جلسه با پاسخ به پرسشها و ادامهٔ حرفهای جلسهٔ قبل آغاز میشود: جنسیت و تجرد مسیح، رشد او و داستان آدم در قرآن. سپس دربارهٔ شیوهٔ درست نقد یک مکتب تأکید میکند و میگوید بهجای ایراد گرفتن باید گفت مسیحشناسی اسلامی چیست. میخواهد نشان بدهد همهٔ چیزهای الهیات مسیحی که باید توجیه شوند، بهجز مصلوبشدن مسیح، با حرفی که میزند درست درمیآید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
در ویژگیهای روانی سطح بالا، به نظر، زن و مرد فرق چندانی ندارند. اصلاً به نظر میرسد وقتی انسان به کمال میرسد، یعنی سیر و سلوک میکند و به مراحل بالای کمال میرسد، جنسیت به نوعی حل میشود؛ یعنی در عالم معنا ساکن میشود.
فکر میکنم روانکاوی بسیار مهم است، و فکر میکنم «فروی پاودی» راست میگوید که اگر به بیماریها و مشکلات روانی بپردازیم، خیلی از مشکلات نتیجهٔ مسائلی است که به جنسیت مربوط است.
از «ابوطبایی» دربارهٔ تجرد مسیح میپرسند و ایشان میگوید مسیح نوعی حالت تجرد دارد: تجردی روحی؛ از نظر روانی حالتی روحانی دارد که گویی میلی به ازدواج ندارد، و از شدت قداست و روحانیتی که دارد با آدمهای دیگر تفاوت داشته است. من هم فکر میکنم همینطور است. یکی از دلایل اینکه مسیح اصلاً آن مشکلات دیگر را پیدا نکرد، این است که فاقد جنسیت است؛ به آن معنایی که دیگران دارای جنسیتاند و نیاز دارند از راه ارتباط با جنس مخالف، تعادل ازدسترفتهٔ خود را به دست آورند.
اینجا باز به حرفی از یونگ اشاره کنم. اگر بخواهیم دربارهٔ جنسیت بحث کنیم، باید سراغ یونگ رفت؛ نمیدانم کس دیگری در این باره حرف حسابی زیادی زده باشد. یونگ معتقد است اگر انسانها مراحل رشد روانی را طی کنند، از سنی به بعد نیازشان به ازدواج به نوعی از بین میرود. یعنی در سنی، ازدواج در رشد روانی و رسیدن به تعادل خیلی مؤثر است؛ ولی اگر کسی رشد کند و مثلاً از مرحلهای بگذرد، دیگر نیازی به آن ندارد و میتواند بدون کمک گرفتن از یک ابژهٔ خارجی، در درون خودش تعادل را پیدا کند و به تعادل برسد.
رابطهٔ میان زن و مرد این تعادل را بازمیگرداند؛ زیرا در یک رابطهٔ عاشقانه، مثلاً زن با آنیمای درونی مرد در واقع یکی میشود. آنیما اصطلاح یونگ است: چیزی در درون مرد که بر زنی که به او علاقه دارد پروژکت میشود و تقویت میشود. بنابراین انسان در درون خودش تعادلی به دست میآورد. گویی اگر رابطهای عاشقانه وجود داشته باشد، مثلاً مردی که در زندگی خودش کارهایی میکند، همیشه آن معشوق را در درون خود دارد و کارهایی را برای رضایت او انجام میدهد؛ معشوق در درونش حضور دارد. همینطور مرد در درون زنی که به او علاقهمند است حضور دارد و گویی سخنش آنجاست. بنابراین در رابطهای عاشقانه، با پیوند زن و مرد، آن عدم تعادلی که وجود دارد از بین میرود. و اگر عدم تعادلی وجود نداشته باشد، کما اینکه فکر میکنم در مورد مسیح وجود نداشته است، ازدواج کردن شاید به نوعی بیشتر دچار اختلالش کند تا اینکه مثلاً به رشد روانیاش کمک کرده باشد.
به هیچ وجه حرف این نیست که مسیح وقتی به دنیا میآید کامل مطلق است و در مسیر زندگی خودش رشد نمیکند؛ از این حرفها اصلاً چنین نتیجهای به دست نمیآید. نتیجهٔ حرفهایی که میزنم این است که به نظر من در داستان آفرینش در قرآن، انسان ساخته شده تا به زمین بیاید و مراحلی را طی کند: قرار است انسان سه مرحله داشته باشد؛ یک مرحلهٔ جنینی، یک مرحله در این دنیا و یک مرحله هم پس از مرگ. بنابراین چنین نیست که مرگ نتیجهٔ گناه آدم باشد. اگر مرگ را به این معنا بگیریم که روح از بدن خارج شود، یعنی از این دنیا به عالم آخرت منتقل شویم، همهٔ ما قرار است بمیریم؛ مسئله این است که مرگ حالت جانکندن و سختی و مانند اینها داشته باشد. تولد هم ممکن است برای مادر یا کودک سخت باشد؛ ممکن است برای مسیح هم سختی وجود داشته باشد. ولی همهٔ این مراحل رشد طی میشود؛ یعنی همانطور که جسم مسیح به معنای واقعی کلمه رشد میکند، بقیهٔ وجودش هم رشد میکند. از مرحلهای عبور میکند و رشد میکند و بعد به مرحلهای میرسد که متولد میشود. همینطور در این دنیا نیز به یک معنا رشد میکند؛ چنین نیست که فرضاً از آغاز موجودی کامل باشد. هم جسم مسیح رشد کرده و هم از نظر روانی رشد کرده است، و به نظر من در آخرت هم رشد پیدا میکند. این برگشتن به سطح خدا نیز با مرگ تفاوتی پیدا نمیکند.
مسیح در آغاز تولد قدرت تکلم دارد و قدرتهای روانی خاصی دارد؛ باران و چیزهایی از این دست در اختیار ما نیست، اما مسیح به همهٔ این چیزها محیط است و گویی بر زمین فرمانروایی مطلق دارد؛ حتی میبینید که به دیگران حیات میبخشد. اختیارات او بسیار وسیع است. من از این حرفها استفاده میکنم و میگویم که شر، به آن معنایی که در بحثهای قبل گفتم، ذاتیِ زندگی کردن در زمین نیست. یعنی چنین نیست که زندگی کردن در زمین باعث شده باشد دچار این مشکلات شویم، یا اینکه انسان بهطور ذاتی با آمدنش به زمین دچار آنها شود. ببینید، خیلی مهم است که زمین تبعیدگاه نیست. ما اگر احساس تبعید میکنیم، به خاطر مشکلی است که برایمان پیش آمده است. مسیح در زمین، به نظرم، دارد مراحل رشد خودش را میگذراند.
باز، بحثی که پیش از جلسه شد، فکر میکنم بحث خوبی است. معنای اینکه شر برای مسیح اصلاً وجود ندارد و رنج نمیکشد، این نیست که مسیح مثل بقیهٔ انسانها پس از تولدش مورد آزمایش قرار نمیگیرد و به نوعی امکان انحراف ندارد، یا لازم نیست واقعاً خودش را در یک مسیر نگه دارد تا رشد کند و به کمال برسد. من مطلقاً منکر این نیستم؛ فکر میکنم دقیقاً همینطور است. مسیح مثل همهٔ پیامبران دیگر و مثل همهٔ انسانها به نوعی تحت آزمایش است. بنابراین اینکه مثلاً شیطان وسوسهاش کرد و گمراه نشد، به نظر من نهتنها با تصورات قرآنی ناسازگار نیست، بلکه سازگار هم هست. پس مسئله فقط این است که موجودی در دنیا خلق شد و به دنیا آمد که در آن مرحلهای که همهٔ آدمها منحرف میشوند و به نوعی دچار گناه اولیه میشوند، مرتکب گناه نشده بود؛ و مسیح در بقیهٔ دوران حیات خودش هم مرتکب گناه نشد و به نوعی عصمت مطلق دارد. این نمونهای خاص است که برای همهٔ انسانها به نوعی اتمام حجت است؛ برای کسانی که با شر مشکل دارند: میشد اینگونه زندگی کرد.
مسیح به نوعی حقیقت آدم است؛ همان حقیقتی که همهٔ ما در درون خود داریم و گویی از آن جدا شدهایم. آنچه مسیحیان با عنوان تأثیر نجاتبخش مسیح مطرح میکنند، یعنی اینکه شناختن مسیح گویی چیزی را در درون ما به راه میاندازد و باعث هدایت و نجات میشود، فکر میکنم کاملاً درست است. مسیح دقیقاً همان حقیقت واقعی همهٔ انسانهاست. این لقب «پسر انسان» لقب خیلی عجیبی است.
دربارهٔ پرسش اول، یعنی اینکه آیا این مطلب مورد قبول همه است، واقعاً جستوجو نکردهام ببینم همه قبول دارند یا نه. فکر میکنم وقتی از روح حرف میزنیم، یعنی اینکه انسان نوعی روح دارد و «نفخهی فیه من روحی»، اگر بگویید روح جنسیت دارد، باید بگویید خدا مثلاً دو جور روح دارد: در بعضیها روح مردانه میدمد و در بعضیها روح زنانه. من نمیدانم، ولی فکر نمیکنم کسی چنین حرفی زده باشد. فکر میکنم همه به نوعی عالم معنا را فاقد جنسیت میدانند و این اشیا و چیزهای جسمانیاند که به نوعی جنسیت پیدا میکنند.
دربارهٔ توصیف بهشت فکر میکنم در اوایل به اندازهٔ کافی صحبت کردیم و ورود دوباره به آن تکراری است. احساس میکنم کمی بیش از اندازه برای بحث توصیف بهشت وقت گذاشتیم. اگر چیزی بود که میتوانستم الان با یکی دو جمله جواب بدهم، جواب میدادم؛ ولی فکر میکنم نمیشود جواب داد، یعنی باید دوباره همهٔ آن حرفها را یک بار بزنم. اگر اشتباه نکنم، نزدیک یک جلسه دربارهٔ این موضوع صحبت کردیم.
نه، من بهطور قطعی استدلال نکردم. به نظرم به نوعی عجیب است که به جنسیت انسان در همهٔ مراتب وجودش اعتقاد داشته باشیم؛ با شهود و تجربهٔ مثلاً عرفا هم به نظر جور درنمیآید. یعنی مسیر رشد طوری است که درست است زن و مرد مثلاً از همدیگر دورند، ولی هرچه موجودات معنویتر میشوند، گویی به هم نزدیکتر میشوند. من واقعاً در این حوزه تأکیدی ندارم که بخواهم از آن آیه یا چیزهای دیگر استدلال کنم. کمی مشکل دارم با اینکه فرض کنیم چیزی به اسم روح وجود دارد که مثلاً از جایی آمده و در یک جسم حلول کرده است. فکر میکنم تصور خیلی خوبی نباشد، و فکر نمیکنم «نفخهی فیه من روحی» هم معنایش این باشد که مثلاً چیزی از آسمان آمده و در جسم ساکن شده است. به هر حال احساس خیلی مثبتی به اینجور نگاه کردن ندارم. ولی به هر حال مراتبی در وجود انسان هست؛ گویی انسان همانطور که جسم دارد، در عالم مثال و عالم معنا هم موجودیت دارد، و هرچه بالاتر بروید جنسیت معنای خودش را بیشتر از دست میدهد. فکر میکنم این یک واقعیت است. باز، همهٔ این بحثها دربارهٔ موضوعی است که همیشه میگویم خیلی رویش تأکید ندارم.
یکی از حاضران: نکتهٔ جالب این است که حضرت مسیح در ۳۰ سالگی مبعوث شد.
آفرین، خیلی ممنون. بله، حضرت مسیح در ۳۰ سالگی مبعوث شد. اگر نمیگفتی، این جلسه هم یادم میرفت این را بگویم، ولی جزو چیزهایی بود که میخواستم بگویم: در نبوت خودش هم در ۳۰ سالگی مبعوث شده است، در حالی که به نظر میرسد عرف این است که در ۴۰ سالگی باشد. میخواهم بدون اینکه کسی پرسش دیگری بکند و وارد بحثی شوم، فقط اشاره کنم که میعاد خداوند با موسی ۳۰ بود و ۱۰ روز به آن اضافه شد و ۴۰ شد. فکر میکنم میان این موضوع و آن ارتباطی هست؛ گویی اصل ۳۰ است و ۴۰ به نوعی اتمام چیزی است: چون ما چیزی کم داریم، ۱۰ تای دیگر اضافه شده است؛ یعنی سیر طبیعیِ رسیدن به نهایت. اما آن ۴۰ چیست؟
۴۰ جایی است که انسان در مراحل رشد خودش در زندگی دنیایی به کمال میرسد و پس از آن مثلاً شروع میکند به از دست دادن چیزهایی و دور شدن از عالم جسمانی. موجودی که درست و طبیعی زندگی کرده باشد، در ۴۰ سالگی به نهایت مثلاً قدرت شناخت خودش میرسد و قدرتهای روانیاش کامل میشود؛ البته اگر خوب زندگی کرده باشد، چون اکثر آدمها اصلاً به یکهزارم آنچه باید برسند نمیرسند. پیامبران اینگونهاند: اولیای خدا چنین نیست که در ۵ سالگی به نهایت رشد رسیده باشند، ولی در ۴۰ سالگی مثلاً به نوعی به رشد نهایی خود میرسند. البته امکان دارد که در سنین پایینتری مبعوث شوند، ولی عرف این است.
یحیی نمونهٔ آن است. از آنچه در قرآن دربارهٔ یحیی آمده این را میفهمم که یحیی از این نظر خیلی به مسیح نزدیک است که آن اختلال و مانند آن در او در سطح بسیار پایینی است، و در کودکی مثلاً به نوعی به جایی میرسد که میتواند رسول شود. دربارهٔ مسیح هم به نظر میآید که از ابتدا نوعی رسالت دارد و میگوید به من کتاب داده شده است؛ ولی تا ۳۰ سالگی، که دعوت خودش را شروع میکند، گویی صبر میکند. یحیی هم فکر نمیکنم اینطور باشد که از کودکی مثلاً تعمید دادن مردم را شروع کرده باشد. فکر میکنم به هر حال این مطلب مشهور، یعنی ۴۰ سالگی، درست است؛ در خود قرآن هم اشاره به ۴۰ سالگی هست: وقتی به ۴۰ سالگی میرسید.
