نظر عاطفی برای مسیحیان آسان نیست. سپس به گناه اولیه و مصلوبشدن مسیح برمیگردد و در پایان داستان آفرینش را از کتاب مقدس میخواند و با قرآن مقایسه میکند.
هدف بحث و دو «پرایم»
او میگوید هدف اصلی بحث این است که مسیحیت را خوب بشناسند، احساس مسیحیان را درک کنند و تشخیص بدهند با توجه به اعتقادات اسلامی و قرآن چه مقدارش را میتوانند بپذیرند. قصدش این نیست که مسیحیت را بیان کند و بعد ردش کند؛ فکر میکند در مسیحیت حقایقی هست که شاید مسلمانان به اندازهٔ کافی به آن توجه نکردهاند.
او اصطلاح «مسیحیت پرایم» را به کار برده تا بگوید فرض کنیم منابع مسیحیت درست است، و «روایت اسقفی» را برای روایتی که مسیحیان به آن اعتقاد دارند، برآیندی از متون و از چیزهایی که به ذهن الهیدانانشان رسیده؛ احتمال دارد اعتقادات مسیحیان حتی با متون خودشان منطبق نباشد. مسلمانان هم همین مشکل را دارند و میشود از «اسلام پرایم» گفت؛ ممکن است جایگاه مسیح در نگاه کنونی مسلمانان با نگاه قرآن منطبق نباشد.
دستکم یک چیز را از مسیحیان میشود یاد گرفت: بهدرستی روی داستان آفرینش و هبوط تأکید میکنند و انسانشناسی و مسیحشناسیشان بر آن بنا شده است. او فکر میکند در قرآن هم این داستان مرکزیت دارد، ولی در کلام و الهیات اسلامی ندارد؛ این ایراد را به روایت اسلامی موجود میگیرد، نه به خود اسلام.
اصول نقد یک مکتب دینی
او میگوید نقد مکاتب دینی با مکاتبی که ادعای وحیانیبودن ندارند فرق دارد: وقتی کتاب مقدس مطرح است، اگر تا جایی چیزی را بپذیرید، باید بهطور منطقی خیلی چیزهای دیگر را هم بپذیرید. به همین دلیل نمیشود گفت بعضی مطالب کتاب را قبول ندارم ولی اصول مکتب را قبول دارم.
به گفتهٔ او اولاً باید خودِ حرفهایی را که زده میشود، مستقل از اینکه از چه منابعی استفاده میکند، نقد کرد؛ بحث دربارهٔ تثلیث و تجسد از این نوع است. بحث جداگانه این است که آیا این عقاید بر شواهد تاریخی استوارند: آیا اصلاً مسیح وجود داشته؛ اگر وجود داشته، آیا مأمور تأسیس دین جدیدی به نام مسیحیت بوده یا مکتبی را که موسی تأسیس کرده بود تأیید میکرده؛ و آیا کتاب عهد جدید که در قرن چهارم شکل گرفت واقعاً منابع اصلی است یا دهها نوشتهٔ دیگر قرن اول و دوم هم میتوانند به همین اندازه ملاک باشند. آخرین بحث این است که همهٔ ادعاهای تاریخی کلیسا را قبول کند و شک کند که روایت اسقفی با خود عهد جدید و عهد قدیم سازگار است یا نه.
او میگوید همین پرسشها دربارهٔ اسلام هم باز است و برای مسیحیت استثنا قائل نمیشود؛ مثلاً کسی میتواند بپرسد چه کسی کتب اربعه را تصویب کرده و در چه تاریخی. شیعه و سنی حدیث یکدیگر را کنار میگذارند و او میپرسد اعتبار تاریخی این متون تا چه حد بررسی شده، بیآنکه خودش بگوید اعتبارشان واقعاً چقدر است.
ناسازگاری استدلال از عهد عتیق
به گفتهٔ او مسیحیان برای اثبات اینکه عیسی مسیح موعود است به عهد عتیق استناد میکنند. ولی اگر عهد قدیم را قبول داریم، آن مسیحی که آنجا وعده داده شده خداوندِ متجسد نبود، بلکه پیامبری بود که قرار بود ظهور کند، مثلاً به بزرگی داوود و همشأن موسی؛ پس نمیشود از آن سند استفاده کرد و بعد ادعای تجسد و تثلیث کرد. او میگوید تمام عهد عتیق با اعتقاد به تثلیث مخالف است.
انجیل متی شهرت دارد که برای یهودیان نوشته شده، و در انجیلها اصرار هست که مسیح در بیتلحم متولد شد، چون عهد عتیق چنین گفته؛ داستان سرشماری رومیها را هم او نامعقول میداند. در عهد عتیق آنچه در انتظارش هستند ظهور یک پیامبر بزرگ است، و دربارهٔ تثلیث پرسشی تاریخی هست که مسیحیان باید جواب بدهند: چرا خدای عهد عتیق، که شبیه قرآن بسیار یکتاست، چنین نیست و این حقیقت تا پیش از مسیحیت پنهان مانده.
