جلسه با پاسخ به پرسشها و ادامهٔ حرفهای جلسهٔ قبل آغاز میشود: جنسیت و تجرد مسیح، رشد او و داستان آدم در قرآن. سپس دربارهٔ شیوهٔ درست نقد یک مکتب تأکید میکند و میگوید بهجای ایراد گرفتن باید گفت مسیحشناسی اسلامی چیست. میخواهد نشان بدهد همهٔ چیزهای الهیات مسیحی که باید توجیه شوند، بهجز مصلوبشدن مسیح، با حرفی که میزند درست درمیآید.
جنسیت، تجرد و رشد مسیح
به گفتهٔ او در ویژگیهای روانیِ سطح بالا زن و مرد فرق چندانی ندارند و به نظر میرسد وقتی انسان به کمال میرسد جنسیت به نوعی حل میشود. از «ابوطبایی» دربارهٔ تجرد مسیح میپرسند و میگوید مسیح نوعی تجرد روحی دارد؛ او هم همینطور فکر میکند و یکی از دلایل اینکه مسیح آن مشکلات دیگر را پیدا نکرد این است که فاقد جنسیت است، به آن معنایی که دیگران برای تعادل نیاز دارند با جنس مخالف ارتباط بگیرند. به نقل از یونگ، اگر کسی رشد روانی را طی کند، از سنی به بعد نیازش به ازدواج از بین میرود؛ و اگر عدم تعادلی نباشد، چنانکه فکر میکند در مورد مسیح نبوده، ازدواج شاید بیشتر دچار اختلالش کند.
او میگوید از این حرفها نتیجه نمیشود که مسیح کامل مطلق به دنیا آمد و رشد نکرد. به نظر او در داستان آفرینش قرآن انسان ساخته شده تا به زمین بیاید و سه مرحله بگذراند، جنینی و این دنیا و پس از مرگ، و مرگ نتیجهٔ گناه آدم نیست؛ مسیح هم از نظر جسمی و هم روانی رشد کرده و به نظر او در آخرت هم رشد میکند. زمین تبعیدگاه نیست، و مسیح مثل همهٔ پیامبران و انسانها تحت آزمایش است؛ وسوسهٔ شیطان با تصورات قرآنی سازگار است، ولی او مرتکب گناه نشد و به نوعی عصمت مطلق دارد.
مسیح به گفتهٔ او به نوعی حقیقت آدم است، همان حقیقتی که همه در درون دارند و از آن جدا شدهاند؛ آنچه مسیحیان تأثیر نجاتبخش مسیح مینامند، یعنی اینکه شناختن مسیح گویی چیزی را در درون ما به راه میاندازد و باعث هدایت و نجات میشود، فکر میکند کاملاً درست است.
پرسشهای حاضران دربارهٔ روح، سن و آدم
دربارهٔ اینکه روح جنسیت دارد یا نه میگوید جستوجو نکرده که همه قبول دارند یا نه، ولی فکر نمیکند کسی بگوید خدا روح مردانه و زنانه میدمد؛ به گمانش همه عالم معنا را فاقد جنسیت میدانند. میگوید بهطور قطعی استدلال نکرده است و روی این موضوع تأکید ندارد.
یکی از حاضران یادآوری میکند که مسیح در ۳۰ سالگی مبعوث شد. او میگوید میعاد موسی ۳۰ بود و ۱۰ روز به آن اضافه شد، و فکر میکند میان این دو ارتباطی هست؛ برای موجودی که درست زندگی کرده باشد ۴۰ سالگی جایی است که در رشد دنیایی به کمال میرسد، و به نظر میآید اگر اختلالها نباشد ۳۰ سالگی نهایت رشد در زمین است؛ رسالت مسیح در ۳۰ سالگی به نوعی با عرف پیامبران فرق دارد. او میگوید چون چیزی فرعی را بیشتر بحث میکنند، بقیهٔ حرفش دربارهٔ ۴۰ سالگی را نمیگوید.
او احساس میکند متن قرآن با اینکه آدم به نمایندگی از همه گناه اولیه را مرتکب شده سازگار نیست، و از آیهٔ «ولقد خلقناکم ثم صورناکم ثم قلنا للملائکة اسجدوا لآدم» در اعراف میفهمد که همه در شرایطی شبیه آدم قرار میگیریم. میگوید چون میداند نمیتواند این را منتقل کند، کوتاه میآید و میگوید دستکم متن بیشتر با این سازگار است که همه مراحل آزمایش را طی میکنیم؛ و حتی اگر کسی نپذیرد، روشن است که در سه مرحله زندگی میکنیم.
روش نقد: ایراد گرفتن کافی نیست
او میگوید نقادی معمولاً به گفتن ایرادها خلاصه میشود و این بد است؛ به گفتهٔ او باید فهمید حرفهای یک مکتب چه فکتهایی را توجیه میکند و مهم این است که چیز بهتری جایش بگذاریم، چنانکه مکانیک کوانتوم را فقط به صرف ایراد کنار نمیگذارند. مثلاً بخشی از الهیات مسیحی در توجیه این است که مسیح چطور مصلوب شد؛ به نظر میآید دو سه سند تاریخی هست و حواریون هم تأیید میکنند که مسیح مصلوب شد، و ردّ الهیات یعنی باید دربارهٔ این فکت تاریخی هم چیزی گفت.
مثالش کتابهای ضد اسلام است. در کتابی که در ذهن دارد از پیامبر فصل به فصل تصویر تازهای ارائه میشود و واژههای نبوغ و شهوتران و بیماری روانی در آن به کار میرود؛ منتقد ملزم نیست مدل منسجمی ارائه کند؛ او این را به مسابقهٔ مشتزنیای تشبیه میکند که فقط یک نفر در آن مشت میزند.
نتیجه میگیرد که بهجای ایراد گرفتن باید گفت مسیحشناسی اسلامی چیست و نشان داد همهٔ چیزهایی که الهیات مسیحی باید توجیه کند، بهجز مصلوبشدن، با مدل او درست درمیآید؛ صرف قبول اینکه انسانی فاقد گناه اولیه ظاهر شده کافی است، چنانکه نسبیت هر آنچه مکانیک نیوتنی میگوید میگوید و ایرادهایش را برطرف میکند. دربارهٔ مصلوبشدن میگوید اسناد تاریخی گواه آن به نظر میآید، ولی به نظر او با این حرفها مسیح نمیتواند مصلوب شده باشد و قرآن هم به همین اشاره میکند، چون چنین رنجی برای انسان بیگناه خلاف عدالت خداست.
دورهٔ جنینی، شناخت و عشق
او میگوید باور به اینکه دورهٔ جنینی مهم است جدا از بحث دینی هم مهم است و کریستوا را مثال میزند. در فلسفهٔ شناخت تجربهگراها و عقلگراها هستند، و به نظر او غفلت میشود که خیلی از چیزهایی که عقلگراها در ذهن میدانند میتواند در رشد جنینی از تجربه پدید آمده باشد؛ ناخودآگاه جمعی یونگ هم به گمان او به تجربههای مشترک جنینی ربط دارد.
او میگوید جنینشناسی فقط به رشد جسمانی میپردازد و به گمان او میشود شناخت جنین را به دانش تبدیل کرد. دربارهٔ پیدایش شناخت میگوید میتواند برعکس باشد، یعنی اول مفاهیم پدید آمده باشند: نخستین چیزی که موجود زنده درک میکند وجود داشتن است، که به لحاظ دینی معادل درک اسم «الله» است، و بعد اسماء الهی درک میشوند، مثلاً با ترشح هورمون صمیمیت جنین حسی از رحمت پیدا میکند. به گمان او شناخت از بالا شروع میشود و حس بعداً میآید و ما جهانی را که قبلاً تجربه کردهایم روی چیزهایی که میبینیم پروجکت میکنیم.
دربارهٔ عشق به حرف افلاطون اشاره میکند که انسان در اصل دو نیمه است؛ او میگوید ممکن است اسطورهای جلوه کند، ولی فکر میکند تحولات واقعی جنینشناسی این را نشان میدهند. به گفتهٔ او همهٔ مردها هورمون زنانه و همهٔ زنها هورمون مردانه دارند، و رابطهٔ عاشقانه آن نیمهٔ فراموششده را تقویت میکند و آنیما و آنیموس در هر دو به تعادل میرسند.
الهیات مسیحی: آنچه میماند و آنچه رد میشود
او میگوید نیامده مسیحیت را رد کند؛ در الهیات و اخلاق مسیحی قدرتی هست که یک مسلمان میتواند جذب کند، و بحث مسئلهٔ شر نقطهٔ قوت آن است. به گفتهٔ او حرفهای جلسهٔ قبل دربارهٔ گناه اولیه حفظ میشود چون ما عیناً آن داستان را قبول داریم؛ و اگر حرفهای جلسهٔ قبل پذیرفته شود، این حس که همهٔ آدمها دنبال بهشتی گمشدهاند به تجربههای پیش از تولد برمیگردد. او در پرانتز میگوید مرد نسبت به مادر و زنی که دوست دارد احساس بهشت دارد و این را به بطن مادر ربط میدهد، و میخواهد دربارهٔ آن پرسش نشود.
به نظر او مسیح، آنطور که قرآن توصیف میکند، ناقض این تصور است که زمین محل شر است: اگر تعبیرهای او پذیرفته شود، به نظر میآید از قرآن برمیآید که انسان در هر حال قرار است به زمین بیاید و شر این است که به شکلی بد میآید. در قرآن توبهٔ آدم پذیرفته میشود و انسان میتواند به مقام خلیفهاللهی برسد، چنانکه ابراهیم پیش از مسیح رسید؛ این برخلاف توجیه مسیحی است که اگر گناه اولیه بخشیده شده بود، باید دوباره به باغ بهشت برمیگشتیم، در حالی که هنوز در زمین هستیم. مسیح از دیدگاه قرآنی اصل انسانیت بدون گناه است، و اگر کسی به آن مقام برگردد، قدرتهایی مانند کرامات میتواند به او تفویض شود؛ او این را به مفهوم بودا و بودا شدن نزد بوداییان شبیه میداند.
او میگوید گناه ذاتی معنای پارادوکسیکال دارد: اگر ذاتی است گناه یعنی چه، و اگر گناه است چطور ذاتی باشد. اثر نجاتبخش تشریعی مسیح و آثار تکوینی ظهور او را صددرصد میپذیرد، بهجز بخشهایی که میگویند چون خداست؛ ولی بخش فدیه و آنچه به مصلوبشدن و گناه اولیه مربوط است را اصلاً قبول ندارد. به نظر او مسیح دارد بدون گناه مجازات میشود و این با عدالت خدا سازگار نیست، و داوطلبانه بودن آن هم معنا ندارد. او میگوید الهیات فدیه از ضربهای پدید آمد که مسیحیان خوردند، چون شخصی که پیرو او بودند کشته شد، و فکر میکند اصلاً این فکت تاریخی درست نیست.
پیشگوییها، معجزه و آفرینش مسیح
او میگوید تأیید مسیح با پیشگوییهای تورات با حرف او سازگارتر است؛ از تورات پیشگویی دربارهٔ ظاهر شدن خدا در زمین نتیجه نمیشود. جملهای از تورات را میآورد با این عبارت «بندهٔ من است که او را انتخاب کردم، فرزند محبوب من، روح عزیز من» و میگوید اگر «فرزند» به معنایی بگیریم که در تورات دربارهٔ انسان به کار میرود، مثل «اهلالله»، با قرآن سازگار است و با عقاید مسیحیان ناسازگار. معجزات مسیح را قبول دارد و فکر میکند پیشرفت مسیحیت واقعاً با هدایت روحالقدس بود.
شیوهٔ تولد مسیح و انتخاب مریم را هم با این مدل سازگارتر میداند تا با ظهور خدا در زمین. در پرانتز میگوید قرآن خلقت مسیح را با آدم مقایسه میکند و ما دربارهٔ خلقت مسیح تقریباً میدانیم چه اتفاقی افتاده؛ میپرسد از این آیه تصور جدیدی از خلقت آدم میگیریم یا از خلقت مسیح، و میگوید اصطلاح خلقت از خاک ما را گول نزند که مجسمهای ساخته شده باشد.
انجیل را به معنای خبر خوش میگیرد و آنچه مسیحیان دربارهٔ خبر خوش ظهور مسیح و ظهور نجاتبخشی میگویند قبول دارد؛ فکر میکند مسلمانان در بحث تأثیر تشریعی نجات کوتاهی میکنند. دربارهٔ مصلوبشدن میگوید مدارک تاریخی غیرمسیحی کم است، ولی مسلمانان باید توجیه کنند که چرا در آثار حواریون ذکر نشده مسیح مصلوب نشد، چون باید انتظار داشت دستکم نزدیکان او این واقعیت را بدانند و به نظر میآید اینطور نیست.
«سهم بعد از محو»، مسیح و حلاج
او اصطلاح عرفانی «سهم بعد از محو» را توضیح میدهد: پس از فنا انسان با حفظ وحدت دوباره به کثرت برمیگردد، و پیامبران این حالت را دارند. مسیح هرگز در کثرت واقع نشده و غرق وحدت است و به همین دلیل میگوید «السلام علی یوم ولدت و یوم اموت».
آیهٔ «فلما احس عیسی منهم الکفر قال من انصاری الی الله» را او چنین میفهمد که مسیح طول کشید تا بفهمد مردم جور دیگری به دنیا نگاه میکنند. تطهیر را هم به معنای گناه مسیح نمیداند، بلکه کدورت خاطری که با فهمیدن کفر پیش آمد. مسیحیان احساس کردند او ادعای الوهیت میکند چون احتمالاً از اینجور حرفها زیاد زده است، چنانکه حلاج «انا الحق» میگفت؛ و میگوید بعضی از آنچه در انجیل از او نقل میشود دروغ نیست.
یکی از حاضران میپرسد آیا «سهم بعد از محو» به مرد مربوط است و رسالت به او داده میشود. او میگوید چنین حرفی نزده است: زن هم بهطور طبیعی آن را دارد ولی رسالت پیدا نمیکند، و لازمهٔ رسالت این است که آن حالت پدید آمده باشد، نه اینکه هر کس آن را دارد رسول شود. میگوید خودش دچار محو نشده و نمیتواند اظهارنظر کند. دربارهٔ سورهٔ مائده میگوید خداوند از مسیح میپرسد آیا گفتی تو را بپرستند و مسیح میگوید چنین ادعایی نکردم؛ به گمان او مردم تا اندازهای در اثر اینکه این شخصیت غیرمتعارف بود به اشتباه افتادند، و به گفتهٔ او عمل مجرمانهای نبوده است که بعضی از نزدیکان مسیح به الوهیتش اعتقاد پیدا کردند.
→ متنِ کاملِ این جلسه