هر وقت چیزی میگویم که فرعی است، بیشتر رویش بحث میشود؛ برای همین آنچه را الان میخواستم دربارهٔ ۴۰ سالگی بگویم نمیگویم. ولی این نکته به نظر من کاملاً قابل اشاره است که رسالت مسیح در ۳۰ سالگی شروع شده و به نوعی با عرف پیامبران دیگر فرق میکند. به نظر میآید اگر آن اختلالها نباشد، ۳۰ سالگی مثلاً نهایت رشد در اقامت در زمین است، و مسیح پس از طی این مراحل از دنیا عروج میکند و میرود. در قرآن از مرگ او هم با اصطلاحی یاد میشود که همان اصطلاح در مورد خواب هم به کار میرود.
احساس میکنم متن قرآن با این ناسازگار است که بگوییم حضرت آدم به نمایندگی از همه گناه اولیه را مرتکب شده است. فکر میکنم به نظر من از نص قرآن با صراحت برمیآید که همهٔ ما در شرایطی شبیه آدم قرار میگیریم. مثلاً در سورهٔ اعراف این آیه از نظر من خیلی صراحت دارد؛ همان آیهای که قبلاً برایتان خواندم. اول سورهٔ اعراف داستان آفرینش یک بار تکرار میشود و از جاهایی مفصلتر از مثلاً داستان سورهٔ بقره است. میگوید: «ولقد خلقناکم ثم صورناکم ثم قلنا للملائکة اسجدوا لآدم». دربارهٔ همه دارد میگوید: شما را خلق کردیم و صورت دادیم و به ملائکه گفتیم که بر آدم سجده کنید. فکر نمیکنم بشود این را جور دیگری تأویل کرد؛ این دربارهٔ تمام آدمهاست: همهٔ شما را خلق کردیم و بعد تصویرتان کردیم و به ملائکه گفتیم که بر آدم سجده کنند، پیش از اینکه ما به دنیا بیاییم و مراحل را طی کنیم. همه آدم هستیم و حقیقتی مشترک داریم و همهمان در آن مرحله مسجود ملائکه شدیم.
روایتی هست که میگوید هر کودکی که متولد میشود، از شیطان خواسته میشود که سجده کند و نمیکند؛ گویی ماجرایی تکراری است. اگر شیطان مثلاً توبه کند، یعنی همین حالا که یک نفر دارد به دنیا میآید برتریاش را قبول کند و برایش سجده کند، این به نوعی مثل توبه کردن است.
همینطور آن آیهای که دفعهٔ قبل ایشان به آن اشاره کردند، میگوید: ای بنیآدم، شما مثل پدر و مادرتان نباشید که شیطان شما را از جنت بیرون کرد. به تمام آدمها خطاب میکند که آن کاری را که آنها کردند نکنید. یعنی ما هم حتماً در همان موقعیتی که آنها قرار گرفتند قرار میگیریم و میتوانیم آن کار را بکنیم یا نکنیم، که دارد به من خطاب میشود. بله، میگوید: «اخراجکم ابوی کم من الجنه». نمیخواهم بگویم که همیشه میشود به نوعی توجیه کرد؛ ولی طبیعیترش این است که فکر کنم به همهٔ بنیآدم گفته میشود: آن کاری را که پدر و مادرتان، آدم و حوا، کردند نکنید، که شیطان آنها را از جنت بیرون کرد. فکر میکنم این خطابی است که به همهٔ انسانها، وقتی خلق میشوند، شده است. اگر این خطاب الان، پس از تولد، به من شده باشد، من از جنت بیرون شدهام؟ کدام جنت؟ از چه دارم اخراج میشوم؟ چه کاری را نکنم؟ فکر میکنم همهٔ ما بهطور طبیعی در آن مرحلهٔ آزمایش قرار میگیریم.
از نظر من نص قرآن صراحت دارد؛ ولی نمیخواهم خیلی وارد جزئیات شوم و بحث کنم، چون فکر میکنم بارها به من تذکر داده شده که گویی اصولاً جمع مردم اینجا با استدلال روی متن هیچوقت به قطعیت نمیرسند. فکر میکنم این به نوعی مثل آدمی است که ذهنش به اندازهٔ کافی تمرین نکرده باشد؛ مثلاً از نظر منطق ریاضی، اثبات یک قضیه هیچوقت او را کاملاً به قطعیت نمیرساند و همیشه فکر میکند شاید جایی کلکی در کار بوده است. احساسم این است که واقعاً همهٔ آدمها بهطور طبیعی در محیطهای آموزشی دنیا (نمیگویم ایران) آموزشی دربارهٔ اینجور برداشت از متن و تأویل متن نمیبینند، که خودش رشتهای است. مثلاً اینکه آدمها متن را بخوانند و بکوشند دریافت کنند که دستکم چه چیزی را میشود از این متن درآورد و چه چیزی را نمیشود، تجربهای میخواهد که اکثریت ندارند.
بنابراین من کلاً خیلی کوتاه میآیم. واقعاً این را جدی میگویم که از نظر من متن صراحت دارد؛ ولی چون میدانم نمیتوانم این را منتقل کنم، میگویم از نظر من همین «خلقناکم و صورناکم» برای حرفی که میزنم کافی است: این «صورناکم» جای آن مراحل خلقت و سجده کردن ملائکه و اینها را میگیرد. فکر نمیکنم بشود این را جور دیگری فهمید؛ یعنی آن اتفاق در مراحل تصویر کردن دارد میافتد که اینجا حذف شده است. بعد در سورهٔ اعراف میرسیم به جایی که ابلیس سجده نکرده است. ولی مدتی است عادت کردهام که وقتی به این متن استدلال میکنم، بگویم حالا بیشتر اینطور به نظر میرسد. فکر میکنم دستکم این را میشود گفت که متن قرآن بیشتر با این سازگار است که همهٔ ما مراحل آزمایش و گناه را طی میکنیم و این سجدهٔ ملائکه و تمرد ابلیس همیشه دارد اتفاق میافتد.
حتی اگر این حرفهایی را که من میزنم نپذیرید، روشن است که ما در سه مرحله زندگی میکنیم: مرحلهٔ تولد، بعد حیات زمینیمان در اینجا، و بعد مرگ و انتقال. آن آیه به دلیل دیگری آیهٔ خیلی مهمی است؛ شاید بعداً، حتی در همین جلسه، به آن اشاره کنم.
بله، منظور جنین است. چرا نباید چنین اتفاقی برایش بیفتد؟ باز به حیوانات توهین شد! من بارها در این کلاس گفتم اینقدر به حیوانات توهین نکنید. حیوانات به هر حال در همهچیز با انسان اشتراک دارند. مطمئن نیستم، ولی تصور طبیعی من این است که اولاً حیوانات در زمان حیاتشان خواب میبینند و طبعاً در دوران جنینی هم باید چنین اتفاقی برایشان بیفتد. این تصور من است؛ ولی نمیدانم از نظر علمی چقدر کنجکاوی به خرج دادهاند و این را دربارهٔ جانوران دیگر بررسی کردهاند. دستکم دربارهٔ انسان چیزی کاملاً قطعی است: از نظر علمی وضعیتی در حالت خواب وجود دارد که به رؤیا دیدن مربوط است و به آن REM، یعنی مرحلهٔ حرکتهای سریع چشم، میگویند، و این ثابتشده است. البته ما نمیتوانیم ببینیم آن آدم چه میبیند؛ ولی تمام امواج و سیگنالهایی که از مغز صادر میشود و به نظر میآید به خواب دیدن مربوط است، همه با این REM همزماناند، و همه متفقاً معتقدند که REM دورهای است که معنایش این است که خواب دیده میشود. چشمها سریع پشت پلک حرکت میکنند، گویی شخص دارد چیزهایی را نگاه میکند؛ این طبیعتاً با وضعیت رؤیا دیدن سازگار است؛ به اضافهٔ اینکه، چنانکه گفتم، امواج مغزیای که نشانهٔ رؤیاست همه در همین مرحله ظاهر میشوند. کودک هم دقیقاً همین حالت را در دوران جنینی از خودش بروز میدهد؛ REM دارد و بنابراین به نظر میآید به نوعی در حال رؤیا دیدن است.
پرسشی این است که آیا مسئلهٔ برداشتن بار امانت در قرآن با گناه اولیه مربوط است. همهٔ اینها برمیگردد به اینکه آن امانت را چه معنا کنید، و به خلیفهاللهی که مقام انسان است. نه اینکه من دربارهٔ مسئلهٔ امانت هیچ چیز ندانم؛ مثلاً تفسیرهایی شده که به نظر من بعضیشان به هر حال تفسیرهای خیلی خوبی است؛ ولی دستکم در ذهن من با این بحث خیلی ارتباط ندارد. نمیدانم چطور بگویم؛ این پرسش فانتزی است؛ یعنی فهمیدن و نفهمیدن این موضوع الان خیلی به بحث ما ارتباط ندارد: نه آن را رد میکند و نه قبول. ولی شاید کنجکاوی خوبی باشد: آیا مسئلهٔ برداشتن امانت با مسئلهٔ گناه اولیه مربوط است یا چیزی غیر از این ماجراست؟ یعنی مثلاً ذات انسان، که مقام خلیفهاللهی را پذیرفته، دچار مشکلی شده است، یا نه، مثلاً صرفِ پذیرفتن خلیفهاللهی مشکل نیست، بلکه فرضاً با اتفاقی که بعداً میافتد اشکال پدید میآید؟ واقعاً فکر نمیکنم این پرسش چیزی را دربارهٔ بحثی که اینجا مطرح میکنم روشن کند؛ برعکس، فکر میکنم ممکن است ابهام هم ایجاد کند. ولی پرسش خوبی است: آیا آن امانت با این ماجرا ارتباط دارد یا ندارد؟ اگر مثلاً بتوانم تعبیر خوبی از امانت ارائه بدهم و یکی از نتایج این مدلی که میگویم حل شدن مسئلهٔ امانت و اینکه چرا آن آیه آنجا آمده باشد، خیلی خوب است؛ ولی از نظر من لزوماً ارتباطی با این حرفهایم ندارد.
پیش از اینکه وارد بحثهای اصلی شوم، که ادامهٔ جلسهٔ قبل است، از اینجا شروع کنم: من مدام تذکر میدهم که الگویی کلی داشته باشیم که وقتی دربارهٔ یک مکتب کار نقادی انجام میدهیم، چه میکنیم؛ چه کارهایی باید بکنیم و چه کارهایی نباید بکنیم. قبلاً این حرف را زدهام و الان میخواهم بهعنوان نکتهای خاص دوباره رویش تأکید کنم.
ببینید، معمولاً نقادی اینطور انجام میشود که دربارهٔ مکتبی، حالا دین باشد یا هر چیز دیگری، شروع میکنند به گفتن ایرادهایش. مثلاً فرض کنید من الان دربارهٔ مسیحیت واقعاً میتوانم چندین جلد کتاب مفصل بنویسم و بگویم تمام مبانی تاریخیاش ابهام دارد، مسائل الهیاتش را زیر سؤال ببرم و الی آخر. معمولاً نقادی چنین شکلی پیدا میکند و این خیلی بد است. احساسم این است که حجم بیشتر نقادی باید صرف پیدا کردن این باشد که مثلاً فرض کنید مسیحیت مثل مدلی است که دارد فکتهایی را توجیه میکند. اینکه بگویم این مدل ایراد دارد، خیلی جالب نیست و نکتهٔ خیلی مهمی نیست؛ همهٔ مدلها ممکن است جاهایی بلنگند و به هر حال ایرادهایی داشته باشند. مهم این است که آیا چیز بهتری دارم که جایش بگذارم یا نه. مثلاً فرض کنید الان تمام الهیات مسیحیت را زیر سؤال بردم. اینها با این حرفها مسئلهٔ شر را حل میکردند؛ دربارهٔ مسئلهٔ نجات انسان و نبوت و پایان نبوت هم ایدههایی از این دست دارند. آیا باید چیزی جایش بگذارم یا نه؟ اگر فقط ایراد بگیرم، مثل این است که در تمام رشتههای علمی، از فیزیک گرفته تا زیستشناسی، در هر رشتهای که بخواهید، هر حرفی که هست، حتماً ایرادهایی دارد؛ چیزهایی را توجیه نمیکند و ناسازگاریهایی در آن هست. ولی بهمجرد اینکه من بیایم بگویم مثلاً مکانیک کوانتوم ایراد دارد، هیچکس آن را کنار نمیگذارد، چون چیز دیگری ندارم که جایش بگذارم.
یعنی مهمترین مرحلهٔ نقادی این است که اولاً بفهمم حرفهایی که آنجا زده میشود چه فکتهایی را توجیه میکند و برای چه ساخته شده است؛ چرا این حرفها زده شده است. مثلاً فرض کنید بخشی از الهیات مسیحی در توجیه این است که مسیح چطور مصلوب شده، این واقعه چگونه اتفاق افتاده و چگونه میتوانم توجیهش کنم. فرض کنید در الهیات مسیحی حالت معمول این است که فرض کنم مسیح خداست که برای نجات بشر به زمین آمده؛ بعد چنین خداوندی مصلوب شده و مرده و دوباره زنده شده است. این از نظر مسیحیان فکتی تاریخی است که باید توجیه شود؛ بنابراین در الهیات حرفهایی میزنند. حالا اگر من الهیاتشان را رد میکنم، یا باید بگویم این فکت تاریخی درست نیست، که خب باید وارد بحثهای تاریخی شوم. به نظر میآید در تاریخ ثبت شده که چنین شخصی وجود داشته و در سالی توسط رومیها اعدام شده است؛ دستکم دو سه سند تاریخی در این مورد وجود دارد. یاران خود این شخص هم پذیرفتند که او اعدام شده است؛ یعنی به نظر میآید حواریون هم به نوعی تأیید میکنند که مسیح مصلوب شده است. بنابراین اسناد تاریخی و فکتی تاریخی وجود دارد. اگر الهیات مسیحی را رد کنم، بعد باید سراغ این بروم که این فکتهای تاریخی پس چه میشوند. دقت میکنید؟ معمولاً در نقادی قسمت راحتش، یعنی ایراد گرفتن، انجام میشود: این با آن نمیخواند، آن اینطور نیست و الی آخر. به همین معنا شما به تمام شاخههای علم و به هر چیزی میتوانید ایراد بگیرید و چیزی هم جایش نگذارید.
یک مثال خیلی سادهتر برایتان میزنم. کتابهای خیلی زیادی بر ضد اسلام نوشته شده است، و فکر میکنم الان هم این بازار در دنیا خیلی گرم شده است، پس از این ماجراهای اخیر و این هجومی که نسبت به اسلام و مسلمانان وجود دارد؛ چون این احساس پدید آمده که مسلمانان هجوم بردند و حمله کردند، احساسات خیلیها تحریک شده است. در اینترنت هم فکر میکنم شغل عدهای از مبلغان مسیحی این است که بکوشند به قرآن و اسلام ایراد بگیرند.
من یک بار قبلاً این بحث را در جلسهای گفتم: یکی از این کتابها را بردارید و اینطور نگاهش کنید که خلاصهٔ مجموع حرفهایی که در این کتاب نوشته شده چیست و پیغمبر چهجور آدمی بوده است. مثلاً فرض کنید مجموعهای از ایرادها وجود دارد. کسی نمیتواند منکر شود که قرآن از نظر ادبی کتابی بسیار سطح بالاست. از نظر تاریخی هم به هیچ وجه نمیشود منکر شد که پیامبر مثلاً آدمی نبوده که سواد زیادی داشته باشد. پس به نظر میآید پیامبرِ درسنخوانده آدمی در حد نابغهای بسیار بزرگ است؛ کسی که در تنهایی، در قریهای، چنین کار عظیمی انجام داده است؛ از نظر سیاسی هم نهضتی را رهبری کرده و حکومتی جهانی پدید آورده که مثلاً ظرف چند قرن همهٔ دنیا را گرفته است، و در تمام مدتی که در مدینه حاکم بود، با درایت بسیار رهبری کرده بود.
الان کتاب خاصی در ذهنم هست. در همین کتاب وقتی به حرف وحی و آن حالتهای الهامی میرسد که به پیغمبر دست میداده و شبیه غش و اینجور چیزها بوده، میگوید این شبیه اسکیزوفرنی است؛ یعنی پیامبر واقعاً موجوداتی مثل فرشته و اینها را میدیده، نه اینکه دروغ میگفته؛ فکر میکرده به او وحی میشود، و اینها مثلاً نتیجهٔ فعالیت ناخودآگاه پیامبر بوده که آنقدر قوی بوده و آنقدر دوست داشته مردم را هدایت کند که به چنین حالتهایی دچار شده است. کمی جلوتر که میروید، میبینید مثلاً وقتی به مسائل مربوط به زنان پیامبر میرسد، پیامبر حاکمی شهوتران است که مثلاً برای اینکه زن بیشتری بگیرد آیهٔ قرآن نازل میکند. اینجا آن قسمتهای مربوط به اسکیزوفرنی و اینکه اینها را میدیده، کاملاً فراموش میشود. میخواهم بگویم این کتابها را فصل به فصل که میخوانید، هر جا به مقتضای آنچه میخواهد گفته شود، از پیامبر تصویر جدیدی ارائه میشود. یعنی واقعاً در کتاب واژهٔ نبوغ به کار میرود، واژهٔ شهوتران به کار میرود، واژهٔ بیماری روانی به کار میرود؛ همینطور فصل به فصل جابهجا میبینید که جایی بیرحم میشود، جایی حس انتقام باعث میشود چنین کاری بکند، و جایی از صفات اخلاقی جالب پیامبر خیلی تعریف میشود.
ببینید، وقتی دارید ایراد میگیرید، در واقع هیچ قیدی ندارید که خودتان چیزی منسجم ارائه بدهید. من الان مثلاً برای فکتهای تاریخی زمان پیامبر و نزول قرآن، برای همهٔ اینها، توجیهی دارم: پیامبر واقعاً پیامبر بوده و به او وحی میشده است؛ برای همین است که قرآن اینقدر جالب است و برای همین است که مثلاً در حکومت درایت داشته است، و الی آخر. او هم باید در مقابلش فرضیهای بگذارد و بگوید من معتقدم پیامبر اسکیزوفرنی داشته است؛ بعد ملزم شود که بگوید من مدل جدیدی دارم و همهٔ حرفهایی را که میزنم باید با این بسنجم، نه اینکه هر جا هر چه دلم خواست بگویم. ایراد گرفتن معمولاً اینطور است که من در هر لحظه هرچه دلم میخواهد میگویم و قرار هم نیست از چیزی دفاع کنم.
مشکل این است که، چنانکه یک بار این را مثال زدم، مثل مسابقهٔ مشتزنیای است که قرار است فقط یک نفر در آن مشت بزند. آن یکی هرقدر هم خوب دفاع کند، آخرش مردم احساس میکنند که باخته است؛ هیچ مشتی به او نخورده، ولی حملهای هم نتوانسته بکند، بنابراین در مجموع به نوعی فرار کرده است. یعنی وقتی در مقابل این بحثهای به اصطلاح ضددینی قرار میگیرید، آدم چنین احساسی دارد: اگر همه را هم جواب بدهم، باز باختهام. او چیزی نمیگوید که من به آن حمله کنم. بگویم: آقا، تو میگویی مثلاً پیامبر اینطور است و اینها نتیجهٔ این است که پیامبر اینطور بوده و آنطور نبوده، مثلاً پیامبر نیست؛ تو بگو چیست؟ حرفی بزن که من هم بتوانم جایی به حرف تو ایراد بگیرم. بگویم اگر تو میگویی اسکیزوفرنی داشته، کجا روانکاوها تأیید میکنند که آدمی که اسکیزوفرنی دارد بتواند رهبری سیاسی کند؟ ممکن است در اثر الهام ناخودآگاه بتواند شعرهای پیچیده و عجیب و غریب بگوید، ولی آنقدر بر خودآگاهی خودش تسلط ندارد که رهبر سیاسی شود؛ و هزار چیز دیگر در زندگی پیامبر پیش میآید که با آن مدل قابل توجیه نیست. متوجه هستید؟
یعنی وقتی هر مکتبی را، مثلاً مسیحیت را، نقادی میکنید، معلوم است کاری ندارد که بنشینم اینجا بگویم این ایراد هست، آن خیلی منطقی نیست، این با این نمیخواند، و همینطور جلو بروم و یادم برود که به هر حال یک واقعهٔ تاریخی اتفاق افتاده و یک شخصیت ظهور کرده است. مثلاً فرض کنید داریم مسئلهٔ شر را میبینیم؛ حقایقی هست که کل آن الهیات مسیحی مدلی است برای توجیه اینها، و من فقط وقتی حق دارم حرفهای خودم را بزنم و ایرادهایم را بگیرم که بعدش بگویم حالا من چه میگویم و این فکتها را چطور توجیه میکنم.
تأکیدم این است که ما الان از جلسهٔ قبل به این مرحله رسیدهایم که بهجای اینکه حرف از این بزنم که حرفهای مسیحیان چه ایرادی دارد، باید بگویم مسیحشناسی اسلامی چگونه است و ما به مسیح چگونه نگاه میکنیم؛ و نشان بدهم که همهٔ چیزهایی که در الهیات مسیحی قرار است توجیه شود، بهجز مصلوب شدن مسیح، همه به نوعی با این حرفی که من میزنم هم درست درمیآید؛ یعنی مسئلهٔ شر آسیب نمیبیند. در این جلسه تمام آنچه را با عنوان «روایت اسقف» گفتم، کمی با جزئیات میگویم: لازم نیست فرض کنید خداوند مثلاً در زمین ظاهر شده است. صرف اینکه قبول کنید چنین اتفاقی افتاده، یعنی انسانی فاقد گناه اولیه در زمین ظاهر شده، همهچیز را توجیه میکند؛ نهتنها تمام خوبیها را دارد، ایرادها را هم ندارد. این مثل آن است که مثلاً نظریهٔ نسبیت میآید و میگوید هر چه مکانیک نیوتنی میگوید من هم میگویم، و چیزهایی را هم که آن نمیتواند توجیه کند توجیه میکنم و ایرادهایش را هم برطرف میکنم. اینطور است که نظریهای جا میافتد، و نقادی یک مکتب این شکلی است.
شما بیایید مارکسیسم را نقد کنید و بگویید خب ایرادهای عملی دارد، اینطور است، آنطور نیست؛ ولی هیچ چیزی هم نگویید که خب، فرض کنید حرفهایی که اینها میزدند ایرادهایی داشت؛ من چه میگویم؟ تا وقتی نگفتهام مدلم چیست، چه باید کرد و مثلاً از نظر اقتصادی وضعیت ایدهآل چیست، به نوعی مثل مسابقهٔ مشتزنیای است که یک نفر زره و کلاهخود پوشیده، کسی نمیتواند به او دست بزند و فقط او دارد میزند؛ حالتی ناعادلانه دارد.
به هر حال تأکیدم این است که ما باید این کار را انجام بدهیم؛ باید بگوییم اگر دلایل و مدلهای الهیات مسیحی به نظر ما کارآمد نیست، نگاه قرآنی به مسیح و به مسیحیت چیست. من حرفهایی زدم که آنها هم باید توجیه شوند: چرا اسم مسیح عیسی است، به معنای نجاتدهنده؟ چرا واژهٔ مسیح در قرآن دربارهٔ او آمده است؟ و خیلی حرفهای دیگر. یعنی در خود قرآن هم فکتهایی وجود دارد که باید توجیه شوند؛ چنین نیست که فقط فکتهای تاریخی وجود داشته باشد.
حرفی که میزنم این است که تمام بحثهایی که کردیم، منهای مسئلهٔ اعتقاد به مصلوب شدن مسیح، که واقعهای تاریخی است و به نظر میآید اسناد تاریخی گواه آناند که چنین اتفاقی افتاده، همهچیز درست است؛ به نظر من با این حرفهایی که میزنم، مسیح نمیتواند مصلوب شده باشد، کما اینکه قرآن هم در واقع به همین موضوع اشاره میکند؛ چون مصلوب شدن همراه با رنج و مانند آن نباید برای انسانی که مرتکب گناه نشده پیش بیاید و خلاف عدالت خداست، و حتی گفتن اینکه مسیح داوطلبانه این کار را کرده، به نظر من با عقل جور درنمیآید. میماند اینکه دربارهٔ آن مسائل تاریخی مربوط به مصلوب شدن بحث کنیم.
کاری که میخواستم بکنم، و الان هم انجامش میدهم، این است که تأکید کنم اعتقاد به اینکه دوران جنینی دوران مهمی است، تحولاتی در آن اتفاق میافتد و شناخت بشر اینجا شکل میگیرد، جدا از بحثهای مذهبی به نظر من حرف و نکتهٔ مهمی است؛ یعنی نتایج فلسفی دارد و در روانکاوی نتیجه دارد. وقتی آدم میخواهد مدلی را جا بیندازد، بهجای اینکه مدام تأکید کند که به این دلیل مدل را ساخته است، میتواند از ابتدا استدلال کند که این مدل از کجا درست به نظر میرسد؛ و یک راه خیلی خوبش این است که، تا حد ممکن و چه توجیه داشته باشد چه نداشته باشد، نشان بدهد با فکتهای موجود سازگار است. ما از اول هم قرار گذاشتیم که اینطور نگاه کنیم. هم میشود از ابتدا به سمت انتها استدلال کرد، یعنی بیایم بگویم با این شواهد، شواهد متنی و شواهد عقلی سادهای که وجود دارد، به نظر میرسد باید اینطور باشد؛ و از آن طرف میتوانم بگویم اگر این را قبول کنید، خیلی چیزها را میتوانید از آن نتیجه بگیرید. ما در ساینس بیشتر عادت کردهایم اینطور نگاه کنیم: ببینیم مدل چه چیزهایی را توجیه میکند، چقدر به ما قدرت پیشبینی میدهد، و الی آخر.
میخواهم کمی از موضوع بحثهای مذهبی خارج شوم؛ چون فکر میکنم در ذهن من این موضوع کاملاً بیارتباط است با اینکه آدم مذهبی باشد یا نباشد. فیلسوفی مثل کریستوا، که هیچ کاری به موضوع مسیحیت و آیات قرآن و داستان آفرینش ندارد، بهعنوان فیلسوف خیلی تأکید دارد که در دوران جنینی اتفاقهایی میافتد و مثلاً محیط رحم و رشد جنین با زبان ارتباط دارد. به نظر من ایدهٔ خیلی خوبی است. باور به اینکه دوران جنینی مهم است و اتفاقهایی در آن میافتد، جدا از این بحثهایی که من میکنم، خودش مستقلاً مهم است. فکر میکنم خیلی از مطالعات دربارهٔ روند شکلگیری شناخت در مراحل جنینی میتواند بسیاری از نکتههای مبهمی را که در مسائل مربوط به فلسفهٔ شناخت و روانکاوی و فلسفهٔ زبان و مانند اینها وجود دارد توجیه کند. احساسم این است که چنین جریانی شروع شده است؛ یعنی مثلاً همین حرفهایی که کریستوا میزند، به نوعی میتواند شروع این جریان تلقی شود. البته خیلی نمیدانم چقدر آدمهای دیگری هستند که دربارهٔ این مسائل بحث کردهاند.
ببینید، یک مسئله در فلسفهٔ شناخت این است که اختلافهایی وجود دارد دربارهٔ اینکه وقتی انسان متولد میشود، آیا اصولاً همهچیز، یعنی دانش را، در اثر تجربه یاد میگیریم، یا نه، چیزی وجود دارد، مثلاً یک پایهٔ عقلانی. کلاً در فلسفهٔ شناخت فیلسوفها به دو طیف تقسیم میشوند: تجربهگراها و عقلگراها. تجربهگراها کسانیاند که معتقدند همهٔ شناخت ما در اثر تجربه به دست میآید، و عقلگراها به نوعی معتقدند ما مثل صفحهٔ سفیدی نیستیم که فقط چیزهایی رویش نوشته شود؛ از اول چیزهایی روی این صفحه نوشته شده است. مثلاً کانت معتقد است ما بهطور ذاتی مقولات و پیشفرضهای ذهنیای داریم؛ مثلاً اینکه همهچیز را در زمان و مکان درک میکنیم. چنین نیست که با تجربه به این رسیده باشیم؛ ذهن ما مثل ظرفی است که شکل خاصی دارد و تجربههای ما مثلاً در آن ریخته میشود، و الی آخر. اینکه چقدر تجربهگرا یا عقلگرا باشیم، یعنی معتقد باشیم که پیش از آنکه تجربهای یا دانشی پدید بیاید، چیزهای دیگری در ذهن خودمان داریم یا نداریم، اختلاف فلسفی مهمی است.
فکر میکنم همیشه در این بحثها به نوعی غفلت میشود از اینکه خیلی از آن چیزهایی که عقلگراها معتقدند گویی در ذهن هست و به تجربیات ما تحمیل میشود، میتواند در دوران رشد جنینی در اثر تجربه پدید آمده باشد. یعنی طی کردن مراحل رشد میتواند آثاری داشته باشد؛ تجربههای پیش از تولد وجود دارد که میتواند به نوعی ذهن ما را شکل بدهد. و بهشدت فکر میکنم این مسئله که ناخودآگاه جمعی که یونگ به آن معتقد است از کجا میآید، یا چطور این ناخودآگاه مشترک میان همهٔ آدمها وجود دارد، در ذهن من بهطور بدیهی به تجربههای مشترک جنینی ربط دارد. یعنی همهٔ ما پیش از اینکه به دنیا بیاییم در دنیایی مشترک زندگی کردهایم و تجربههای بینهایت مشابهی را طی کردهایم. و نکتهٔ مهم این است که جنین در تمام دورانی که آنجا زندگی میکند، نوعی ادراک و شناخت دارد، ولو در ابتدا خیلی ضعیف است و کمکم رشد میکند. بینایی به معنای فعلی اصلاً وجود ندارد و چشم باز نشده است، ولی چنین نیست که هیچ حسی وجود نداشته باشد.
هر موجود زندهای در هر مرحلهای از حیاتش به هر حال مغزی دارد، سیگنالهایی را میگیرد و میدهد و حرکاتی انجام میشود، و اینها همه تجربه است. بنابراین اختلافی وجود دارد که به نظر من تا اندازهٔ زیادی به این برمیگردد که ناخودآگاه جمعی چیست و ناخودآگاه شخصی چیست. آنچه به ذهن من میآید این است که تمام تجربیات دوران جنینی، که بینهایت مشترک است، میتواند پایهٔ ناخودآگاه جمعی باشد. مثلاً فرض کنید اینکه چیزی به اسم آنیما در مردها وجود دارد و آنیموس در زنها؛ این یک تجربهٔ جنینی است. یعنی واقعاً مسئله این است که پیش از اینکه جنین به این مرحله برسد، اصلاً جنسیت برایش معنا ندارد؛ به نوعی دوجنسی است و بعد جنسیت معنا پیدا میکند، و یکی از دو جنس گویی در حالت قهقرا قرار میگیرد و مثلاً به نوعی ادراک ناخودآگاه طرد میشود.
بنابراین حوادث و تجربیات بسیار مهمی در دوران جنینی وجود دارد که تأثیر میگذارند و به هیچ وجه هم در خودآگاهی رفع نمیشوند. ما وقتی به دنیا میآییم چیزی در خودآگاهمان نیست؛ چنین نیست که چیزهایی را بدانیم. گویی اینها همه جایی ذخیره میشوند که به ناخودآگاه مربوط است. حالا این میتواند نتیجهٔ آن به اصطلاح ترومای تولد باشد، آنطور که بعضیها از آن یاد میکنند. مثلاً فروید در نظریهاش معتقد است که بخش عمدهای از ناخودآگاه شخصی، که در دو سال اول زندگی پدید میآید، در واقع تجربیات دوران کودکی است؛ جایی ترومایی در اثر حادثهٔ ادیپی وجود دارد که باعث میشود اینها فراموش شوند. یعنی گویی تجربیات کودک در زمان تجربه به نوعی در خودآگاهش میآید، ولی بعداً در لحظهای به ناخودآگاه تبدیل میشود. آدمی فرویدی هم میتواند به ناخودآگاه جمعی اعتقاد داشته باشد و بگوید تمام آن تجربیات جنینی در اثر تولد فراموش میشود؛ به این معنا که ضربهٔ روحی و روانی عجیبی مثل تولد پیش میآید. در روانکاوی، بهویژه نزد همهٔ فرویدیها، خیلی روی این ترومای تولد تأکید میشود؛ اینکه کلاً در خیلی وقتها ما در رؤیاها رؤیاهای تولد داریم؛ نوعی بازسازی لحظهٔ تولد است که با حالتی از ضربهٔ روحی همراه است.
به هر حال احساسم این است که شناخت اتفاقهایی که داخل رحم میافتد، و رشد جنین و اینکه چه مراحل شناختیای را طی میکند، چیزی کاملاً نامشخص است. یعنی جنینشناسی به معنای فعلی فقط به رشد جسمانی جنین میپردازد و به نوعی نمیکوشد بررسی کند که این تجربه از نظر شناختی چه تأثیری بر ذهن انسان میگذارد. من فکر میکنم اولاً میشود این را به دانش تبدیل کرد؛ یعنی چنین نیست که دور از دسترس ما باشد که بفهمیم جنین چه مراحل شناختیای را طی میکند و در اثر رشد اندام خودش و همان تجربههای درون رحم چه تأثیرهایی پیدا میکند. بعد اینکه میشود دربارهٔ این نحوهٔ شکلگیری شناخت مدلهای علمی ارائه کرد و از آن کاربردهای فلسفی و کاربردهای روانکاوی درآورد؛ اینکه با آنچه بعداً دربارهٔ شناخت تجربه میکنیم چگونه انطباق پیدا میکند.
بگذارید الگوی مختصری هم به شما بدهم که معنای این حرف چیست. حالا شما تجربهگرا باشید یا مثلاً از نظر فلسفی حسگرا. وقتی دربارهٔ شناخت بحث میکنیم، احساس آدمی که حسگراست نسبت به شناخت این است که شناخت ما از حواس مثلاً پنجگانهمان شروع میشود. یعنی جهان را میبینیم، صداها را میشنویم، و بعد مثلاً فرض کنید از روی چیزهایی که دیدهایم و شنیدهایم و احساس کردهایم، یعنی آنچه از رابطهٔ جسمانی ما با جهان خارج برمیآید، کمکم مفاهیم و معانی را میسازیم. یعنی نامگذاری میکنیم، تمام این چیزهای پراکندهای را که میبینیم دستهبندی میکنیم و از آن مفاهیم جدیدی میسازیم. بعد مثلاً ممکن است حتی در مراحل تجرید به مراحل بالاتر برویم. مثلاً فرض کنید یک سری چیزها را میبینیم و بعد مفهوم عدد یک، دو را میسازیم، و مثلاً وارد بحثهای نوین عدد و ریاضیات میشویم. در خود ریاضیات هم باز میتوانیم به سطوح تجرید بالاتر برسیم. همینطور کمکم مفاهیم عمومی را، یعنی مفاهیم ذهنی و چیزهایی را که مستقیماً به حس درنمیآیند، با دیدن مصداقهایشان و با تعمیم درست میکنیم. این برداشت کلی فلسفهٔ حسگرا از این است که شناخت چگونه پدید میآید.
من میخواهم بگویم که میتواند برعکس باشد. یعنی میتواند اول مفاهیم پدید آمده باشند و بعداً اطلاعات حسی پس از تولد به نوعی حالت انطباق باشد؛ گویی من چیزی در ذهن خودم دارم، مفهومی دارم، و بعد آن را در عالم خارج پیدا میکنم، نه اینکه آن را خودم بسازم؛ گویی از قبل چنین چیزی در ذهن من هست. بگذارید بگویم احساسم دربارهٔ آن الگوی کلی شناخت چیست. هر موجود زندهای در هر مرحلهٔ شناختی که باشد، و بگذارید نترسم از اینکه ممکن است پرسش پیش بیاید، هر موجودی، زنده و غیرزنده ندارد، به هر حال فازی شناختی دارد. دستکم چیزی که درک میکند وجود داشتن است.
فکر میکنم اتفاقی که در مراحل مثلاً رشد جنینی میافتد این است که در نخستین ثانیههای پدید آمدن این نطفه، این موجود زندهٔ خیلی ضعیف و نحیف، که طبعاً نباید احساس کرد ادراکات پیچیدهای بتواند داشته باشد، نخستین چیزی که یک موجود زنده در آن حد درک میکند وجود داشتن است؛ حس وجود است. خب؟ چیزی که همهٔ ما داریم؛ همهٔ ما وجود داشتن را احساس میکنیم. میخواهم بگویم احساس ما نسبت به وجود داشتن، تعمیم چیزهایی نیست که از بیرون حس کردهایم. متوجهید منظورم چیست؟ به نظر من این ایدهٔ خیلی عجیبی است که کسی بگوید مثلاً من وقتی به وجود خودم پی بردم و این مفهوم وجود را ساختم که خودم را در آینه دیدم. اصلاً لازم نیست موجودی احساسات پنجگانه داشته باشد تا وجود خودش را حس کند. فکر میکنم در یک خلأ، موجودی که هیچ چیز ندیده، وجود خودش را گویی از سیگنالهایی که در درونش هست درمییابد؛ نخستین سیگنالی که به او میرسد و به آن شناخت پیدا میکند این است که من هستم، من موجودی زنده هستم.
این از نظر دینی معادل درک کردن اسم «الله» است؛ یعنی نخستین چیزی که درک میکنم مفهوم الله است، که وجود مطلق است. وجود نخستین چیزی است که احساسش میکنم و به آن میرسم. درست؟ بعد در مراحل رشد جنین، اتفاقی که میافتد این است که اسماء الهی درک میشوند. یعنی مثلاً فرض کنید حالتهای مختلفی که در رشد پیش میآید را من همه را مثلاً به هورمونها برمیگردانم. یعنی وقتی رشد جنین به جایی میرسد که هورمون صمیمیت برای نخستین بار پدید میآید و ترشح میشود، جنین حسی از رحمت پیدا میکند: در دنیا رحمت وجود دارد. گویی رحمت به این ترتیب در وجودش انعکاس پیدا میکند. آنچه جنین میفهمد این است که گویی آن موجودی که از آن شروع کرد، یعنی وجود، چیزی که نخستین بار احساس کرد، حالا کمکم دارد صفاتش را میبیند.
میخواهم بگویم این احساس قطعیتی که دارم که این حرفهایی که میزنم درست است، به این دلیل است که فکر میکنم جدا از اینکه قرآن نوشته است که مثلاً انسان خلق میشود و اسماء الهی به او تعلیم داده میشود، اصلاً شناخت ما اینگونه شکل میگیرد. من پیش از اینکه به دنیا بیایم، تجربهٔ مثلاً مفاهیم رحمت و مهربانی و اسماء الهی را دارم، و همینطور پیچیدگیهای ذهنی و هورمونی باعث میشود خیلی چیزها را به نوعی از قبل درک کنم. ببینید، من الان مهربانی را چگونه میفهمم؟ در موقعیت شناختیای قرار میگیرم؛ مثلاً مهربانیای میبینم. مثلاً کودک وقتی متولد میشود و مادرش به او محبت میکند، واقعاً در درون کودک این به صورت ترشح همان هورمونهای صمیمیت و اینها ظاهر میشود و او احساس میکند با موجودی مهربان طرف شده است. ببینید، همهچیز در وجود ما، همهٔ چیزهایی که شناختیاند، منعکس میشوند. ما در حالتی قرار میگیریم که میفهمیم، مثلاً برداشتمان این است که اینجا الان محبت وجود دارد، یا برداشتمان این است که اینجا چیزی ترسناک وجود دارد. وقتی مثلاً هورمونهای اضطراب ترشح میشوند، تصورم این است که در مقابل وضعیتی خطرناک قرار گرفتهام؛ خطر در عالم وجود دارد. پیش از اینکه بفهمم اصلاً عالم خارجی هست، اول این مفاهیم را درک کرده و این انعکاسها را دیدهام. وقتی احساس خطر میکنم، گویی دارم میفهمم چیزهای خطرناکی وجود دارد؛ در حالی که اصلاً هیچ چیز ندیدهام و نمیدانم عالم خارجی وجود دارد.
بنابراین درست برعکس است؛ میتواند برعکس باشد، و فکر میکنم از متن قرآن هم این تصور به ذهن آدم میآید. نخستین تجربیات ما از بالا شروع میشود، نه از پایین. نخستین مفهومی که ما و همهٔ موجودات با آن آشنا میشویم مفهوم «الله» است؛ چون وجود همهجا هست، نخستین و قویترین تجربهٔ همهٔ موجودات تجربهٔ وجود است. بنابراین گویی با اسم «الله» بهعنوان اسم جامع آشنا میشوند، بعد گویی تمام صفات و اسمای الهی را میشناسند، و بعد همینطور چیزهای پیچیدهتری را، تا وقتی آدم به دنیا میآید این مفاهیم خودش را در دنیا پروجکت میکند، نه اینکه بسازد. اینها قبلاً در مرحلهٔ رشد جنینی ساخته شدهاند.
ما مقدار زیادی از زبان را آنجا یاد گرفتهایم. زبان چیست؟ واژهها چه میکنند؟ مدام جهان را افراز میکنند؛ مثلاً من برای چیزهایی نامی میگذارم. جنین مدام به حالتهای مختلف و خیلی پیچیدهای وارد میشود و آنجا گویی دارد واژهای را درک میکند؛ کمکم دارد کلمات را یاد میگیرد. مثلاً یونگ معتقد است که همهٔ ما پیش از اینکه به دنیا بیاییم، حتی با چیزهایی مثل درخت نوعی تجربه داریم؛ یونگ میگوید در ناخودآگاه جمعی ما، حتی پیش از اینکه متولد شویم، آرکیتایپ درخت هست. دقت میکنید؟ مثلاً میشود این سیری را تصور کرد که مولانا به آن اشاره میکند و قطعاً از نظر جنینشناسی درست است: ما پیش از اینکه به دنیا بیاییم از حالتهای نباتی و حیوانی میگذریم. گویی ما در دورانی که در حالت نباتی هستیم، از درون خودمان و به صورت وجودی با نبات بودن ارتباط برقرار کردهایم. دقت میکنید؟ پس ما عالمی از تجربیات داریم.
اگر این را خوب درک کنید که شناختن مثل وارد شدن به یک حالت روانی و ذهنی است، جنین در این حالتها قرار میگیرد، چون هورمونها و سیگنالهای عصبی همه در حالت جنینی وجود دارند. بنابراین ما حالتهایی را تجربه میکنیم و در نتیجه شناختهایی کسب میکنیم، و تأکیدم این است که این شناختها از بالا شروع میشوند. بعداً حس میآید و ما به نوعی جهانی را که قبلاً تجربه کردهایم بر این چیزهایی که میبینیم پروجکت میکنیم. برای همین است که اصلاً میتوانیم زبان یاد بگیریم؛ گویی قبلاً حالتهای گسستهای را به ما نشان دادهاند. فکر میکنم این موضوع خیلی جای تجربه کردن دارد. یعنی مثلاً آدمهایی که در نوروساینس کار میکنند، در آینده دربارهٔ وضعیت شناختی و ذهنی جنین خیلی حرفها میتوانند بزنند و زده خواهد شد. امیدوارم دستکم پیروان ژولیا کریستوا در فرانسه این کار را شروع کرده باشند یا شروع کنند.
نکتهٔ دیگری هم به نظرم از بحثهایی که کردم برمیآید. ببینید، کلاً پدیدهای وجود دارد: اینکه چرا انسانها عاشق میشوند و چرا عشق چیزی است که از نظر روانی باعث رشد انسان میشود، و اینکه انحرافهای شرقی و غربی وجود دارد. من در سورهٔ نور که بحث میکردم، عالمی از این حرفها زدم. فکر میکنم تمام تئوریهای پایهاش از این حرفها درمیآید. یعنی میرسیم به چیزی شبیه حرفهایی که مرحوم افلاطون چند هزار سال قبل دربارهٔ عشق میزد؛ تصورش این بود که انسان از اول دو نیمه است که یک نیمهاش جدا میشود، و عشق نتیجهٔ این است که این نیمه دنبال آن نیمهٔ جداشدهٔ خودش میگردد. حالا ممکن است آنچه او میگوید مثل حالتهای اسطورهای جلوه کند و داستانی بگوید، ولی فکر میکنم تحولات واقعی جنینشناسی این را نشان میدهند. یعنی تا جایی تعادلهایی وجود دارد و بعداً این تعادل به هم میخورد. بنابراین این حس که میخواهم دوباره به آن تعادل اولیه برگردم، گویی آن مرد میخواهد آن زن گمشده را، که زمانی گویی در دوران جنینی با او زندگی کرده، دوباره پیدا کند و آن نیمهٔ ضعیفماندهٔ خودش را تقویت کند؛ جنسیت واقعاً اینگونه است.
گویی تا جایی دو چیز در انسان بهطور متعادل وجود دارد و از جایی به بعد یکی در همان حالت ابتدایی خودش میماند و دیگری رشد میکند. در مرد گویی هورمونهای مردانه و اینها رشد میکنند و یک سری ویژگیهای جنسی جدید پدید میآید، و در زن برعکس. ولی چنین نیست که آن نیمههایی که تا جایی وجود داشتهاند از بین بروند. همهٔ مردها هورمونهای زنانه دارند و همهٔ زنها هورمونهای مردانه، و این نشاندهندهٔ وجود دو جنسیت، دستکم در حالتهای ابتدایی، است. رابطهٔ عاشقانه آن نیمهٔ فراموششده را در واقع تقویت میکند و به نوعی باعث جهشش میشود. گویی شما این را بر موجودی که زن و رشدیافته است پروجکت میکنید؛ یعنی آن را در بیرون پروجکت میکنید، به درون خودتان میآورید و تعادل دوباره به نوعی برقرار میشود. یعنی مردی که وارد رابطهای عاشقانه شده، واقعاً به یک معنا زنی را هم در درون خودش دارد و همیشه به او فکر میکند. وقتی کسی را دوست دارید، خواستههای او خواستههای شما هم هست؛ پس زنی هم در درون شما خواستههایی دارد و خواستههایتان فقط به بخش مردانهتان مربوط نیست؛ چیز دیگری هم در درونتان هست. در درون زنها هم آن مردی که مورد علاقهشان است حرف میزند و چیزهایی میگوید؛ گویی چنین حالتی هست. بنابراین کلاً آنیما و آنیموس به نوعی در درون هر دو موجود به تعادل میرسند.
بگذارید به نکتهٔ خیلی کوچکی اشاره کنم؛ نمیدانم این را میبینید یا نه. هم مردها بهشدت مطمئناند که زنها حالتهایی کودکانه دارند و هم زنها دربارهٔ مردها همین اعتقاد را دارند. میتوانید بگویید چرا؟ برای اینکه واقعاً با آنچه زنها از زندگی میفهمند، مردها خیلی در حالت کودکانه میمانند، چون مردها بازی میکنند. زنها معمولاً تعجب میکنند که مثلاً مردی ۶۰، ۷۰ ساله فوتبال نگاه میکند و هیجانزده میشود. بخشی از وجود مردها واقعاً رشد نکرده است، و اگر با دید زنانه نگاه کنید، مردها بچهاند. مردها هم که مطمئناند زنها بچهاند؛ این را توضیح نمیدهم. چیزهایی خیلی بدیهی است؛ گویی خیلی از تجربیاتی را که پسرها در دوران کودکی رها کردهاند، زنها هنوز ادامه میدهند، و فکر میکنم عکسش هم دربارهٔ مردها درست است؛ یعنی هر دو احساس میکنند طرف مقابل کودک است. فکر میکنم در رابطهٔ عاشقانه و متعادل این حالتها از بین میرود؛ یعنی آن مسئلهٔ بچه ماندن و آن بچگیها در واقع از بین میرود. این حالت پختگی در مرد پدید میآید، چون آنچه در وجودش رشد نکرده بود، مثلاً هندل کردن مسائل عاطفی، که معمولاً در مردها نسبت به زنها خیلی عقبمانده است، به نوعی رشد میکند؛ زنها هم همینطور. چیزی در وجودشان، تحت تأثیر همین ارتباطی که با آن موجود خارجی دارند، به معنای واقعی کلمه رشد میکند.
این حرف اولم بود. بحثی که کلاً میخواستم در این جلسه بیشتر بکنم، و در پرسشهایی که کردید بعضی حرفهایش زده شد، این بود که در این جلسه تمام روایات اسقفگری را مرور کنم و نشان بدهم که با فرض کردن این مدلی که من میگویم، همهٔ چیزهای خوبی که آنجا وجود داشت میماند و ایرادهایش از بین میرود. بنابراین فکر میکنم بهترین و بینقصترین حالت نقد کردن، که میکوشم در آینده این کار را بکنم، این است که توجیه کنم آن ایرادها اصلاً چگونه پدید آمدهاند؛ گویی دربارهٔ چیزی که اشتباه است، حتی بگویم چه شد که تو این اشتباه را کردی، کجای محاسباتت اشتباه شد و دلیلش چه بود. فکر میکنم این حرفهایی که میزنم حتی به جایی هم میرسد: آن خطاها دلایلی دارند که گاهی تا حدودی موجه به نظر میرسند.
بارها روی این تأکید کردهام که نیامدهام اینجا بحثهایی دربارهٔ مسیحیت بکنم و بعد مثلاً مسیحیت را رد کنم و کنار بیندازم. واقعاً احساسم این است که در مسیحیت، در الهیات مسیحیت و در اخلاق مسیحی قدرتی وجود دارد و بیخود نیست که اینقدر پایدار است؛ و فکر میکنم یک مسلمان میتواند این قدرت را جذب کند. نمیدانم منظورم را میفهمید یا نه. منظورم درک درست داشتن از مسیح است: همانطور که مسیحیان از نظر اخلاقی تحت تأثیر چیزی قرار میگیرند و دینشان حالتهای اخلاقی خوبی به آنها میدهد، شما اگر مسیح را درست درک کنید، آن حالتها به شما منتقل میشود. بحثهایی که الهیات مسیحی دربارهٔ شر میکند نقطهٔ قوت آن است. میتوانیم اینها را داشته باشیم؛ به نظر من اینها با این تأکید در الهیات اسلامی نیست. کلاً عالمی از چیزهای خوب آن طرف وجود دارد که میتواند واردات ما باشد. یعنی چنین نیست که همهچیزِ مسیحیت غلط باشد و مثلاً کلاً آدمهای بدی بودهاند، و مشرک شدنِ همه به این معنا باشد که همهچیزشان کلاً باطل است و هیچ چیزی هم برای یاد دادن به ما ندارند. فکر میکنم چیزهای زیادی برای یاد دادن به ما دارند. آدم معقول از هر کسی چیزهای خوبی یاد میگیرد؛ من یک جلسه اینجا واقعاً دربارهٔ این بحث کردم که از «کوتکوباین» چه میشود یاد گرفت؛ چه رسد به مسیحیت، که چیزهای زیادی از آن میشود یاد گرفت.
بگذارید دستکم مختصر اشاره کنم. تمام حرفهایی که در نصف یک جلسه زدم، دربارهٔ اینکه مشکلِ مسئلهٔ شر چیست و چرا باید به نوعی به این اعتقاد پیدا کنیم که گناه اولیهای بوده است، به وضوح حفظ میشوند؛ چون ما عیناً آن داستان را قبول داریم. به اضافه اینکه اگر حرفهایی را که جلسهٔ قبل زدم قبول کنید، این حس که همهٔ آدمها به نوعی دنبال بهشتی گمشدهاند و احساس میکنند در وضعیت ایدهآلی نیستند، به تجربیات پیش از تولد برمیگردد. دوران کودکی هم برای همهٔ آدمها ایدهآل نیست؛ حتی آدمی با کودکی دشوار هم باز آن حس بهشت گمشده را دارد. ما به معنای واقعی کلمه در آغاز حیاتمان در بهشتی زندگی کردهایم؛ جایی که همهٔ نیازهایمان مطلقاً پاسخ داده میشد.
باز در پرانتز، و بدون اینکه کسی بخواهد به من بگوید، این را رسماً در پرانتز بگذارید و دربارهاش پرسش نکنید: مرد همیشه نسبت به مادر و زنی که دوست دارد احساسی شبیه احساس بهشت دارد، و ادبیات پر از اینجور تمثیلهاست. میخواهم بگویم این چیزی کمی واقعیتر است: این تجربهٔ بهشت با تجربهٔ در بطن مادر بودن ارتباط پیدا میکند. این پرانتز بود و هیچ ربطی به بحث من ندارد.
من عکسش را تجربه نکردهام و اصلاً واقعاً نمیدانم. زنها که شعر نمیگویند؛ اگر هم بگویند، فکر نمیکنم در اشعار زنانه تمثیل بهشت و مانند آن وجود داشته باشد. زن هم مثلاً فرض کنید نوعی حس الهی نسبت به مرد پیدا میکند، ولی نمیدانم. بله، ولی سکونت دوطرفه نیست. به نظر من در رابطهٔ میان مرد و زن، این مرد است که حالت سکونت و آرامش را پیدا میکند. نمیخواهم بگویم در زن چنین تأثیری ندارد؛ ولی دربارهٔ این تأثیر، یعنی احساس آرامش به معنای ساکن شدن، زنها خودشان اینگونه ساکناند و به اصطلاح مبدأ سکونتاند.
در حرفهایی که زدم، دربارهٔ اینکه این اخراج موضوعی است که به یک مسئلهٔ زیستشناختی، یعنی نارس بودن انسان، ربط پیدا میکند، این جزئیات در حرفهای روایت اسقفگونه نبود. میخواهم بگویم چیزی بیش از صرفِ توجیه کردن شر از این حرفها و از فهمیدن این داستان به این شکل درمیآید؛ یک نکتهٔ زیستشناختی هم توجیه میشود. گویی انسان متکاملترین موجود است، ولی دوران کودکی بسیار عجیب و غریبی دارد که از این نظر به نظر میآید از همهٔ موجودات عقبافتادهتر است؛ این به نوعی توجیه میشود.
در روایت اسقفگونه نکتهای هست دربارهٔ اینکه زمین محل شر است، که اینجا داریم آن را نقد میکنیم. فکر میکنم مسیح، آنطور که قرآن توصیف میکند، ناقض همین تصور اشتباه است. ببینید، اصولاً از داستان آدم و حوا در تورات به نوعی این احساس پدید میآید که اینها گناه کردند و از آن باغ اخراج شدند، و این احساس وجود دارد که اگر مثلاً گناه نمیکردند، قرار بود در آن باغ بمانند. ولی واقعاً در قرآن، اگر این تعبیرهای من را قبول کنید، اصلاً اینطور نیست؛ یعنی به نظر میآید از قرآن اینطور برمیآید که انسان در هر حال قرار است به زمین بیاید. منتها شری که پدید میآید آمدن به زمین نیست؛ این است که ما به شکلی بد به زمین میآییم، نه بهطور طبیعی. به دنیا آمدن من به نوعی غیرعادی است.
دارم دربارهٔ تفاوتها میگویم، یعنی جاهایی که تفاوت وجود دارد. احساسم این است که اینگونه فهمیدن آن داستان نهفقط مسئلهٔ شر را حل میکند، بلکه به نوعی برتریهایی هم دارد و مسائل دیگری را هم حل میکند. یک نتیجه که از این حرفها میشود گرفت، و از تصور قرآنیِ این داستان و از شناختن مسیح برمیآید، این است که همهٔ ما باید باور کنیم چیزهایی شبیه کرامات عرفا و اولیای خدا باید وجود داشته باشد؛ یعنی اگر انسان به آن مقام طبیعی خودش برگردد و برسد. ببینید، در قرآن چنین نیست که حضرت آدم گناهی کرده که گناه ذاتی انسان بوده، و من باید بنشینم و منتظر باشم کسی بیاید و نجاتم بدهد و هر کاری هم در زندگیام بکنم گویی به جایی نمیرسم؛ اینکه نقصی پدید آمده و اخراج شدهام. میخواهم بگویم همهچیز صورت خیلی طبیعیتری دارد. درست است که ما مثلاً به نوعی نارس به دنیا آمدهایم، به دلیل مشکلی که پیش آمده، ولی چنین نیست که نتوانیم به آن مقامی که داشتیم برگردیم. در واقع در قرآن اینگونه است که توبهٔ آدم پذیرفته میشود و بعد به این دنیا میآید.
ببینید، این توجیه در روایت اسقفی همیشه با مشکلی روبهروست: اگر مثلاً مسیح آمد و جانفشانی کرد و گناه اولیهٔ انسان بخشیده شد، و اگر گناه اولیه باعث شده بود ما به زمین بیاییم، خب وقتی بخشیده شد باید دوباره به باغ بهشت برگردیم؛ ولی ما بیچارهها هنوز در زمین هستیم. اگر این مجازات گناه اولیهای است که آدم مرتکب شد، پس از اینکه مسیح فدیهاش را داد، آثارش باید برطرف شود. این یکی از مشکلاتی است که به همین دلیل بعضی از الهیدانان مسیحی کلاً این ایدهٔ فدیه را خیلی نمیپسندند؛ چون به نظر نمیآید چیزی را حل کند. بعد دربارهٔ عظمت گناه اولیه، در الهیات مسیحی مدام تأکید میشود که آثار تکوینی داشته است؛ واقعاً در داستان قرآن اینگونه نیست. توجیه مسیحیِ داستان آفرینش خیلی ناامیدکننده است: بلایی سر ما آمده که دیگر هیچ کاری از دست ما برنمیآید؛ در حالی که اصلاً در قرآن این شکلی نیست. درست است که بلایی سر ما میآید، ولی اولاً در اثر توبهٔ آن گناه، که پذیرفته شده، ما وارد فرایندی میشویم که میتوانیم دوباره به همان مقام خلیفهاللهی خودمان برسیم، مستقل از اینکه خداوند مثلاً مسیح را بفرستد یا نفرستد. پیش از اینکه مسیح بیاید، ابراهیم به این معنا به مقام خلیفهاللهی رسید. بنابراین داستان قرآن به نوعی محرک است برای اینکه شما در زندگی خودتان گناه نکنید، کارهای مثبت انجام بدهید و مسیر را طی کنید؛ نه اینکه چیزی پشت سر من باشد که گویی همیشه آزارم میدهد و گناهی ذاتی وجود داشته باشد.
و حالاتی که در مسیح میبینید نشان میدهد انسانی که به آن مقام اولیهٔ خودش برگردد، که شدنی است، با برگشتنش به نوعی به حالت کرامات و مانند آن میرسد؛ یعنی قدرت پیدا میکند، به تمام چیزهایی که در زمین هست محیط میشود، و الی آخر. ببینید، وقتی میگویید مسیح خداست، بنابراین حالاتش برای انسان اصلاً معنا ندارد؛ یعنی معنا ندارد فرض کنم که اگر من مثلاً به مقام مسیح برسم، به مسیح رسیدهام و این کرامات را پیدا کردهام. ولی از دیدگاه قرآنی، مسیح آن اصل انسانیتِ بدون گناه است، و بنابراین اگر آدمی توبه کند و به آن مقام اصلی خودش برگردد، گویی همهٔ این قدرتها میتواند به او تفویض شود؛ کما اینکه پیامبران این قدرتها را داشتند. غیر از مسیح هم قدرتهای مشابهی داشتند؛ حالا مسیح این قدرتها را در حدی بسیار بالا دارد و ظاهر میکند، که دیگران ممکن است داشته باشند ولی اذن ندارند. قرآن بیشتر این را به ذهن آدم میرساند که پیامبران باید اذن داشته باشند که قدرتها را نشان بدهند یا ندهند، کرامات و معجزات داشته باشند یا نداشته باشند، و مسیح گویی در همهٔ موارد اذنی دارد که حتی میتواند حیات پدید بیاورد، مردهها را زنده کند و الی آخر.
این نوع مدل کردن این داستان بهشدت با تصوراتی سازگار است که از عرفان و سیر و سلوک و تحرکی داریم که بشر باید در دوران زندگی خودش برای طی کردن این مسیر داشته باشد؛ و چنین نیست که اتفاقی خیلی بد مدتها قبل افتاده و آثارش همینطور گریبانگیر من باشد. میتوانم برطرفش کنم و در واقع به مقام مسیح برسم. ببینید، مسیح در مسیحیت هم به نوعی این شکلی است، و این حرفهایی که من میزنم بهشدت این شباهت را پیدا میکند: شبیه آن مفهومی میشود که بوداییان از بودا و بودا شدن دارند. بودا در تصور بوداییان انسانی خاص نیست؛ یک مفهوم است؛ شما میتوانید در اثر طی کردن این مسیر بودا شوید. مسیح چنین حالتی دارد؛ گویی آن انسانِ به معنای واقعی فارغ از گناه است. اگر کسی بتواند از همهٔ گناهان بیرون برود، به نوعی گویی مسیح میشود؛ به آن اصل واقعیتی که انسان باید داشته باشد تبدیل میشود، و طبعاً ویژگیهای مسیح هم در او ظاهر میشود، به اندازهای که به آن مقام نزدیک شده باشد.
یک بار دیگر تأکید میکنم که در الهیات مسیحی، خودِ حرف زدن از گناه ذاتی مشکلی است. آنجا حرف از این است که گناه ذاتی است، چون مفهوم تجسد و تثلیث و اینها به نوعی به این وابسته میشود که چرا یک انسان نمیتواند این کار را بکند و چرا انسان نمیتواند گناه اولیه نداشته باشد. اولاً این مفهوم گناه ذاتی با داستانی که نقل میشود، حتی به معنایی که در تورات هست، سازگار نیست، و قبلاً به این موضوع اشاره کردم. به اضافه اینکه فکر میکنم اصلاً گناه ذاتی معنایی پارادوکسیکال است. یعنی اگر ذاتی است، خب دیگر گناه یعنی چه؟ اگر گناه است، چطور میشود ذاتی باشد، یعنی من موجودی را گناهکار خلق کرده باشم؟ خودِ گناه چیزی است که این آدم میتوانسته کاری را که کرده نکند، و کرده است. بنابراین ذاتی بودن به نوعی اصلاً معنا ندارد. و به همین معنا، وقتی گناه ذاتی میشود، در الهیات مسیحی شر هم برای زمین ذاتی میشود؛ در حالی که در این روایت زمین هم جایگاه شر نیست. آنچه باعث ناگواریها میشود، نوعی حضور ناهماهنگ و نارس انسان در زمین است.
بهشدت میخواهم تأکید کنم که تمام حرفهایی را که دربارهٔ نجاتبخش بودن مسیح از نظر تشریعی زدم، با این روایت صددرصد حفظ میکنیم و همهشان درست است. اصلاً تصور مسیح نجاتبخش است، چون همان چیزی است که از آن دور شدهایم و باید به آن برسیم. مسیح تجسم لوگوس است، تجسم روحالقدس است، تجسم هر چیزی که بهجز خدا بگویید؛ تجسم همهٔ اینهاست. همان حقیقتی است که در درون ما وجود دارد، و فکر میکنم حتی این به نوعی تقویت میشود؛ اینکه ما همه گویی به نوعی مسیح میشویم، و از جایی از مسیرمان از مسیر مسیح جدا شدهایم و برمیگردیم. اینکه شناخت مسیح باعث نجات است، یعنی آن اثر نجاتبخش تشریعی مسیح را، صددرصد و بدون ذرهای کم و زیاد قبول میکنم؛ بهجز آن بخشهایی که حرف از این است که چون خداست؛ اتفاقاً فکر میکنم این حرفها را ضعیف میکند. اگر بگویم مسیح خداست، بعد تصورش چیزی است از درون من، گویی در درون من هم خدا هست. فکر میکنم اینگونه تقویت میشود که مسیح آن لوگوس است، آن حقیقت انسانی که از آن دور شدهایم، و تصورش و شناختنش چیزی را در درون ما تقویت میکند که باعث نجات است.
دربارهٔ آثار تکوینی نجات هم بخش اولش را صددرصد تأکید میکنم. فکر میکنم در قرآن حتی باز چیزهایی به آنچه مسیحیان میگویند اضافه شده است: اینکه ظهور مسیح آثار تکوینی خاص خودش را داشته، اینکه خلقت گویی نهایتاً از نظر تکوینی به حد نهایی خودش رسیده، و اینکه ملکوت آسمانها در زمین ظاهر شده است. همهٔ اینها نهتنها با آنچه قرآن میگوید سازگار است، بلکه فکر میکنم در این مدلی که ما میگوییم همه به نوعی تقویت میشوند. یعنی فقط اینطور نیست که مسیح شخصیتی باشد به آن معنایی که بعضی از دگراندیشان مسیحی، مثل پاول تیلیش و مانند آنها، میگویند. البته در فضای ایرانی به همهٔ روشنفکرها دگراندیش میگویند؛ نمیدانم، شاید اصلاً واژهٔ خوبی نباشد که از آن استفاده کنیم. ولی تیپی از آدمها در همهجای دنیا هستند که تحت تأثیر دوران مدرن همهٔ حقایق مثلاً عرفانی و دینی را به نوعی کمرنگ میکنند؛ هم در مسلمانها چنین آدمهایی هستند و هم در مسیحیها. یعنی بیشتر به نوعی در مقابل علم و در مقابل این چیزهای جدید حالت خودباختگی دارند و مدام کوتاه میآیند. واقعاً مثلاً تمام این حرفهایی که از آدمهایی مثل Rudolf Bultmann نقل میشود، این است که کلاً مسیحی بودن خلاصه میشود در اینکه من همان مسیح را تجسم کنم، درکش کنم و نجات پیدا کنم؛ در حالی که مسیحیت بهطور سنتی اینگونه بوده که مسیح کاری انجام داد و در زمان حضور خودش در کرهٔ زمین آثار تکوینیای از خودش به جا گذاشت که باعث نجات بشر میشود. فقط مسئلهٔ گناه اولیه نیست: مبارزه با شیاطین، اینکه گویی تمام نیروهای شر را به نوعی دفع کرد، راه را باز کرد و ملکوت آسمان را آشکار کرد.
همهٔ اینها را میپذیرم؛ بهجز آن بخش فدیه و آنچه به مصلوب شدن و گناه اولیهاش مربوط است. آن را کنار بگذارید، که فکر میکنم حتی یک ذرهاش را هم قبول ندارم، صفر درصد، و به نظر من اصلاً با این مدل سازگار نیست. حالا دربارهٔ آن هم تذکر کوچکی میدهم. فکر میکنم تمام بخش اولِ آثار تکوینی ظهور مسیح را میشود صددرصد پذیرفت و باید پذیرفت. اما دربارهٔ مصلوب شدن فقط میخواهم نکتهٔ کوچکی بگویم که حالت جدل دارد: قبول کنید که این مدلی که اینجا ارائه میدهم، از اینکه مسیح خدا باشد، با مصلوب شدن مسیح سازگارتر است. یعنی اگر مصلوب شدن مسیح را بپذیرم، پذیرفتن اینکه خدا مصلوب شده سختتر است تا اینکه انسانی بیگناه مصلوب شده باشد. متوجه هستید؟ نه، نه، میگویم آن را نمیپذیرم؛ ولی اگر بحث دربارهٔ این باشد که این مدل کلاً با فکتها سازگار است یا نه، اگر آن فکت را بهعنوان فکت قبول کنم، باز یک قدم جلوترم. مصلوب کردن خدا سختتر است تا مصلوب کردن انسانی بیگناه، و میشود همهٔ آن حرفهای مربوط به فدیه را هم زد؛ چیزی کم نمیآوریم.
فقط به نظر من مشکلی که آنجا وجود دارد و اینجا هم پدید میآید این است که این با عدالت خداوند سازگار نیست: مسیح دارد مجازات میشود بدون اینکه گناهی کرده باشد. داوطلبانه بودن مصلوب شدن و اینها هم به نظر من خیلی معنا ندارد. به اضافه اینکه اصولاً آن موضوعِ لزوم فدیه و اینها از اینجا برمیآید که تصور عجیب و غریبی دربارهٔ گناه اولیه وجود دارد که آن حرفها را میشود زد. یعنی فکر میکنم با توجه به اینکه همهٔ آدمها گناه اولیه را مرتکب میشوند و خودشان هم باید اصلاح کنند، یعنی با این تصوراتی که در قرآن وجود دارد، طبعاً مسئلهٔ فدیه هم به نوعی کاربرد خودش را از دست میدهد.
بگذارید این را دوباره تأکید کنم. تمام ماجرا این است که تمام این بخش الهیات مسیحی که دربارهٔ فدیه و این حرفهاست، از آن ضربهٔ روحی ناشی میشود که مسیحیان یکباره در مقابل این واقعه قرار گرفتند که آن شخصی که پیرو او بودند، و به نظر میآمد مسیح موعود است و به او اعتقاد پیدا کرده بودند، کشته شد. بنابراین اینجا کلی مشکل پیش آمد که چگونه باید توجیه کنیم: اگر این مسیح موعود بود، یا خدا بود یا هر چه بود، قرار بود مثلاً مثل داوود پادشاه شود؛ قرار بود اینطور شود، آنطور شود؛ چگونه از بین رفت؟ بعد این بخشهای الهیات مسیحی پدید آمد، که بیشتر هم از رسالههای پولس میآید: اینکه مسیح در واقع خودش را فدای انسانها کرد و این حرفها؛ اینکه چگونه شد که این آدمی که در حد خدایی بود یکباره کشته شد. من فکر میکنم اصلاً این فکت تاریخی درست نیست. بنابراین به آن بخشهای نجاتِ تکوینی به صورت فدیه هم لزومی ندارد که اعتقاد داشته باشیم.
برویم سراغ بحثهای مربوط به تأیید مسیح با پیشگوییهای کتاب مقدس، یا حرفهایی که در قرآن هست. میخواهم بگویم همهٔ اینها باز با این حرفهایی که من میزنم سازگارتر است. بگذارید یک بار دیگر این جملههای تورات را که قبلاً خواندم تکرار کنم، که شاید واضحترین حرفهایی باشند که دربارهٔ ظهور مسیح زده شده است. قبلاً گفتم ایرادی که به الهیات مسیحی وارد است این است که تا جایی، وقتی میخواهند مسیحبودنِ مسیح را ثابت کنند، از تورات استفاده میکنند، و بعد وقتی ثابت شد، کمی آن طرفتر که میروند، میگویند مسیح خداست؛ در حالی که از تورات پیشگویی دربارهٔ اینکه خداوند قرار است در زمین ظاهر شود نتیجه نمیشود.
این پیشگویی اول، که دربارهٔ ظهور مسیح خیلی صراحت دارد، میگوید، و این عین متن تورات است: «این بندهٔ من است که او را انتخاب کردم، فرزند محبوب من، روح عزیز من که من او را به روح خویش مختص گردانیدم.» فکر میکنم همهٔ این حرفها را میشود قبول کرد، اگر «فرزند» را به آن معنایی بگیریم که در تورات دربارهٔ انسان استعمال میشود؛ مثل کلمهٔ «اولیا» در ادبیات قرآنی، یعنی افرادی که گویی خیلی به خدا نزدیکاند و «اهلالله»اند. ما هم این اصطلاح «اهلالله» را به کار میبریم، ولی منظورمان این نیست که اینها زاییده شدهاند و این حرفها؛ «اهلالله» به معنای تشرف به مقامی است. در تورات این اصطلاح «فرزند» میآید؛ حتی در سه انجیل اول هم اصطلاح «فرزند» میآید؛ مثلاً میگوید شما اگر این کار را بکنید فرزند خدا میشوید. اگر اینطور معنا کنید، که باید اینطور بخوانید، در تورات اثری از «ابن» و «ابو» و این چیزها نیست. میتوانید بگویید تمام این جمله، جملهٔ درستی است که با قرآن هم سازگار است و با عقاید مسیحیان ناسازگار: «این بندهٔ من است که او را انتخاب کردم، فرزند محبوب من، روح عزیز من، من او را به روح خویش مختص کردم.»
از قول مسیح در تورات هست که «روحالقدس به من موهبت شد، زیرا او مرا مسح کرد». قبول دارم که دربارهٔ مسیح صدق میکند. در قرآن هم به صراحت مثلاً «و ایدناه به روحالقدس» چند بار آمده است؛ نوعی ارتباط خاص میان روحالقدس و مسیح وجود داشته است. اینکه ظهور یحیی جزو نشانههای مسیح است، که مسیحیان به آن استدلال میکنند، یعنی ظهور یحیی و بشارت یحیی به ظهور قریبالوقوع ملکوت خداوند، صددرصد درست است؛ یعنی با این مدل سازگار است و ما هم قبول داریم که یحیی اصلاً همین وظیفه را داشت که مقدمات ظهور مسیح را فراهم کند. تمام معجزات مسیح را، به اضافهٔ چیزهای بیشتر، ما قبول داریم، و با این حرفهایی که میزنیم کاملاً سازگار است.
من شخصاً فکر میکنم همهٔ حرفهایی که مسیحیان دربارهٔ پیشرفت معجزهآسای مسیحیت میزنند، و اینکه آثاری تکوینی باعث این پیشرفت شد، مثلاً اینکه روحالقدس کمک میکرد، درست است؛ فکر میکنم همینطور بود. یعنی واقعاً پیروان اولیهٔ مسیحیت به نوعی تحت هدایتهای خاص الهی و روحالقدس و اینها بودند. همیشه این فکت تاریخی را در ذهنتان داشته باشید که انسانی در روستایی در اطراف اورشلیم ظهور کرد، دو سه سال همان جاها کارهایی انجام داد، و این پیام یکباره مثلاً امپراتوری روم را از بین برد؛ در حالی که این پیام از جنس فلسفهٔ آن دوران نبود که بحثهای عقلی در آن وجود داشت؛ به نظر نمیآید در حد آنها قدرت فکری پدید آمده یا مکتب فکری خاصی وجود داشته باشد. حالتی روحی بود که پیش میرفت. مسیحیان موجودات خاصی بودند؛ آدمها که میدیدند، از این جماعت مسیحی خوششان میآمد و جذب میشدند. در متون مسیحی اصطلاحی هست: «از روحالقدس پر شدن». یک بار دیگر هم به این اصطلاح اشاره کردم، چون از آن خوشم میآید و فکر میکنم راست است: آدمها به نوعی حالات روانی و معنوی خاصی را تجربه میکردند و برای همین است که راحت شهید میشدند، راحت در مقابل فشارها مقاومت میکردند و همیشه حس روحی خوبی داشتند. فکر میکنم اینکه آثاری تکوینی باعث این پیشرفت شد درست است و با این حرفهایی که زدم سازگار است. اینکه در قرآن اشاره میشود که «ارسلنا الیها روحنا» هم مشکلی ندارد.
امروز استدلالهایی را که از قرآن کرده بودم مرور کردم و همه را یادداشت کردم تا بگویم اگر استدلالی کردم که روایت اسقفی را تأیید میکرد، همهٔ این حرفهایی که زدم به نوعی با این حرفی که ما میزنیم سازگار است. تأکید بر شیوهٔ خاص تولد مسیح، و اینکه مریم انتخاب شد و چطور شد و باردار شد و این حرفها، باز با این حرفهایی که من میزنم سازگارتر است تا با ظهور خداوند در زمین. اینکه زنی انتخاب شد و از او مراقبت شد تا مسیح به دنیا بیاید، بهشدت نشان میدهد که گویی در زمان به اصطلاح دوران جنینی و اینها به نوعی محافظتی لازم بود. فکر نمیکنم خداوند در این ظهور در زمین به این مسائل احتیاج داشته باشد؛ میتواند دفعتاً در زمین ظاهر شود. به هر حال نمیگویم این حرفها آن را نقض میکند، ولی این با این مدل سازگارتر است. اصلاً شما این مدل را که میشنوید، انتظار دارید مسیح اینگونه به دنیا بیاید: از آدمی خاص، در شرایطی خاص.
اینکه پیام مسیح جهانی بود، بعداً دربارهٔ این بحث میکنم که چرا مهم است. و اینکه در قرآن خلقت مسیح با آدم مقایسه شده است، چقدر لازم است که این کار انجام شود؛ چون این آخرِ کار است و آن اولش، و این دو با هم مقایسه شدهاند؛ و اصلاً مسیح به نوعی با آن داستان آفرینش ارتباط خاصی دارد.
فقط نکتهٔ خیلی کوچکی در پرانتز میگویم، یعنی دربارهاش بحث نکنیم: اگر کسی از شما بپرسد کیفیت خلقت مسیح را بیشتر میفهمید یا کیفیت خلقت آدم را، کدام واضحتر است؟ چه اتفاقی افتاده است؟ ببینید، ما دربارهٔ مسیح میدانیم تقریباً چه اتفاقی افتاده است: از زنی بوده و فقط نحوهٔ باردار شدنش چیزی غیرعادی داشته است؛ یک بار دربارهاش بحث کردم. ولی دربارهٔ آدم اصلاً هیچ نمیفهمیم که نخستین انسان چگونه خلق شد. نیست؟ چگونه میفهمیم؟ مثلاً خداوند گِلی را برداشت و شکل داد؟ چگونه میفهمیم؟ کدام به ذهن نزدیکتر است؟ مسیح. در قرآن آیه این است؛ میگوید خلقت مسیح مثل آدم است که از گل خلقش کردیم و از روح خودمان در او دمیدیم. این توضیح دادن خلقت آدم با توضیح دادن خلقت مسیح است. در پرانتز دارم این پرسش را ایجاد میکنم: شما از این آیه تصورات جدیدی دربارهٔ اینکه آدم چگونه خلق شد پیدا میکنید، یا تصورات عجیب و غریبی دربارهٔ اینکه مسیح چگونه خلق شد؟ میخواهم بگویم ما میدانیم مسیح چگونه خلق شد: گِلی در کار نبود، مجسمهای در کار نبود که در آن دمیده شود. میخواهم بگویم آن حرفی که دربارهٔ آدم زده میشود، اینجا به نوعی میتواند توضیح داده شود که یعنی چه. خداوند میگوید انسان را از گل خلق کردیم؛ میگوید شیطان را از آتش خلق کردیم. این تصورات ابتدایی را در نظر بگیرید که مجسمهای ساخته شده و بعد مثلاً یکباره حیات پیدا کرده است؛ اگر اینطور بود، خلقت مسیح شبیه خلقت آدم نبود. میخواهم بگویم این اصطلاحات قرآنی که انسان از خاک آفریده شده و شیطان از آتش، ما را گول نزنند که همینطور اولین چیزی که به ذهنمان میرسد این باشد که خدا مثلاً خاک را برداشته و به آدم تبدیل کرده است. آنچه در پرانتز میگویم، و گفتم کسی پرسش نکند، این است که از این قیاس بیشتر اطلاعات دربارهٔ آدم به دست ما میآید تا دربارهٔ مسیح، که میدانیم تقریباً چگونه خلق شد. درست است؟
یک فکت قرآنی این بود که انجیل به معنای خبر خوش است. این خبر خوش دربارهٔ مسیح چه بوده است؟ معلوم است خبر خوش چیست: تولد مسیح واقعهٔ تاریخی مهمی است؛ ظهور مسیح خبر خوشی بوده و اینکه ملکوت آسمان ظهور کرده است. همهٔ حرفهایی که مسیحیان دربارهٔ این میزنند که ظهور مسیح چه خبر خوشی همراه خودش داشت، اینکه نجاتبخشی ظهور کرد و این حرفها، همه را قبول دارم. دربارهٔ آن بخش تشریعی نجات فکر میکنم خیلی جای حرف زدن دارد؛ فکر میکنم جایی است که مسلمانان در واقع کوتاهیای میکنند. با وجود اینکه قرآن دربارهٔ پیامبران خیلی حرف میزند، گویی آن مقداری که باید نتیجه گرفت، دستکم مثلاً در بحثهای تفسیری ما نیست؛ حالا ممکن است عرفا حرفهایی اینطوری داشته باشند. بگذارید این چیزهایی را که اینجا نوشتهام الان نگویم، ولی دربارهٔ آن قسمت تأثیر تشریعی نجات مسیح بعداً بیشتر صحبت میکنم. در مسیح چیزی هست، حقایقی هست که فهمیدنشان باعث نجات است؛ همانطور که فهمیدن قرآن باعث نجات است. یعنی به هر حال مسیحشناسی جدا از بحثهای تکوینی تأثیرات خاصی دارد که بعداً کمی به آن اشاره میکنم.
پس مشکل ما فقط این بود که مصلوب شدن یا نشدن مسیح را از نظر تاریخی بررسی کنیم. به نظرم میآید همهچیز خوب است و هیچ مشکلی نیست، بهجز اینکه ادعا میشود مدارک تاریخی زیادی وجود دارد که مسیح مصلوب شده است. مدارک تاریخی که کماند؛ از آن دوران، از غیرمسیحیان، بیش از یکی دو مورد مکاتبات وجود ندارد. ولی فکر میکنم مسلمانان هم، و بارها بر این تأکید شده است، باید توجیه کنند که اگر حواریون انسانهای برجستهای بودند، آنطور که مثلاً در قرآن حرف از این است که به آنها وحی میشده، چطور ماجرای مصلوب نشدن مسیح در آثاری که از حواریون باقی مانده ذکر نشده است. باید انتظار داشته باشیم که دستکم آنهایی که خیلی نزدیک بودند این واقعیت را بدانند، و به نظر میآید اینطور نیست.
چیزی در این جلسه گفته شد و گفتم شاید بعداً به آن اشاره کنم؛ اجازه بدهید اشاره کنم. اصطلاحی در عرفان هست که به آن «سهم بعد از محو» میگویند؛ نمیدانم شنیدهاید یا نه. در این مراحل سیر و سلوک انسان به جایی میرسد که مثلاً به آن حالت فنا میگویند؛ یعنی اصلاً از خودیت و از کثرت بیرون میآید و گویی فقط خدا را میبیند. ولی «سهم بعد از محو» هم وجود دارد؛ یعنی به نوعی دوباره برگشتن به کثرت، با حفظ اینکه وحدتی هست. میدانید؟ حالتی که مثلاً پیامبران دارند این است که به آن حالت وحدت رسیدهاند و بعد ارسال شدهاند؛ دوباره میآیند. دستکم پیامبران میدانند؛ ببینید، وحدتی که پیامبران درک میکنند پس از واقع شدن خودشان در کثرت است، چون مرتکب گناه شدهاند و کثرت را درک میکنند؛ ولی در اثر سیر به جایی میرسند که به آن وحدتی که در عالم هست، و اینکه این کثرت حالتی توهمی دارد، میرسند. خب؟ و حالا میتوانند با این واقعیتها زندگی کنند؛ یعنی در عین حال که وحدت را میبینند، میدانند این تمایزها چیست و میدانند آدمها، دستکم آنهایی که وحدت را نمیفهمند، دنیا را چگونه میبینند.
میخواهم در جواب حرفی که شما زدید، که مسیح اینطور نیست، به این نکته اشاره کنم. نه، مسیح وقتی به این دنیا میآید تجربهای از کثرت ندارد؛ یعنی آن «سهم بعد از محو» برایش اتفاق نیفتاده است. بنابراین بهطور کامل غرق در حالت وحدت است. برای همین است که میگوید: «السلام علی یوم ولدت و یوم اموت». اصلاً فرق نمیکند که من دارم میگویم یا خداوند دارد میگوید؛ تمایزها وجود ندارد. اینکه این خوب است یا بد، اینطور دیدن بهتر است یا آنطور بودن، پرسش خوبی نیست؛ ولی میخواهم بگویم اینجا تفاوتی این شکلی وجود دارد. مسیح بیش از حد نرمال سایر پیامبران غرق در این حالت وحدت است، چون اصلاً هیچوقت در کثرت واقع نشده و همیشه دنیا را همانطور دیده که باید میدیده. این مثل آن است که بگویم مسیح نمیفهمد که مردم نمیفهمند. متوجه هستید چه میگویم؟ ولی پیامبران میفهمند که مردم چقدر احمقانه به دنیا نگاه میکنند؛ دستکم اصولاً میفهمند که به نوعی دیگر هم میشود به دنیا اشتباهی نگاه کرد.
این آیه را که میگوید «فلما احس عیسی منهم الکفر قال من انصاری الی الله» اینطور میفهمم: طول کشید تا مسیح فهمید که بابا، اینها اصلاً نمیبینند، نمیفهمند؛ این مردم اصلاً به نوعی قاطی کردهاند. تا جایی برای مسیح مطرح نبود که اصلاً کفر در عالم وجود دارد؛ که آدمی ممکن است اصلاً جور دیگری به دنیا نگاه کند. در اثر تجربهای که با این آدمهای ابله اطراف خودش پیدا کرد، کمکم فهمید؛ گویی زمانی احساس کرد که اینها ایرادی دارند و جور دیگری به دنیا نگاه میکنند. چون تجربهٔ قبلی نداشت، اینجا تأخیری وجود دارد.
میخواهم اشارهای بکنم به این موضوع که چرا مسیحیان احساس کردند که مسیح خداوند است و ادعای الوهیت میکند: چون مسیح احتمالاً از اینجور حرفها زیاد زده است؛ مثل «السلام علی یوم ولدت و یوم اموت» که مثلاً از طرف خداوند به خودش میگوید. مثلاً در یکی از انجیلها هست که «من نور هستم»؛ من نوری هستم که همهچیز از من شروع میشود. ببینید، کلام مسیح عیناً همان حالت مشکلی است که عرفا میگویند دربارهٔ حلاج وجود دارد، که ادعای «انا الحق» میکند. مسیح چون این حالت «سهم بعد از محو» را ندارد، چون هیچوقت در کثرت واقع نشده، احتمالاً حرفهایی زده است که گویی از خداوند دارد صادر میشود، از خودش؛ بعضی از این چیزهایی که در انجیل از او نقل میشود دروغ نیست. میدانید؟ چون این تمایزها، آنطور که مسیح به دنیا نگاه میکند، وجود ندارند. مثلاً ابنعربی میگوید هر کلامی کلام خداست؛ آدمها این را اینطور نمیفهمند که هر کلامی کلام خداست. مسیح اینطور زندگی میکند؛ تا جایی در وحدت زندگی میکند.
این وحدت تا جایی ادامه دارد که کفر را به طریقی حس میکند. تصورم از سخن خداوند دربارهٔ تطهیر او این است که همین که فهمید چنین چیزی هست، گویی آلودگیای بود که باید از آن پاک میشد؛ نه اینکه مسیح گناه کرده باشد که بخواهد تطهیر شود. همین که این کفر را در این مردم حس کرد، یعنی فهمید که به نوعی دیگر هم میشود اشتباهی به دنیا نگاه کرد، و آدمها میتوانند برای خودشان ادعای استقلال کنند و فکر کنند که قائم به خودشاناند و به جایی وصل نیستند، این خودش به نوعی مثل کدورت خاطری بود که باید رفع میشد، و خداوند این را میگوید: من رفع میکنم.
گفتم کاری که میشود کرد این است که آدم پس از اینکه حرفهای خودش را زد، ایرادها را گفت و مدل خودش را ارائه داد، و حالت بینقصش این است که بگوید چه شد که مردم جور دیگری فهمیدند. من میگویم مسیح، بنا به همین توصیفی که دارم، چنان بود که این ابهام که آیا او خود خداست یا نه، ممکن است از حرفهای خود مسیح پیش آمده باشد؛ کما اینکه حلاج هم همینطور حرف میزند. منظور حلاج که این نبود که خداست. مشکل حلاج از نظر عرفا این است که «سهم بعد از محو» ندارد؛ محو شده و در وحدت زندگی میکند؛ بنابراین حرفهایی که میزند ممکن است به نوعی حالت ادعای الوهیت به خود بگیرد. اینکه حالا این خوب است یا آن، از این بحثها نکنیم. ولی میخواهم بگویم دربارهٔ مسیح نکتهای وجود دارد: تجربهای از کثرت ندارد، چون حتی همان گناه اولیه را هم ندارد؛ کاملاً در اتحاد با جهان و خداوند زندگی میکند. و آن آیهای که در قرآن میگوید «السلام علی»، ببینید، اصلاً عیناً اشاره به همین است: دربارهٔ یحیی، «السلام علیه»، خداوند سلام میکند؛ مسیح همان سلام را خودش میکند، چون اینجا این تمایزها وجود ندارد. مسیح از طرف خدا دارد سلام میکند؛ کلامش کلام خداست.
فکر میکنم این نکتهٔ مهمی است که توجیهی پیدا کنیم برای اینکه چرا باورم میشود بعضی از این عبارتهایی که به مسیح نسبت داده میشود، و عبارتهای عجیبی هستند، از او باشد؛ مثلاً اینکه گناهان را میبخشد، و خب بخشیدن گناهان فقط کار خداست. گویی همهٔ پیامبران از طرف خداوند کارهایی میکردند، ولی گویی میدانستند برای مردم ممکن است چه ابهامهایی پیش بیاید و احتیاطهایی داشتند؛ ممکن است مسیح بهطور طبیعی این احتیاطها را نداشته است. دقیقاً میخواهم بگویم مثل آن ماجرایی است که برای حلاج در عرفان اسلامی هست؛ و خیلی جالب است که حلاج با مسیح ارتباط خاصی دارد و اصلاً کلاً عالمی بحث دربارهٔ مسیح دارد. در عرفان حلاج، مسیح شخصیتی مرکزی است؛ شاید به دلیل همین نزدیکی که به نوعی از نظر روانی داشتند.
یکی از حاضران: شما قبلاً دربارهٔ تفاوت مرد و زن و دربارهٔ «سهم بعد از محو» حرف زدید، و پیشتر گفته بودید که وقتی مرد به خدا میرسد، به او رسالت داده میشود و باید سر این کار برگردد، و زن نگه داشته میشود.
من چنین حرفی نزدم که «سهم بعد از محو» به این ربط دارد که به کسی رسالت داده میشود. میگویم زن هم بهطور طبیعی «سهم بعد از محو» دارد، ولی رسالت پیدا نمیکند. لازمهٔ رسالت این است که بهطور معمول آن حالت آگاهیِ پس از محو را هم تجربه کنید و بعداً به رسالت برسید. ولی استدلال شما به نوعی اصلاً به آن نتیجهای که میخواهید نمیرسد. فرض کنیم من این حرف را زدهام و از آن دفاع میکنم: هر کسی که میخواهد رسول شود باید دچار «سهم بعد از محو» شود. شما میخواهید بگویید چون زنها رسول نمیشوند، پس دچار «سهم بعد از محو» نمیشوند. این مثل آن است که از «P آنگاه Q» نتیجه بگیریم «Q آنگاه P». من میگویم شرط رسالت این است که «سهم بعد از محو» پدید آمده باشد؛ یعنی لازمهاش این است؛ نه اینکه اگر پدید آمد، حتماً طرف رسول میشود. و دلیل اینکه زنها رسول نمیشوند این نیست که دچار «سهم بعد از محو» نمیشوند. خب؟ شما دارید میگویید از حرفهای من برمیآید که «سهم بعد از محو» مختص مردهاست. چرا؟ دستکم از آنچه من میگویم، نتیجه نمیشود که زنها چون رسالت پیدا نمیکنند، یعنی رسالت اجتماعی پیدا نمیکنند، دچار «سهو بعد از محو» نمیشوند.
شباهت هست؛ نمیدانم. مثلاً شاید بشود گفت از نظر آماری درصد زنهایی که این حالت به آنها دست میدهد بیشتر باشد؛ واقعاً نمیدانم. من خودم دچار محو و «سهم بعد از محو» و اینها نشدهام؛ بنابراین نمیتوانم اظهارنظر کنم. فکر نمیکنم خیلی ارتباط داشته باشد. رسالتی هم که زنها پیدا نمیکنند، رسالت به معنای تبلیغ تشریعی است؛ ولی مریم رسالت دارد دیگر: اینکه مسیح را به دنیا بیاورد. لازم نیست در به در برود و مردم را تبلیغ کند تا اسمش را رسالت بگذاریم. و فکر میکنم باز، حتی اگر اینطور نگاه کنیم که رسالت فقط همین باشد، باز آن حرف درنمیآید که زنها «سهم بعد از محو» ندارند. شاید هم حالا شما تجربیاتی دارید و این نتیجهٔ تجربیات شخصیتان است.
دربارهٔ سورهٔ مائده: نه، ببینید، اتفاقاً آنجا تأییدی بر همین حرف آخر من هست. خداوند از مسیح میپرسد: تو به مردم گفتی که تو را بپرستند؟ ادعای الوهیت کردی؟ مسیح میگوید من چنین ادعایی نکردم. گویی چیزی وجود دارد: به هر حال مردم مقداری در اثر نوع مثلاً حرف زدن مسیح ممکن است مشکلاتی پیدا کرده باشند. نمیخواهم بگویم مسیح گناه کرده است؛ گناه که نیست که مسیح مثلاً فرض کنید به خودش سلام میفرستد بهجای اینکه خدا به او سلام بفرستد. در اثر شدت اتحاد، و اینکه آن تجربهٔ کثرت را ندارد، این اتفاق میافتد. و فکر میکنم مردم مقداری در اثر اینکه این شخصیت شخصیتی غیرمتعارف بود، به اشتباه افتادند؛ کما اینکه زمانی حلاج را هم اعدام کردند، چون فهمیدن چنین حقایقی مثل آن است که آدمی حرفهای خیلی سطح بالا بزند. مثلاً شما بروید با آدمهای خیلی سطح پایینی بنشینید و مثلاً حرفهای فلسفی بزنید؛ ممکن است همه همینطور قاطی کنند. مسیح به نوعی با مردم عادی بود؛ ممکن است حرفهایش شبیه همین حرفی دیده شده باشد که در قرآن نقل میشود. فکر میکنم اینطور دیده شده و اینها به نوعی این انحراف را شاید تقویت کرده است، ولو اینکه مسیح ادعای بندگی هم میکرده است.
ببینید، همهٔ حرفها این شکلی است. نمیخواهم بگویم مسیح کلاً تمام حرفهایش اینگونه بود؛ مگر خداوند نمیگوید مسیح بندهٔ من است؟ مسیح هم به همان دلیل میگوید من بندهٔ خدا هستم. ولی گاهی ممکن است از این ضمیر «من» به نوعی استفاده کند که مشکل ایجاد کند. و فکر میکنم آن حرفهایی هم که در آخر سورهٔ مائده هست، این را به ذهن نزدیک میکند: اینکه آیا تو به مردم گفتی که تو را بپرستند؟ و مسیح میگوید من این را نگفتم. مسیح مطمئناً این حرف را بارها تکرار کرده است؛ شما در انجیلهای سهگانهٔ اولیه این را میبینید که مسیح بارها این حرف را میزند که خدا را بپرستید. نمیدانم؛ یعنی ادعای بندگی میکند، ولی حرفهایی هم که بشود از آنها برداشتهای جور دیگری کرد وجود داشته است؛ یعنی ابهامی پدید آورده است.
و من اینطور توجیه میکنم که عمل مجرمانهای نبوده است که بعضی از نزدیکان مسیح هم به نوعی به الوهیتش اعتقاد پیدا کردند. درک اینکه مسیح خدا نیست ولی این حرفها را میزند، کمی از سطح فهم بعضی از مردم بالاتر بود. و اینها همه نتیجهٔ این است که مسیح اصلاً تجربهٔ کثرت ندارد، و احساسم این است که به یک معنا آن را به دست آورد؛ دستکم اینکه دیگران گویی میتوانند اینگونه ببینند، نه اینکه مسیح خودش در کثرت واقع شد؛ یعنی درک اینکه میشود به نوعی اشتباهی به دنیا نگاه کرد. نمیدانم این را در اثر تجربه پس از چه مدتی به دست آورد. مسیح پس از مدتی، پس از ۳۰ سالگی و مبعوث شدنش به رسالت، از برخوردهای مردم به نوعی فهمید که اینها کلاً مسئله را قاطی کردهاند.