یکی از حاضران میگوید اسقفها میتوانند بگویند تثلیث هست یا تحریف شده است. او پاسخ میدهد باید حرفی بزنند؛ مثلاً اگر بگویند برای یهودیان زود بود، جواب محکمی نمیداند. در عهد عتیق به دنبال اشارههای تثلیث میگردند: در تورات سه چیز هست، کلام و حکمت و یهوه، و یهوه را معادل پدر، کلام را معادل مسیح و حکمت را معادل روحالقدس میگیرند؛ ولی او میگوید اگر کسی این حرفها را نشنیده باشد و تورات را بخواند، متن چنین چیزی را در خود ندارد.
یکی از حاضران میگوید قرآن هم به کتاب یهودیان ارجاع میدهد و همانجا میگوید تحریف کردهاند. او پاسخ میدهد این استدلال جدلی است، یعنی استفاده از آنچه طرف مقابل قبول دارد؛ مسیحیان میتوانند از کتاب مقدس بگویند مسیح ظهور میکند، ولی دیگر نمیتوانند بگویند این مسیح متجسد و یکی از سه چهرهٔ تثلیث است.
چرا تجسد را نمیشود راحت کنار گذاشت
او میگوید ممکن است مسیحی بگوید قرار بود بحث عاطفی هم باشد، و او در پاسخ میگوید نمیشود تا جایی استدلال کرد و وقتی نقضی پیدا شد گفت عقل چه ربطی دارد. اگر مدلی ساخته شود که با جهان یا درون خودش سازگار نباشد، دیگر نمیشود گفت بر اساس عواطف ایمان میآوریم. حداکثر چیزی که از بحثهای پیشین درمیآید این است که مسیح باید فاقد گناه اولیه باشد؛ خدابودنش از هیچکدام درنمیآید.
با این حال میخواهد دلایل عاطفی را بگوید. او به کتاب «اسطورهٔ تجسد خدا» از جان هیک اشاره میکند که الهیدانان مسیحی مخالف تجسد در آن مقاله نوشتهاند. مسیحی مسیح را الگوی کامل میبیند، و چون او را خدا میداند تأثیر اخلاقیاش عمیق است. از نظر مسیحیان تجسد و مصلوبشدن نشانهٔ عشق شدید خداوند به انسان است و این احساس مرکز احساسات مسیحی است.
به گفتهٔ او اگر تجسد را بگیرید، انگار انکار میکنید که خداوند تو را آنقدر دوست دارد که حاضر است برایت مصلوب شود، و به نظر او این دلشان را میشکند و برای هر مسیحی بحران روحی پیش میآید. او میگوید نمیخواهد بگوید مسیحیت بدون تجسد معنا ندارد، ولی مسیحیت اسقفی بدون تجسد به نوعی بیمعنا به نظر میآید. از نظر منطقی ممکن است عشق خدا به انسان را از راه دیگری پذیرفت، ولی کار راحتی نیست.
او میگوید خدای اسلام و یهودیت، با «لیس کمثله شیء»، دورازدسترستر است، در حالی که مسیحی با مسیح که جلوهٔ انسانی دارد صمیمی است؛ این قرب را نتیجهٔ تجسد میداند که در اسلام نیست. در عرفان مسیحی دو شاخه هست، مسیحمحور و خدامحور، و اکهارت که تکفیر شد در شاخهٔ خدامحور بود. او در عین حال میگوید اصلاً معتقد نیست که این اعتقادات به معنای واقعی در مرکز مسیحیتاند، ولی راحت نیست که با چند استدلال این اعتقاد دوهزارساله کنار گذاشته شود.
توسل، غلو و جایگزینها
یکی از حاضران توسل شیعه را با این نگاه مقایسه میکند. او پاسخ میدهد ماجرای مسیحیان توسل نیست بلکه پرستش است و از خود مسیح میخواهند چون خدا میدانندش؛ شباهتش کم و تفاوتش زیاد است.
او میگوید مسیحیبودن بهراحتی از تجسد و تثلیث و مصلوبشدن تفکیکپذیر نیست؛ کنار گذاشتن چنین اعتقادی خیلی زمینهسازی لازم دارد تا جایگزینهایی برایش داشته باشید. فیلمی که فکر میکند سه سال پیش ساخته شد و تمام تأکیدش روی شکنجههایی است که مسیح دیده، در جهان مسیحی غوغایی به پا کرد؛ گزارشهایی هست که کسانی با دیدن آن شفا پیدا کردند. به گفتهٔ او دلیلش تصور مسیحیان است که این خداوند است که فقط برای عشقی که به بشر دارد رنج میکشد.
او میگوید همهٔ این ماجرا همان چیزی است که «غلو» میگویند، و وقتی غلو جا افتاد برطرفکردنش خیلی سخت میشود: به علیاللهی بگویید علی خدا نبود، میگوید تو هنوز علی را نشناختهای. یکی از هماتاقیهایش در حج، که به امام حسین اعتقاد شدید داشت، نزدیک ایران به او گفت: «ولی شما هنوز قدر امام حسین را نشناختهاید.» به گفتهٔ او آدم وقتی از کسی تبعیت میکند چنین چیزی را دوست دارد و میخواهد او را تا جایی که میشود بالا ببرد؛ و این در همهٔ ادیان هست.
حتی اگر استدلال کند در الهیات مسیحی به تجسد نیازی نیست، چیزهای عاطفی جور درنمیآید. به نظر او تا کسانی مانند جان هیک نگویند به جای این اعتقادات چه میگذارند، این حرفها میان عموم مسیحیان پیش نمیرود. او باز میگوید تثلیث و تجسد زیان هم دارد: عارف مسیحی به همان صورت انسانی میرسد و به وحدت وجود نمیرسد.
گناه اولیه و مصلوبشدن
او میگوید توحید یعنی نسبت همهٔ موجودات با خدا یکسان باشد، مخلوقبودن؛ در مسیحیت نسبت مسیح با خدا با نسبت مخلوقات یکی نیست. جلسهٔ قبل نتیجه گرفته بود که از استدلالهای الهیات مسیحی خدابودن مسیح درنمیآید و حتی برای فدیه لازم است مسیح فقط از گناه اولیه مبرا باشد.
او ایدهٔ فدیه را ضعیفترین ایدهٔ الهیاتی مسیحیت میداند و فکر میکند خود الهیدانان مسیحی هم از آن راضی نیستند. اگر بخواهند بگویند مسیح فاقد گناه اولیه است، باید مدلی بدهند که گناه اولیه ذاتی نیست و چگونه از آدم به انسانها رسیده و استثنا میپذیرد؛ مگر اینکه کسی بگوید مسیح نمایندهٔ دوم بود. او میگوید ممکن است کسی این را فعلاً فرض وارد نظریهاش کند.
مصلوبشدن هم باقی میماند: اگر مسیح بیگناه باشد، چرا عذاب شد؟ از دید اسلامی به نظر میآید باید به سمت نفی مصلوبشدن رفت، ولی نمیشود شواهد تاریخی را بهراحتی کنار گذاشت. اگر متنهای مربوط به مصلوبشدن کنار بروند، ممکن است همهٔ متنها کنار بروند و نتوان وجود خود مسیح را ثابت کرد؛ جز یکی دو سند غیرمسیحی، مثل تاریخ یوسفوس، سندی نیست و آنها هم به مصلوبشدن مربوطاند.
خواندن داستان آفرینش از تورات
او میگوید دو جلسه است که میخواهد داستان آفرینش را از کتاب مقدس بخواند، چون به فرض خواندن آن اعتماد ندارد، و امیدوار است عدهای دستکم پنج فصل اول عهد قدیم را بخوانند. در فصل اول آمده «انسان را شبیه خود بسازیم»، که به گفتهٔ او در قرآن نیست و خلیفةاللهبودن با شبیهبودن یکی نیست؛ ولی فرمانروایی بر زمین با قرآن سازگار است. او میپذیرد که در روایات مسلمانان هم آمده انسان بر صورت خداوند خلق شده.
در تورات انسان از روز اول در زمین خلق شده و قرار است فرمانروایی کند؛ هبوط و اینکه انسان بعداً به زمین بیاید مطلقاً در تورات نیست. در فصل بعد «آنگاه خداوند از خاک زمین آدم را سرشت» و روح حیات دمیده شد، که خیلی شبیه قرآن است. در باغ عدن یک درخت حیات و یک درخت شناخت نیک و بد در وسط باغ است، و خداوند آدم را در باغ گذاشت تا در آن کار کند و از آن نگهداری نماید، که به گفتهٔ او در روایت اسلامی اینطور نیست. او میگوید نامگذاری حیوانات مشابه تعلیم اسماست و طفیلیبودن زن در داستان دندهٔ آدم بهوضوح وجود دارد، در حالی که در قرآن چنین اشارهای نیست.
هبوط در روایت تورات
او میگوید تفاوتها وحشتناک است: در تورات شیطانی نیست، مار فریبنده است و زن را فریب میدهد؛ در قرآن دستکم تقصیر حوا نیست. خداوند گفته بود اگر بخورند میمیرند، ولی میخورند و نمیمیرند و مار راست میگوید. برگ انجیر برای پوشش شبیه قرآن است، ولی خداوند در باغ راه میرود و از آدم میپرسد.
درد زایمان زن، رنج کار و بازگشت به خاک نتیجهٔ گناهاند و به گفتهٔ او جملهٔ تسلط شوهر هم احساس میشود حالت مجازات دارد؛ آدم از باغ بیرون رانده میشود تا از درخت حیات نخورد. او میگوید لازم بود دستکم یک بار این داستان را بشنوند، چون تفاوتهایش با قرآن اهمیت پیدا میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه