او بحث جلسهٔ قبل دربارهٔ اسطورههای شبیه مسیح را ادامه میدهد. اول اسناد اسطورهها، فهرست شباهتها و ماجرای ۲۵ دسامبر را بررسی میکند و بعد نگاه یونگ به اسطورهها را میآورد. سپس از بازسازی تاریخ و جهانبینی، چند فکت تاریخی دربارهٔ مسیحیت و روایت اسلامی از مسیحیت سخن میگوید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
بحث جلسهٔ قبل دربارهٔ اسطورههای متعددی که شخصیت مسیح در آنها ظاهر شده است، گویا استدلال خیلی قویای به نظر آمد؛ فکر میکنم نتیجهاش این بود که چند نفر با من تماس گرفتند و صحبت کردند. همان جلسه هم گفتم که انگار همهٔ زحمتهایی که برای تهیهٔ اینها کشیده شده بود از بین رفت و آن مواد به مجموعهای از اعتقادات تبدیل شد که همینطور از خرافات دوران باستان مانده بود و کسانی آن را برداشتند، کمی رنگ و لعاب به آن دادند و به یک دین خرافی جدید تبدیلش کردند. بدون اینکه چنین برنامهای مد نظرم بوده باشد، فکر کردم بد نیست این موضوع را عقب نیندازم و برخلاف برنامه دربارهٔ همان بحث صحبت کنم.
البته از نظر خود من، طرح چنین شبهههایی در هر زمینهای و نه فقط دربارهٔ مسیحیت، بد نیست. من در این جلسات احساس خوبی داشتهام — نمیدانم احساس شما چگونه است؛ شاید چندان خوب نبوده — از اینکه چند جلسه دربارهٔ مسیحیت حرف میزنم و همهٔ حرفهایم را خیلی جدی میزنم، و در عین حال ممکن است بعضی از حرفهایی که زدهام غلط باشد و بعداً همانها را جواب میدهم؛ دوباره انتقاد خیلی تندی میکنم که به نظر میآید همهچیز دارد به هم میریزد و باز میکوشم جوابش را بدهم. فکر میکنم این رفتوبرگشتها خوب است؛ برای من که خیلی خوب است. شخصاً احساس خیلی خوبی به من دست میدهد از اینکه دستکم این احساس را دارم که لزومی ندارد همهٔ حرفهایی که میزنم درست باشد. هرچه دلم میخواهد میگویم و بعد اصلاح میشود؛ حرف را از قول خودم که نمیگویم، مثلاً از قول یک اسقف یا از قول افرادی سکولار حرف میزنم. اکنون هم میتوانم پاسخ آن مشکل را از دیدگاهی اسقفی بدهم، که باز ممکن است در آن اشتباهی بکنم، یا به شیوهای معتدلتر بکوشم دستکم کمی از زهر آن اشکال را بگیرم.
احساسم این است که اینگونه بحثکردن بهطور کلی خوب است. اولاً تلاش برای اینکه حرفهای کسانی را عمیقاً همانطور بفهمید که خودشان درک میکنند، خیلی خوب است. احساس میکنم معمولاً همیشه این ضعف وجود دارد؛ مثلاً مسلمانها دربارهٔ مسیحیت کتاب مینویسند، ولی آنقدر وقت نمیگذارند که واقعاً با عمق اعتقاد دینی مسیحیت آشنا شوند. برخورد هر کسی که در هر مکتبی هست با مکتبهای دیگر معمولاً خیلی سطحی است؛ و این تلاش ارزشمند است که آدم تا حد ممکن دستکم حرفهایی را که در یک مکتب هست عمیقاً بفهمد، مقدماتش را بفهمد و درک کند که آنها اصلاً دنیا را چگونه میبینند.
من در جلسات دورهٔ اول که دربارهٔ مسیحیت بحث میکردیم، بر این تأکید کردم که اگر میخواهید تفاوت مسیحیت با اسلام را بفهمید، اصولاً مقدار زیادی از آن برمیگردد به اینکه دین اصلاً برای چه آمده و دین چیست؛ اینکه چرا آنها احساس میکنند مسیحیت دین آخر است و همهٔ آنچه باید انجام میشد انجام شده است. ما معمولاً انگار چیز دیگری را دین مینامیم و این برایمان خیلی جاافتاده و بدیهی است. متوجه نیستیم که احساس کلی آنها دربارهٔ ماهیت دین با ما تفاوت دارد و انگار دنیا را جور دیگری میبینند؛ و در نگاه آنها، به یک معنا واضح است که مسیح انتهای جریان رسالت و دین است. ما هم جور دیگری میبینیم: مثلاً تأکید خاصی روی متن داریم و برایمان بدیهی است که مسیحیت دین آخر نیست و کتاب مدون و خوبی از آن باقی نمانده است، و مثلاً واضح است که با اسلام گویی حرف آخر را میزنیم.
نخست دربارهٔ حرفهایی بحث میکنم که در آن جلسه دربارهٔ اسطورههای باستانیِ مشابه مسیح زدم؛ سپس باز مقدماتی دربارهٔ نوع بحثی که اینجا میکنیم میگویم و در پایان میکوشم بحث را تا جایی ادامه دهم که به پرسشهای دقیقتر و مشخصتری برسیم و ببینیم دنبال پاسخدادن به چه پرسشهایی هستیم.
اگر یادتان باشد، دیدگاه سکولار دربارهٔ آیین مسیحیت و اعتقادات مسیحی این است که تحقیقات دهههای اخیر نشان میدهد در طول تاریخ، از حدود ۵۰۰۰ سال پیش به این سو تا زمان مسیحیت، اشخاص اسطورهای زیادی داشتهایم؛ از جمله در اسطورههای مصری، هندی، ایرانی و خیلی جاهای دیگر، در اسطورههای یونانی و حتی در اسطورههای رومی، که دیگر به زمان مسیح نزدیکترند. من واقعاً جزئیات همهٔ اینها را یادم نیست که کدامشان چه ویژگیهایی دارند یا ندارند؛ ولی یکی از این اشخاص که از خیلی جهات به مسیح شباهت دارد، و یکی از شبیهترین شخصیتهای تاریخی به مسیح، رومولوس است، بنیانگذار روم. فکر میکنم از باکره متولد شده، چیزی شبیه رزورکشن، یعنی رستاخیز، داشته، همان مرگی که به مسیح نسبت میدهند دربارهٔ او هم وجود داشته و خیلی چیزهای دیگر؛ در دورهای از زندگیاش کارهای معجزهآسایی انجام داده است و الی آخر. این دیگر اسطورهای خیلی باستانی نیست؛ اسطورهٔ رومی دربارهٔ بنیانگذاری روم است که مرکز روم باستان بود.
به هر حال این شخصیتها وجود دارند، و کوشیدم بگویم که در اسطورهشناسی وجود چنین شخصیتهایی اینگونه توجیه میشود که همهٔ آنها به نوعی خدایان وابسته به خورشیدند و، با توجه به اعتقاداتی که دربارهٔ صور فلکی و موقعیت خورشید در آسمان وجود داشته، این داستانها در اقصا نقاط جهان پراکنده شدهاند. مثلاً بهطور خاص به ماندن خورشید در حالت حضیض به مدت سه روز و بازگشت دوبارهاش به حالت اوج اشاره کردم، که به نوعی به این اسطورههای رستاخیز و بازگشت پس از مرگِ سهروزه مربوط میشود؛ و اینکه ۲۵ دسامبر روز تولد همهٔ اینهاست، همهشان از زنی باکره متولد شده و مصلوب شدهاند، و حتی مصلوبشدن را هم به صورت فلکی مربوط کردم و الی آخر. این کل جریانی بود که تعریف کردم: به نظر میآید شباهتهای زیادی که مسیح به این ماجراها دارد، توجیه خیلی سادهای پیدا میکند؛ اینکه چون این اسطورهها وجود داشتهاند، کسانی که در قرنهای نخست مسیحیت را بسط میدادند شخصیت مسیح را با وامگرفتن این عناصر اسطورهای، یعنی چیزهایی که ذهن مردم با آنها مشغول بود، ساختند و سرانجام چنین اسطورهای پدید آوردند.
میخواهم چند نکته بگویم؛ از پاسخهای حداقلی شروع میکنم تا به پاسخهای جدیتر برسم. یک نکته این است که اسناد مربوط به این اسطورهها آنقدر که ادعا میشود قوت ندارند؛ یعنی خیلی از این اسطورهها حتی بهطور واقعی مکتوب نیستند. مثلاً از خط تصویری عجیب و غریب مصری چیزهایی دربارهٔ هوروس میفهمیم؛ اینکه معنای این تصاویر را چقدر درست میفهمیم، واقعاً تا اندازهای جای شک و تردید دارد. همان جلسه هم گفتم که احتمالاً میتوانید تصاویر را در اینترنت جستوجو کنید و ببینید چقدر میشود از این تصاویر نتیجه گرفت که داستان همانی است که ما میفهمیم؛ مثلاً آبستنشدن به دست موجودی خداگونه، یا ستایششدن به دست سه پادشاه و دیگر عناصری که در اسطورهٔ مسیح وجود دارد.
بنابراین، افزون بر اینکه بعضی از این اسناد اصلاً اسناد واضحی نیستند، نکتهٔ دیگر این است که بعضی از اسنادی که در اختیار داریم و به افرادی مربوطاند که شاید به مسیح شباهت داشته باشند، به نوشتههایی مربوط میشوند که پس از مسیحیت نوشته شدهاند؛ نسخههای نوشتهشدهای که از آنها داریم مثلاً به کمتر از ۲۰۰۰ سال بعد از میلاد تعلق دارد. هرچند ممکن است ادعا شود که آن نسخهها به اسطورهای از ۳۰۰۰ سال پیش مربوطاند، این احتمال وجود دارد که بعضی از این اسطورهها اصلاً تحت تأثیر مسیحیت شکل گرفته و نگارش یافته باشند. متوجه هستید؟ ما به اسناد و مدارکِ مثلاً پنج، شش هزار سال پیش آنقدر دسترسی واضح، آشکار و دقیقی نداریم. خیلی از آنها در واقع به کتابهایی برمیگردند که به زبان یونانی نوشته شدهاند و در آنها ذکر شده که چنین اسطورهای در دوران باستان وجود داشته است. دربارهٔ بعضی از این نوشتهها، نه همهشان — نمیخواهم بگویم دربارهٔ تمامی این شخصیتها اصلاً چنین جریانی وجود ندارد — یعنی دربارهٔ تعدادی از این شخصیتها که شمارشان خیلی زیاد است، اسناد و مدارکی که داریم نسبت به ماجرای مسیحیت متأخر است.
بنابراین کسانی که به نوعی میکوشند علیه مسیحیت فعالیت کنند، فهرست بلندبالایی از انواع و اقسام آدمهایی با چنین ویژگیهایی ارائه میدهند و با چنین قاطعیتی، خیلی سادهدلانه یا مغرضانه، میگویند اینها موجوداتی از ۵۰۰۰، ۶۰۰۰ سال پیش و اسطورههایی قدیمیاند؛ ولی اگر اسناد تاریخی را بررسی کنید، میبینید آنقدر که اینها ادعا میکنند واضح نیست که همهٔ این اسطورهها واقعاً اسطورههای باستانی باشند، یا اگر اسناد و مدارک قدیمی داریم، همهشان به همان معنایی باشند که اینها میگویند. بعضی از آنها تصویریاند و خیلی واضح نیستند. ولی به هر حال دستکم چند مورد وجود دارد که شباهتهایی به مسیح در آنها هست؛ اینطور نیست که بخواهیم انکار کنیم و بگوییم همهٔ اینها چیزهایی ساختگی است. اشاره کردم که در قرن دوم یکی از آبای کلیسا، ژوستینوس، در متنی اشاره کرده است که آنچه ما دربارهٔ مسیح میگوییم شباهت زیادی به اعتقادات مصری دارد. بنابراین همین نوع متنها نشان میدهد که به هر حال شباهتهایی وجود داشته است، و بعضی از موارد، موارد مکتوبیاند که به پیش از مسیحیت برمیگردند و به نظر میرسد قابل انکار نیستند.
ولی تلاشی که میکنند تا مثلاً از ۳۰ یا ۴۰ نفر نام ببرند که همهشان ویژگیهای مشابه دارند، خیلی ساختگی است. لازم نیست خیلی سختگیرانه برخورد کنید؛ اگر همینطور معمولی برخورد کنید، فهرست را میشود خیلی کوچک کرد. اینطور نیست که واقعاً تعداد بسیار زیادی در کار باشد؛ بعضیها ادعا میکنند که انگار این متداولترین داستان تمام تاریخ بشر بوده و بنابراین خیلی واضح است که به مسیحیت ارث رسیده باشد. این نکتهای بود که میخواستم در آغاز بگویم: فهرست واقعاً آنقدر بزرگ نیست و ویژگیهای مشترک به آن تعدادی که معمولاً ادعا میشود نیست، ولی به هر حال چیزی وجود دارد. حالا، پس از کمکردن آن کمیت زیادی که در این فهرستهای بلندبالا هست، میخواهیم دربارهٔ همان تعدادی که میدانیم و حقیقتی که وجود دارد وارد بحث شویم.
باز بگذارید نکتهای جزئی بگویم که فکر میکنم از جهاتی ممکن است نکتهٔ خیلی مهمی محسوب شود؛ حتی اگر این بحثها را نمیکردم و این دیدگاه سکولار را دربارهٔ شکلگیری عقاید مسیحی نمیگفتم، این نکته همچنان نکتهٔ جالبی بود و بد نبود جایی به آن اشاره شود. دربارهٔ اشتراک تاریخ تولد در ۲۵ دسامبر، این ماجرا ماجرای خیلی خیلی مشهوری است که چطور شد کلیسا ۲۵ دسامبر را بهعنوان روز تولد مسیح به رسمیت شناخت. و میخواهم بر این تأکید کنم که واقعاً بسیار بعید است کسانی که این ادعاها را میکنند و مثلاً بر مشترکبودن ۲۵ دسامبر میان تاریخ تولد این اشخاص و مسیح تأکید میکنند، این ماجرای معروف تاریخی را ندانند.
ماجرا این است که تولد مسیح به هیچ وجه ۲۵ دسامبر نبوده و در قرنهای نخست هیچ ادعایی دربارهٔ اینکه تولد مسیح ۲۵ دسامبر باشد وجود نداشته است. حتی اکنون اسناد و مدارک کاملاً مبرهنی داریم که مسیحیان بهطور احتمالی در چه روزی تولد مسیح را جشن میگرفتند، و آن روز به هیچ وجه ۲۵ دسامبر نبوده است. میگویند ۲۵ دسامبر اینگونه تولد مسیح اعلام شد: پس از آنکه مسیحیت در روم باستان مستقر شد و بهعنوان دین رسمی شناخته شد، جشن تولد مسیح را مطابق سنتی که در کلیسا بود در روزی برگزار میکردند. الان دقیقاً یادم نیست؛ شاید ششم یا نهم ژانویه. چند تاریخ مختلف برای تولد مسیح گفته میشد که ۲۵ دسامبر نبود، و یکی از آنها سنت شده بود و در اکثر جاها بهعنوان تولد مسیح به آن اشاره میکردند.
ماجرایی که پیش آمد این بود که ۲۵ دسامبر روز جشن عمومی همهٔ این اقوام بتپرستی بود که به نوعی از خورشیدپرستی آغاز کرده بودند، بهویژه میترائیسم که در سرزمین روم خیلی متداول بود. کلیسا میخواست این جشن بتپرستانه را از بین ببرد و موفق نمیشد. به همین ترتیب، پس از آنکه کلیسا در روم باستان رسمیت پیدا کرد، سالهایی بود که نمیخواستند ۲۵ دسامبر جشن گرفته شود، ولی نمیتوانستند جلویش را بگیرند. در شورایی توافق شد که ۲۵ دسامبر را بهعنوان تولد مسیح جشن بگیرند، تا مردمی که ۲۵ دسامبر جشن میگیرند بگویند برای مسیح جشن میگیریم. یعنی در واقع نوعی کار سیاسی بود و این تاریخ بهطور غیرواقعی تعیین شد. فکر میکنم اکنون از هر کشیشی بپرسید، میداند که ۲۵ دسامبر تولد واقعی مسیح نیست؛ ولی کلیسا این سنت را پذیرفت که این روز را بهعنوان تولد مسیح جشن بگیرند.
بنابراین تأکید بر اینکه تولد مسیح را هم ۲۵ دسامبر میدانند، تأکید بر چیزی کاملاً متأخر است که اینگونه پدید آمده است. پس میخواهم بگویم نهتنها فهرست افرادی که بر شباهتشان به مسیح تأکید میشود اینقدر بزرگ نیست، بلکه فهرست آن ویژگیها هم اینقدر بزرگ نیست. اصلاً رابطهٔ ۲۵ دسامبر با خورشید اینگونه پدید آمده است، نه اینکه واقعاً چنین چیزهایی دربارهٔ مسیح گفته میشده است. الان دقیقاً یادم نیست، ولی فکر میکنم در قرن چهارم است که ۲۵ دسامبر روز تولد مسیح اعلام میشود و پیش از آن روز تولد دیگری برای مسیح جشن گرفته میشد. بنابراین میشود گفت اینجا تأثیری از آیینهای بتپرستی میبینیم؛ ولی نه آنطور که آنها میخواهند ادعا کنند که اصلاً مسیحیت همان داستانهای آیینهای بتپرستی است، بلکه در واقع نوعی سیاست اجتماعی کلیساست برای اینکه بعضی از این آیینها را در خود جذب کند.
کوشیدم فهرست را کمی کوچک کنم و دربارهٔ فهرست شباهتها هم نشان دهم که مثلاً این ۲۵ دسامبر، که خیلی مشکوک بود و روز خاصی مربوط به خورشید بود، ربطی به ماجرای مسیح ندارد. وارد بعضی چیزها نمیشوم، ولی این ارتباطی که قرار است از راه روز تولد مسیح میان او و خورشید برقرار شود، چیزی ساختگی است.
اما برویم سراغ بحثی کمی جدیتر: فرض کنیم واقعاً اسطورههایی وجود دارند — که وجود دارند — که میان ویژگیهای قهرمانشان، که احتمالاً به نوعی به خدای خورشید یا چیزی شبیه آن مربوط میشود، و مسیح واقعاً ویژگیهای مشترکی هست. این را بپذیریم. فعلاً زیاد تأکید نکنیم که فهرست چقدر بزرگ است یا اشتراکات چقدر زیاد است؛ به هر حال بپذیریم که چنین واقعیتی هست. میخواهم ببینم اساس استدلال اصلاً چیست؟ این شبهه از نظر منطقی چگونه ایجاد میشود؟ استدلال این است که اگر بپذیرم اسطورههایی از پیش وجود داشتهاند که میان قهرمانشان و مسیح شباهتهایی هست، بهطور منطقی میتوانم نتیجه بگیرم که پس مسیحیت از آنجا اقتباس کرده است. میخواهم بگویم این نتیجهگیری منطقی چندان منطقی نیست و در خیلی جاها شاید به نوعی بشود نتیجهٔ برعکس گرفت. بگذارید بگویم چگونه.
اساس دیدگاه آن آدمهای سکولاری که از این حرفها میزنند، و به نظر خودشان هم خیلی حرفهای قدرتمندانهای میزنند، در واقع به این برمیگردد که اصلاً هیچ تصوری از ماهیت اسطورهها ندارند؛ برخلاف دهههای اخیر که اسطورهها را خیلی جدی میگیرند، و مثلاً در دیدگاههای یونگ اسطورهشناسی اصلاً به نوعی درس انسانشناسی است. با مطالعهٔ اسطورهها میتوانید به عمیقترین زاویههای ضمیر ناخودآگاه جمعی بشر پی ببرید. دیدگاههای سکولار معمولاً، همانطور که شاید با دیدگاهی تحقیرآمیز به ادیان نگاه میکنند، با تحقیری بیشتر از آن به اسطورهها نگاه میکنند: بهعنوان یک مشت خرافهٔ بیسروته که عدهای آدم مثلاً ابله در دورانی که هیچ نمیفهمیدند، همینطور ساختند.
آدمهای سکولار، که معمولاً همینهاییاند که در محیطهای آکادمیک کار میکنند، از تیپ آدمهاییاند که برای دانش تجربی و ساینس و این جریانهای دو سه قرن اخیر فرهنگ بشری ارزش فوقالعادهای قائلاند. نگاهشان به هر چیزی که در قدیم بوده این است که احساس میکنند اصلاً در گذشته، در فرهنگ گذشتهٔ بشر، چون دانشی وجود نداشته، نمیدانستند خورشید چیست و نمیدانستند قوانین سیارات چیست، همینطور دربارهٔ آسمان و زمین و این چیزهایی که پیرامون خود میدیدند، یک مشت داستان بیسروته و بیارزش ساختند. میخواهم بگویم دستکم ممکن است هنوز دربارهٔ این دیدگاه اختلاف باشد، ولی فکر میکنم در دهههای اخیر، پس از آنکه کسانی مانند یونگ ظهور کردند و خود اسطورهشناسی به نوعی پیشرفت کرد، واقعاً دیگر به اسطورهها بهعنوان یک مشت داستان بیسروته که هیچ حقیقتی را بیان نمیکنند نگاه نمیکنند.
دیدگاه دیگری هم دربارهٔ اسطورهها وجود دارد که سرمنشأ اصلیاش شاید یونگ و عدهای دیگر از اسطورهشناسان باشند که مستقل از مسائل روانکاوی توجیهاتی برای منطق اسطورهای آوردند؛ من مشخصاً بر دیدگاه یونگ تأکید میکنم. یونگ معتقد است اسطورهها، از یک طرف، مانند رویاها و خیلی خیلی بهتر از رویاها، زوایای پنهان ناخودآگاه جمعی ما را آشکار میکنند. منشأ اسطورهها، مانند رویا، مجموعهای از نمادپردازیهاست؛ ارتباطی که میان شخصیتهای اسطورهها وجود دارد، مجموعهای از ارتباط میان این نمادها و ویژگیهای درونی انسان است که به این شکل ظاهر شده است؛ و اتفاقاً اسطورهها بیش از رویاها بهطور خالص وابسته به ناخودآگاه جمعی بشرند و یونیورسالاند. یعنی اگر میبینید در تمام اسطورههای باستانی قهرمانها، یا مثلاً قهرمانهایی بزرگ و شاید خداگونه، وجود دارند که با خورشید مرتبطاند، این نشاندهندهٔ نوعی حس نمادپردازی بشر است: اولاً انگار در درون ما قهرمانی زندگی میکند، و این قهرمان با نمادهایی مانند خورشید اکنون هم در رویاهای ما ظاهر میشود و در اسطورهها هم ظاهر شده است.
بنابراین در دیدگاه یونگی، اسطورهها نهفقط خواستههای عمیق روانی ما را به نوعی متجلی میکنند، بلکه حقایق روانی را متجلی میکنند؛ و معمولاً محتوای ضمیر ناخودآگاه اینطور نیست که، مانند دیدگاههای فروید، فقط به آرزوها و خواستههای درونی ما ربط داشته باشد، بلکه به حقایقی اشاره میکند که حتی میتوانند با عالم خارج هم ارتباط داشته باشند. در دیدگاه یونگ اینگونه نگاه کنید که انگار مجموعهٔ عظیمی از حقایق و اطلاعات دربارهٔ درون ما و جهان بیرون از ما، به نوعی در درون ما نگاشته شده است. ضمیر ناخودآگاه جمعی، یعنی همان چیزی که اسطورهها را ایجاد میکند، در واقع انگار مانند الهامهایی است که حقایق را به ما میگوید. بنابراین در این نگاه، دیگر نمیتوان گفت اسطورهها خالی از حقیقتاند.
اولاً بهوضوح حقایقی روانی، یعنی اطلاعاتی فوقالعاده ارزشمند دربارهٔ مکانیسمهای روانی درون ما و نوع نمادپردازیای که ضمیر ناخودآگاه جمعی ما به کار میبرد، در اسطورهها هست؛ اصلاً بهترین راه مطالعهٔ ضمیر ناخودآگاه، یعنی آن بخشِ یونیورسالِ ضمیر ناخودآگاه، مطالعهٔ اسطورههاست. افزون بر این، میتوانید استدلال کنید که در اسطورهها حقایقی بیان میشوند که با عالم خارج هم میتوانند ارتباط داشته باشند. بنابراین از اشتراک میان اسطورههای باستانی و داستان مسیح نهتنها نمیتوانید نتیجه بگیرید که آنها مجموعهای خرافه بودند و این داستان تحت تأثیر آنها پدید آمده و بنابراین این هم چیزی خرافی است، بلکه برعکس.
همانطور که رویا میتواند به حقیقتی اشاره کند که قرار است در آیندهٔ نزدیک ظاهر شود، اسطورههای جمعی که در اطراف و اکناف عالم پدید آمدهاند هم میتوانند نشاندهندهٔ این باشند که انگار قرار است حادثهای اتفاق بیفتد و مردم در سراسر دنیا انگار به نوعی این به آنها الهام میشود. و این الهام ممکن است به شکل اسطورههایی درآید که شخصیتهایشان آن ویژگیها را دارند؛ یعنی مثلاً شخصیتهایی که در این اسطورهها به نوعی با اشتراکی با یکدیگر ظاهر شدهاند و تولد و مرگ مشابهی دارند. اینکه این اسطورهها نامهای مختلفی گرفتهاند و با یکدیگر تفاوتهایی دارند قابل قبول است؛ به هر حال همهشان عین هم نیستند. ولی از اینکه چیزی مشترک در این اسطورهها هست، حتی میشود استدلال کرد که اینها به نوعی کاشف حقیقتاند، به جای اینکه بگوییم این مجموعهای خرافی است و مثلاً مسیحیت آنها را اختلاس کرده است.
اگر اسطورهها را به همان معنایی جدی بگیرید که یونگ جدی میگیرد، میتوانید اینگونه نگاه کنید. بگذارید بدون اینکه به یونگ استناد کنم، با زبانی آشناتر بگویم که زیاد آن را شنیدهاید. ببینید، آدمهای سکولار عین همین حرفها را دربارهٔ اعتقاد به خدا میزنند: اینکه مردم در سراسر دنیا به نوعی به نیروهای ماورای طبیعت اعتقاد پیدا کرده بودند. آیا نتیجهاش این است که بگویم: آقا، این اعتقاد به خدا در اسلام را ببینید؛ یهودیان هم اعتقاد داشتند، مسیحیان هم اعتقاد داشتند، در دوران باستان هم فکر میکردند خدایانی هست، البته نه یکی بلکه چند تا؟ وقتی به اعماق تاریخ نگاه میکنید و در عقیدهای چیزی مشترک میبینید، این بیشتر نشان میدهد که آن عقیده درست است.
مولوی مثالی میزند که تمثیلش این است: در بازاری که سکهٔ تقلبی وجود دارد، میفهمید که آنجا سکهٔ واقعی هم وجود دارد و این سکههای تقلبی را ساختهاند. یعنی از اینکه اینهمه اعتقاد به ماورای طبیعت، با نسخههای مختلفش، وجود دارد، بیشتر باید به این نتیجه برسید که اعتقادی واقعی و درست وجود دارد و آن انواع و اقسام نسخهها تقلبیهاییاند که پیرامون این اعتقاد واقعی هستند. دقت میکنید؟ در مسائل دینی چگونه نگاه میکنید؟ میگویید انسان فطرتی دارد و در آن حقایقی دربارهٔ جهان خارج هست؛ با فطرت خود به نوعی میفهمد که خدایی هست، ماورای طبیعتی هست و حتی به نوعی جهان آخرتی وجود دارد. منتها فطرت اقوام مختلف در طول تاریخ به نوعی کمی تحریف شده و این عقیده شکلهای مختلفی پیدا کرده است. ولی وقتی نسخههای مختلف این عقیده را میبینید، اینطور نیست که بگویید پس هیچ حقیقتی وجود ندارد. برعکس، بیشتر باید به این توجه کنید که شاید، و به احتمال زیاد، اینجا حقیقتی هست که اینها به نوعی پیرامون آناند.
یعنی در نهاد بشر — اگر از ضمیر ناخودآگاه و دیدگاه یونگی استفاده نکنیم و بگوییم به هر حال فطرتی دارد — انگار عقایدی حق و حقایقی مستتر است. به نوعی حسی در بشر وجود دارد دربارهٔ جهان خارج، دربارهٔ اینکه خدایی هست، آخرتی هست و حتی مثلاً قرار است پیامبرانی بیایند؛ و آن احساسات در طول تاریخ شکلهای مختلفی پیدا کرده، از حالتهای اصلی خود منحرف شده و به بتپرستی تبدیل شدهاند و الی آخر. ولی اصل اینکه حس پرستشی وجود دارد، قلابی نیست.
ببینید، وجود نسخههای مختلف مانند این است که یک تم موسیقی را برمیدارند و روی آن واریاسیون مینویسند. گاهی ممکن است خود تم اصلی را نداشته باشید و فقط چند واریاسیون داشته باشید، و میتوانید بکوشید آن تم اصلی را پیدا کنید. یک موسیقیدان این کار را کرده است: مجموعهای واریاسیون روی تمی نوشته که تم مجهول است و شما فقط واریاسیونها را میشنوید. یادم نیست چه کسی این کار را کرده است. ولی به هر حال من از وجود نسخههای مختلف یک عقیده پی نمیبرم که خیلی راحت بگویم آدمی مثلاً ابله چیزی گفت و بقیه هم از آن اقتباس کردند، به همین سادگی. اتفاقاً اینکه در اطراف و اکناف دنیا، در فرهنگهایی که با هم ارتباط نداشتند، چنین چیزی وجود دارد، آدم را بیشتر به این گمان میاندازد که اینجا نیازی عمیق و روانی اینها را پدید آورده است؛ و احساس ما این نیست که نیازهای عمیق روانی ما ربطی به عالم خارج ندارد.
یعنی همانطور که شاید نیاز عمیقی به پرستش در خود داشته باشید، نیاز به غذاخوردن دارید و میبینید که در عالم خارج غذا هست؛ نیاز جنسی دارید و جنس مخالف وجود دارد. موردی پیش نمیآید که این نیازهای عمیق در وجودم باشد و بعد مابهازایی برایش در عالم نبینم. اگر اینگونه نگاه کنم، آنوقت وجود اسطورههای مختلف مانند این است که انگار بشر از اعماق وجودش به نوعی به منجیای مانند مسیح با چنین ویژگیهایی اعتقاد دارد و به نوعی انگار از آغاز تاریخ منتظر چنین واقعهای است. حتی گاهی بعضی از ویژگیها به او الهام شده است. ممکن است نسخههای مختلفی پیدا کرده، به نوعی با خرافات و اقوام مختلف هماهنگ شده و تغییراتی یافته باشد؛ ولی وجود چیزی مشترک میان اسطورههای مختلف، بیش از آنکه آن عقیده را تضعیف کند، به نوعی میتواند مؤید آن باشد.
میخواهم بگویم اساس آن استدلال این است که اسطورهها اصلاً یک مشت پرتوپلا هستند و بنابراین هر چیزی که شبیه اسطوره شود، معلوم است که آن هم چیزی چرند و بیپایه است. دقیقاً برعکس است. فکر میکنم اکنون عموماً دربارهٔ اسطورهها چنین نظری هست: نه اینکه اسطورهها حقیقت را بهطور صریح بیان کنند، ولی بهطور ضمنی در اسطورهها حقایقی هست؛ حقایقی عمیق دربارهٔ ویژگیهای روانی ما، ویژگیهای مشترک روانی بشر یا یک فرهنگ خاص، و نیازهای عمیقی که انسان دارد. همانطور که در اعتقادات دینی ما هست، و یونگ هم مثلاً به چنین چیزی معتقد است، این نیازهای عمیق درونی ما و این ویژگیهای خاصی که در ناخودآگاه جمعی هست، میتوانند کاشف حقیقت هم باشند.
بنابراین یک پاسخ دربارهٔ اسطورهها میتواند این باشد: همانطور که مسیحیان معتقدند، مسیح در درون ما زندگی میکند. مسیح در واقع همان لوگوس است، حقیقتی که در ذات همهٔ انسانهاست؛ اصلاً حقیقت و ذات انسان، پیش از آنکه آن گناه نخستین را مرتکب شود، همین است. بنابراین من و شما آن عقل نخستین، آن لوگوس، را در درون خود داریم، فقط به نوعی با گناه آلوده شده است. برای همین است که از نظر مسیحیان، ظهور مسیح و اعتقادپیداکردن به مسیح نجاتدهنده است؛ زیرا شما به نوعی با آن عنصر اصلیِ پیش از گناهتان ارتباط برقرار میکنید و باید بکوشید انگار رزونانسی ایجاد شود. ایمان به مسیح و شناخت مسیح چیزی را در درون شما زنده نگه میدارد.
بنابراین اگر مسیح در درون همهٔ انسانها زندگی میکند، همیشه هم اینطور بوده است: در تمام طول تاریخ، در همهٔ اقوام، انسانها این طبیعت را داشتند که انگار این مسیح را — آن عقل فعال، عقل، یا هر نامی که بر آن بگذارید، لوگوس، کلمه — در درون خود داشتند. و این چیزی که در درون انسان هست، میخواهد جلوه کند؛ ما انگار خواهناخواه، در شرایطی، آن را در درون خود حس میکنیم. در عقاید دینی اسلامی هم دربارهٔ طبیعت فطری ما همینطور است: گویی خداوند هر چند وقت یکبار انگار در درون ما فشاری میآورد تا این حقیقتِ ذات ما به نوعی بیرون بیاید و ما مثلاً از این قالب گناهکارانهای که با آن زندگی میکنیم خارج شویم.
بنابراین مسیحیان میتوانند اسطورهها را اینگونه توجیه کنند که اینها ظهور حسیاند از اینکه این لوگوس چگونه میتواند در دنیا ظاهر شود؛ یعنی احساس انتظاری درونی. همهٔ انسانها در درونشان بهشدت نیاز دارند که لوگوسشان ظهور کند و از این قالبها درآید، و این را به اسطورههایی دربارهٔ عالم خارج تبدیل کردهاند؛ این فرافکنی درون به عالم خارج، مکانیسم اصلی اسطورههاست. بنابراین وجود این اسطورهها، اگر هم اثبات نکند که مسیح باید به نوعی در عالم خارج وجود داشته باشد، به نوعی ثابت میکند که انگار چنین قهرمانی، چنین موجودی، در درون همهٔ انسانها هست که در فرهنگهای مختلف گویی اینگونه منتظر ظهورشاند و آن را به صورت قهرمانهای اسطورهای درآوردهاند؛ قهرمانهایی که فهرستشان ممکن است از نظر آدمهای سکولار خیلی بلندبالا باشد و به نوعی نشاندهندهٔ عمق این حس در درون آدمهاست.
اساس پاسخ این است که آن اشکال از اینجا پدید میآید که ما نمیفهمیم اسطورهها چیستند؛ اسطورهها حاوی حقایقیاند، و وجود نسخههای مختلف روی یک تم اصلی باید آدم را بیشتر به این گمان بیندازد که این تم به نوعی میتواند تم درستی باشد. بدون اینکه بخواهم خیلی تأکید کنم، اگر حس کرده باشید، در همهٔ آنچه میگویم کمی به قالب بازگویی رفتهام.
یکی از حاضران: ببخشید، پیش از آنکه ادامه دهید: وقتی میگویید داستان معراج در حدیث عیناً جایی آمده است، اشکال بسیار بزرگش این است که داستان معراج با آن داستان خیلی فرق دارد.
یکی از حاضران: کسانی میخواهند بگویند اسطورهها خالی از حقیقت نیستند و این هم همانی است که هست. من میگویم قسمت دومش را نگویید، یعنی اینکه اسطورهها خالی از حقیقت نیستند؛ فقط در این حد متقاعد شوید که اینها اسطوره است.
نه، منظور من از اینکه اسطورهها خالی از حقیقت نیستند این است که انگار در نهاد بشر انتظار ظهور مسیحها هست؛ همانطور که وقتی اعتقاد به خدا، یعنی اعتقاد به آن ماورای طبیعت، مثلاً در همهٔ جوامع هست، ممکن است این اعتقادها واریاسیونهای مختلفی پیدا کرده باشند، ولی واقعاً خدایی هست. نمیدانم چگونه بگویم؛ این حرفی که میزنم اینطور نیست که بخواهم همهٔ حرفها را به یونگ نسبت بدهم و اینگونه نگاه کنم. یونگ از حرفهای خودش نتیجه نمیگیرد که پس خدایی هست؛ ولی در اینجا متوجه میشود که در روان انسان نیاز عمیقی به خدا وجود دارد. اینکه از این حقیقت نتیجه بگیریم خدا هست یا نه، یونگ این نتیجه را نمیگیرد. من میخواهم بگویم اینگونه هم میشود نگاه کرد.
یعنی ببینید، من اینجا بحث را به این برمیگردانم که وقتی مثلاً دیدگاه سکولار دارید، حداکثر میتوانم پاسخ را اینگونه بگویم: میتوانم سکولار باشم و به نوعی پاسخ بدهم که مثلاً این اسطورهها حاوی حقیقت روانی خیلی عمیقیاند و اسطورهٔ مسیح هم به بهترین وجه ممکن آن ویژگی روانی، آن نیاز روانی انسان، را برآورده میکند؛ برای همین است که مسیحیت هم در میان اشخاص خیلی خوب بهعنوان یک دین جا میافتد. میتوانم هم پاسخی بدهم با این فرض که اصلاً به خداوند یا به وجود مسیح و بعضی از این اتفاقات معتقدم. دقت میکنید؟ یعنی آنچه میگویم این است که آن استدلالها به هیچ وجه چیزی را علیه مسیحیت ثابت نمیکنند؛ یعنی وجود آن اسطورهها ثابت نمیکند که مسیحیت مثلاً چیزی جعلی و خرافاتی است.
به اینجا که میرسیم، دربارهٔ این دو نکته: در نکتهٔ اول، اگر میخواستم بهعنوان اسقف برخورد کنم، باید فهرست را بلندتر میکردم و تعداد ویژگیها را هم زیاد میکردم، و بعد که به اینجا میرسیدم میگفتم این اصلاً قدرت روایت است. ولی واقعیت این است که آن فهرستها خیلی بلند نیست و آن نکتهها هم خیلی زیاد نیستند. از جایی به بعد میگویم که اساس استدلال اصلاً از نظر منطقی چیزی را ثابت نمیکند و در واقع نتیجهٔ سوءتفاهمی دربارهٔ اسطورههاست. اسطورهها دستکم کاشف نیازها و ویژگیهای عمیق روانی ما هستند، و اگر یک قدم جلوتر بردارید، اصلاً کاشف حقایقی دربارهٔ عالماند.
یعنی همانطور که نیاز عمیقی به غذا وجود دارد، غذا واقعاً وجود دارد؛ و آدم که این نیاز را احساس میکند، واقعاً میرود و آن غذا را میخورد. من جایی نمیبینم که نیازی عمیق و روانی باشد و لازم باشد بگویم این نیاز ما مابهازای خارجی ندارد و با چیزی بیرون از وجود من رفع نمیشود. دیدگاه دینی اصولاً این است: هر نیاز عمیقی را که در درون خود میبینید، در نظر بگیرید؛ اگر نیاز به کشف حقیقت دارید، کشف حقیقت و شناخت حقیقت ممکن است؛ اگر نیاز به خداوند، این موجود قادر متعال، را احساس میکنید، او واقعاً وجود دارد. نیازهای عمیق ما به نوعی نشاندهنده و کاشف ایناند که چیزی در عالم خارج هست؛ و نیاز به ظهور موجودی مانند مسیح میتواند نشاندهندهٔ این باشد که چنین موجودی قرار است ظهور کند.
بنابراین آن اسطورهها، برخلاف نقلی که از ژوستینوس، از آبای کلیسا، کردم که شیطان آمده و مثلاً بهعنوان مقدمه، برای اینکه مردم را به شک بیندازد، ویژگیهای مسیح را در میان خودپرستان پخش کرده است، چنین نیستند. فطرت بشر در واقع چون منتظر منجیای مانند مسیح بوده، تا حدودی گویی با الهامهایی ویژگیهایی را فهمیده است؛ و دربارهٔ چیزهایی هم میگوییم آن انحرافها، یعنی نسخههایی که پدید آمده، دخالت شیطان است؛ حال آنکه آنچه در این اسطورهها مشترک است، در واقع چیزی الهی است. من اکنون بهعنوان اسقف حرف میزنم؛ شما هم در دین خودتان، در فرقهٔ خودتان که شیعه هستید، عین همین استدلالی را که من اکنون میکنم دربارهٔ مهدی میکنید. میگویید ایرادی ندارد که اینهمه نسخههای مختلف از اینکه منجیای در آخرالزمان ظهور میکند وجود دارد — مسیحیان میگویند مسیح، آنها هم چیزی میگویند — بلکه این تأیید میکند که انگار چنین اتفاقی قرار است بیفتد.
بنابراین اصولاً این استدلال که بگردم و تعدادی اسطوره و داستان پیدا کنم و بعد بگویم این عقیدهای که شما دارید شبیه آن داستانهاست، پس هیچ اصالتی ندارد، در واقع اصالتقائلنشدن برای همهٔ اسطورههاست؛ و فکر میکنم این عقیدهٔ چندان جالبی نیست. این ویژگیهای مشترک اسطورهها دستکم نیازهای عمیق روانی ما و ویژگیهای روانی مشترک بشر را نشان میدهند؛ و میگویم اگر دیدگاهتان سکولار نباشد، یک قدم آنسوتر بردارید. این برمیگردد به اینکه باز من چیزی را سکولار نگاه میکنم یا غیرسکولار. دوباره به این برمیگردم که استدلالهایی که آدمهای سکولار میآورند، انگار فرض میکنند سکولاریسم درست است: فرض میکنند خدا وجود ندارد و بعد ثابت میکنند که خدا وجود ندارد؛ فرض میکنند پیغمبر ما مثلاً پیغمبر نیست و بعد استنتاجهایی میکنند که نتیجهاش این میشود که پیغمبر ما پیغمبر نیست. اینجا هم فرض شده است که ماوراءالطبیعه وجود ندارد و مثلاً هیچ چیزی بیرون از همین فیزیک مادی وجود ندارد، و بعد به نظر میآید این استدلالی است برای اینکه این حرفهایی که زده شده مزخرف است؛ در حالی که اینطور نیست. یعنی من میتوانم از آغاز دیدگاهم دربارهٔ اسطورهها این باشد که در اسطورهها حقایقی دربارهٔ جهان هست، منتها تغییر شکل پیدا کرده است، و مسیحیت همان اسطوره است که تغییر شکل پیدا نکرده و اکنون در وقایع عالم خارج هم هست.
این به آن برنمیگردد که من بیدلیل انتخاب کنم؛ میخواهم بگویم آگاه باشیم که اگر خدا را بپذیرم و دیدگاه دینی داشته باشم، همینطور تصادفی انتخاب نمیکنم. آگاه باشم که خیلی از حرفهایی که آدمهای سکولار میزنند، پس از آن است که انتخاب کردهاند که مثلاً دین حقیقتی ندارد. بعد فکر میکنند استدلالهایی علیه دین میآورند، ولی در استدلالهایشان از همان فرضی استفاده میکنند که کردهاند، یعنی اینکه دین نمیتواند حقیقت داشته باشد. میگویم آگاه باشیم که آن انتخابی که شما در آغاز میکنید مهم است.
بگذارید دقیقاً نکتهای را بگویم که حتی اگر این پرسش را نمیکردید، میخواستم باز برای چندمین بار بر آن تأکید کنم؛ مثالی به ذهنم رسید که فکر میکنم روشنگر باشد. بهویژه وقتی به تاریخ نگاه میکنید، از فکتهایی که از گذشته باقی مانده چیزهایی میبینید و برای خود داستانی میسازید که چه اتفاقی افتاده است. یک تاریخنگار اصولاً، مانند دانشمندی که تئوری میسازد، روایتی میسازد تا حوادث تاریخی را بهطور معقولی به یکدیگر مربوط کند و بگوید چه اتفاقی افتاده است. بهویژه وقتی به تاریخ دور و زمانهای دور نگاه میکنید، خیلی خیلی بیشتر از فکتها، اینکه شما دربارهٔ دنیا چگونه فکر میکنید، در اینکه داستانتان چیست تأثیر میگذارد. یعنی در واقع ما تاریخ را با استفاده از اطلاعات نه چندان زیادی بازسازی میکنیم، طوری که شبیه آن چیزی شود که اکنون میبینند.
اگر احساس کنم که مثلاً در دنیا وحی اتفاق نمیافتد، آنوقت وقتی به ماجرای مسیح فکر میکنم، داستانی سکولار میسازم. نمونهٔ خیلی روشنش مجموعهای از افکار است که با این فرض که مسیح پیغمبر نیست، مثلاً به این فکر میکنند که مسیح چرا آن روز در معبد سلیمان ماند؟ چرا مثلاً تا ۳۰ سال حرفی نزده است؟ ببینید وقتی دیدگاهتان این است که این آدمی معمولی است، چه میشود: در کتاب ویل دورانت جایی چیزهای خیلی بامزهای هست؛ کاملاً از همین نگاه مینگرد. به گمانم جلد سوم تاریخ تمدنش است که عنوانش «قیصر و مسیح» است و کل امپراتوری روم و ظهور مسیح را در آن بیان میکند. دربارهٔ مسیح خیلی فرندلی و همینطور حرفهای جالبی میزند. مثلاً — این جمله را دقیقاً یادم است، هرچند ممکن است تغییرات کوچکی داشته باشد — میگوید مسیح با اینکه متّی در خدمت حکومت روم بود و مالیات جمع میکرد، با او دوست شد؛ میگوید احساسش این است که مسیح متّی را دید و از او خوشش آمد.
وقتی تصوری از مسیح دارید و بعد فکتهایی را میبینید که مثلاً در انجیل متّی نوشته شده است، ببینید او چگونه به این ماجرا نگاه میکند. مسیح روزی میرود و این آدمها را صدا میکند؛ مثلاً پطرس دارد ماهیگیری میکند، مسیح به کنار دریا میرود، هیچ آشنایی هم با او ندارد و به او میگوید با من بیا؛ و آنها هم به نوعی مبهوت و مجذوب به دنبال مسیح راه میافتند. باور کنید اصلاً بیش از نیمی از روایت تاریخیای که میسازید، برمیگردد به اینکه چه تصوری و اصلاً چه شناختی از انسان و انگیزههای انسان دارید.
کتاب خیلی بامزهای هست که یک بار دیگر هم به آن اشاره کردهام. نمیخواهم خیلی توصیه کنم کتابهای چرتوپرت بخوانید؛ چون اریک فروم این کتاب را نوشته، دوست ندارم مثلاً بدترین کتاب اریک فروم را به خواندن توصیه کنم. کتابی دارد به نام «جذب اندیشی مسیح»؛ کتابی واقعاً تاریخی دربارهٔ ظهور مسیح و جریانهایی که پس از آن اتفاق افتاد، یعنی دربارهٔ پیدایش مسیحیت، با دیدگاه مارکسیستی. این کتاب چقدر بامزه است! این ذهنیتِ غربیِ قرن بیستمیِ این آدم را ببینید: مثلاً زیلوتها، گروههایی یهودی که خودآگاهیای شورشی داشتند؛ رسماً جملهای اینشکلی هست که «آنها به جنگهای چریکی رو آوردند». آقا، جنگ چریکی چیست؟ این حرفها نبوده است. کل این ماجرا را که نگاه کنید، بررسی تاریخ مسیحیت در سالها و قرنهای نخست بر اساس تحلیلهای اقتصادی مارکسیستی است: مثلاً فئودالیسم بوده، روم آمده، چه تحولی رخ داده، اینها دچار فقر بودند و میخواستند انقلاب کنند. کاملاً دیدگاه مارکسیستی است دیگر: جمعیتیاند، مثلاً طبقات زحمتکش و تحت فشار.
این را نگاه کنید: این روایت از پیدایش مسیحیت را میسازید و دنیا را اینگونه نگاه میکنید. نمیخواهم بگویم کارتان غیرعقلانی است؛ میخواهم بگویم متوجه باشیم که تحلیلهای ما در زمینههایی مانند تاریخ ادیان بینهایت متأثر از جهانبینی ماست، و جهانبینی را بر اساسی عقلانی انتخاب میکنیم. فراموش نکنید که این را فقط دربارهٔ سکولارها نمیگویم؛ آدمهای متدین هم هستند. همان روزی که این حرف را برای نخستین بار گفتم، همین مثال را زدم: آدمهای متدین تمدن غرب را دقیقاً همینگونه نقد میکنند؛ وقتی بدیهایش را میگویند، همانطور نگاه میکنند که بر اساس مفروضات خودشان دنیا را میبینند، ولی به نوعی احساس میکنند انگار بدون پیشفرض چیزی را ثابت میکنند. میگویم متوجه باشیم که در اینگونه حرفها، اگر به تاریخ بهگونهای خاص نگاه میکنید، از فکتهایی استفاده میکنید و جریانی را بازسازی میکنید؛ و این بازسازی بیش از آنکه تحت تأثیر فکتها باشد، تحت تأثیر این است که به نظرتان اصلاً دنیا از آغاز چگونه اتفاق میافتد و انگیزههای بشر چیست. اگر معتقد باشید وحی وجود دارد، دربارهٔ مسیح اینگونه حرف نمیزنید.
در فیلمی که دیدم، جایی خندهدار است. یارو جایی میگوید این جمله که نرم شده است، یعنی اینکه مسیح بالای صلیب در آخرین لحظه گفت «پدر، چرا رهایم کردی؟»، در واقع «What the hell»، «where the hell you are, you are what the hell to do» بوده است؛ یعنی جملهای کمی عامیانه، مثلاً مسیح آن بالا میگوید: خودت در کدام گوری هستی؟ این تصوری است که این آدم از بشر دارد؛ میگویید بابا، این بیچاره آمد اینجا و فکر میکرد پدر کمکش میکند؛ رفت و کارهایی کرد و فکر میکرد پدر میآید و نجاتش میدهد؛ حالا آن بالا دارد بدبخت میشود و میمیرد، و آخرش مسیح عصبانی شده و این حرف را میزند که مثلاً خودت کدام گوری هستی؟ یعنی چرا تنهایم گذاشتی؟ این تعبیر برای این جمله خیلی بامزه است. کلاً بعضی از اینگونه چیزها واقعاً مستعد ایناند که اگر آدم بخواهد کمدی بسازد، به کارش بیایند. از نظر من، آنچه را که دادم، واقعاً از اول تا آخر میتوانید با این نگاه ببینید: اینها این حرفها را برای خنده میزنند. آخر ببینید، بحث از اینکه قیافهٔ مسیح چگونه بود! آدمهای آکادمیک، شلوار پوشیده و کراوات زده، اصلاً چه بحثهای عجیب و غریبی دارند.
دلم میخواست کمی مفصلتر نقدش کنم؛ دستکم بگذارید کمی بگویم تا در این برنامه دقت کنید. ببینید، این برنامه اساساً به این خاطر ساخته شده است که، طبق روال معمول وضع آکادمیک مدرن، قرار است حرفهای جدید بزند. یک مشکل اساسی دنیای ما این است که آکادمیسین، یعنی کسی که کار آکادمیک میکند، اگر کتابی مینویسد باید چیز جدیدی بگوید. متوجه هستید؟ بنابراین فرض کنید پیش از آنکه چنین برنامهای را ببینید، به شما میگفتند میخواهیم برنامهای مستند بسازیم و دربارهٔ مسیح صحبت کنیم؛ موضوعهای اصلیای که باید در آن بحث شود کداماند؟ هیچیک از این حرفهایی که اینجا زده شد به نظرتان نمیآمد که باید دربارهاش بحث شود؛ همه حواشی و جزئیاتی بیربطاند.
این برنامه در واقع به این خاطر ساخته شده است که امکانات کامپیوتری جدید هست: آن صحنههای فوقالعاده که چیزی از زیر آب بیرون میآید و شهر ساخته میشود، چشمگیر است دیگر. تلویزیون این را برای چه تولید میکند؟ میخواهند بینندهٔ زیادی بیاید. از کارهای جدیدی که یاد گرفتهاند، یعنی بازسازی چهره از جمجمه، استفاده میکنند: رفتهاند اسکلتِ سرِ آدمی از قرن اول را پیدا کردهاند و میگویند مسیح این شکلی است. اولاً اصلاً چه ربطی دارد و چه اهمیتی دارد که مسیح چه شکلی است؟ بعد هم فرض کنید از میان اینهمه آدمیزاد که اکنون اینجا زندگی میکنند، بعدها در قرن فلان کلهای را بردارند، بازسازی کنند و بنشینند بگویند مسیح واقعاً این شکلی است! مهم آن تکنیک است: ۱۰ دقیقه از این فیلم آن تکنولوژی را میبینید؛ یارو با چه وسواس و دقتی این عضلات را بازسازی میکند، روی آن کار کامپیوتری میکند و آن را میچرخاند تا تماشاگر مبهوت شود.
کلاً میبینید جریانهای آکادمیک — سکولار و غیرسکولار هم ندارد — اصلاً آکادمی همین است؛ اکنون اینگونه است: باید طرف مقابل را به نوعی مبهوت کنید، حرفهای جدید بزنید، هرقدر هم عجیب و غریب، بعد بکوشید اینسو و آنسو را با هم جمع کنید و از تکنولوژیهای مدرن چشمگیر استفاده کنید. تمام این برنامه را که ببینید، که به صورت فیلم دیزنی تهیه میشود، مثلاً چند اکتشاف جدید باستانشناسی در همین سالها انجام شده و میخواهند اینها را به نوعی به طرف بگویند. هزار چیز باستانشناسی داریم که خیلی مهمتر از چیزی است که اینجا دربارهاش بحث شده؛ این فیلم ساخته شده تا مجموعهای از چیزها را پیش از آنکه شبکهٔ دیگری اصلاً چیزی بسازد بگوید: من این را زودتر بگویم. این کار ژورنالیستی است. وقتی در چنین فضایی حرف میزنید، معلوم است که حرفهای جدی و جالب زیادی درنمیآید؛ هرچند این فیلم واقعاً در محیطی کاملاً آکادمیک ساخته شده و بیبیسی هم آن را درست کرده است.
این را هم به این دلیل نمیگویم که چیز ضعیفی است؛ اتفاقاً به نظر من در مجموع، نسبت به خیلی چیزهای دیگری که وجود دارد، جالب است. به بعضی چیزهای جالب باستانشناسی اشاره میکند، یا واقعاً آن بازسازیای که از آن شهر میکنند جالب است دیگر. البته مطمئن نیستم این چیزها را در همان مستندی دیدهام که دربارهاش صحبت میکنم؛ شاید این چیز دیگری است که در ذهنم هست. این همان مستندی است که در آن چیزی از آب بیرون میآید؛ وقتی شهر را میسازند چقدر جالب است. به هر حال، نمیخواهم بگویم این فضای آکادمیک مشکل دارد؛ مسئله حرف تازهزدن است. نظریهٔ دیگری هم در همین برنامه هست که مسخرهاش کردند: خانمی کتابی نوشته که گیاهی وجود داشته است؛ در آن صحنهای که در انجیلها ثبت شده و به مسیح آب میدهند، عمداً چیزی را که عصارهٔ آن گیاه بوده و حالت بیهوشی میآورده به مسیح دادهاند؛ او واقعاً بیهوش شده و وقتی او را از صلیب پایین آوردند زنده بوده و نمرده بوده است.
اصلاً اگر اعتقاد دینی ندارید، دیگر لازم نیست توجیه کنید که آن ماجرا رخ داده یا نه؛ اصلاً لازم نیست اینقدر وارد کل ماجرا شوید و چنین حرفی بزنید. متوجهاید چه میگویم؟ اگر هم اعتقاد دینی دارید، دیگر این حرفها چیست؟ اگر اینگونه بگویید، اصلاً آن موضوع دینی، یعنی مبارزه با مرگ و همهٔ آن، از بین میرود؛ اصلاً کلک زدهاند: او را پایین آوردند و بعد هم مثلاً رفتند و به نوعی او را برداشتند و آن صندوق را کنار گذاشتند. نمیخواهم بگویم فکتهای تاریخی در شکلگیری ادعاها اصلاً هیچ نقشی ندارند؛ ولی میخواهم بگویم جهانبینی خود را با مطالعهٔ تاریخ به دست نمیآوریم. متوجه هستید؟ بخش عمدهای از اینکه جهان چیست را همین اکنون در زمان حال به دست آوردهایم، و بعد از این جهانبینی استفاده میکنیم و تاریخ را بازسازی میکنیم. متوجه باشیم که چه میکنیم.
اگر اعتقادات دینی دارم، مثلاً به خداوند و معجزه معتقدم، دیگر لازم نیست بگویم اینها ابر را برداشتند، اسفنج را زدند، گیاه عجیب و غریبی آنجا بوده و بیهوش شده و این حرفها. اگر اعتقاد دینی دارم، به نظرم چرا لقمه را اینگونه در دهان خودم بگذارم؟ من اعتقاد به خدا را که با استفاده از فکتهای تاریخی به دست نمیآورم. من اکنون معتقدم که امکان معجزه در عالم هست یا نیست، و امکان وحی هست یا نیست؛ برای این لازم نیست بروید تاریخ مطالعه کنید. اعتقاد من به وحی به این دلیل نیست که عدهای در طول تاریخ آمدند و ادعای پیامبری کردند. من انسان را، خودِ خودم را و شما را، طوری میشناسم که حس میکنم چنین واقعیتی میتواند اتفاق بیفتد. بعد به تاریخ نگاه میکنم و میبینم: اوه، آدمهایی هم هستند که چنین ادعاهایی کردهاند؛ پس احتمال خیلی خوبی میدهم که شاید بعضی از آنها راست میگویند. انسانشناسیِ من اینگونه است: در همین زمان حال، نه اینکه به گذشته و فکتهای تاریخی نگاه کنیم.
اگر انسان را بهعنوان یک سکولار نگاه کنم، در دنیا خدا و ماوراءالطبیعه نیست، وحی هم وجود ندارد، و انسان را هم مثلاً فرویدی نگاه میکنم: شاید مثلاً دنبال غرایز خودش است. آدم سکولار نمیتواند بپذیرد که به کسی وحی میشده یا رستاخیز او به معنای واقعی بوده است؛ مثلاً اینکه گفته باشد من بر مرگ غلبه کردم. جهانبینیاش اجازه نمیدهد. ما جهانبینی خود را عقلانی به دست میآوریم؛ نمیگویم همینطور تصادفی عقیدهای را انتخاب کردهایم.
این مانند انتخاب یک تئوری علمی است: برای داوری میان نظریهها به فکتهای تاریخی نگاه نمیکنم؛ این نظریهها هست و در همین زمان حال هم آزمونهایی انجام میشود. کدام انسانشناسی بهتر است؟ این را اول باید انتخاب کنید؛ جهانشناسی خود را اصلاً در زمان حال پیدا کنید، و بعد میتوانید بر اساس جهانبینی خود از فکتهای تاریخی استفاده کنید. وقتی به تاریخ نگاه میکنید، مجموعهای از فکتها میبینید؛ باید متوجه باشید که اولاً این فکتها همهٔ فکتها نیستند و یکسان هم نیستند.
مثالی به ذهنم رسید: علم حیوانات را از روی استخوان بازسازی میکند. همهٔ حیوان باقی نمیماند، استخوانهایش میماند؛ ولی وقتی به استخوانهای باقیمانده نگاه میکنم، نتیجه نمیگیرم که عجب موجودات استخوانیای روی زمین بودهاند. بازسازی میکنند. چگونه بازسازی میکنند؟ با حیوانشناسی: میدانم این اعضا اینگونه قرار میگیرند، قسمتهای نرم از بین میرود و فقط چیزهای خاصی میماند؛ و ما بر اساس تئوریها و شناختهایی که اکنون از جهانمان داریم، موجودیت اینها را بازسازی میکنیم. تاریخ هم اینگونه است. دربارهٔ وحی: اثری سنگی از وحی باقی نمیماند؛ فرض کنید کتابی مانده است، ولی اینکه نتیجهٔ وحی بوده یا تخیل خود او، این را دیگر از آن نمیتوان فهمید. چگونه میخواهم بفهمم که مثلاً اتفاقی به اسم وحی افتاده است یا نه؟ موضوع این است که من انسان را چگونه میبینم و چه احتمالی میدهم. مهمترین چیز این است که احتمال میدهید این اتفاق افتاده باشد یا نه؛ ممکن است در همین زمانه به این نتیجه رسیده باشید. بعد به فکتهای تاریخی نگاه میکنید و میگردید که کدامیک از این آدمهایی که ادعا کردهاند، و کدامیک از این آثار، بیشتر نشان میدهد که واقعاً چنین است.
بخت خوبی که دیرینشناسان آوردهاند این است که در چند جای دنیا، به دلایل خاصی، این سنگوارهها به صورت نرم هم تا حدودی حفظ شدهاند. این شانس خیلی خوبی است که از چند تا از این مکانهای جغرافیایی اطلاعات خیلی خوبی میشود به دست آورد؛ آثار لاشهٔ موجودات، بدون استخوان هم، آنجا هست. حتی مثلاً پرِ پرندهها و سنگوارهاش در بعضی از این موجودات مانده است؛ چون به هر حال قبول دارید که در استخوانهای مثلاً خزندگانِ پرندهای در حالتی واسط، پر را اصلاً نمیبینم. از روی استخوانها حدس میزدند که این باید چنین موجودی باشد، و خوشبختانه جاهایی آثاری به دست آمده است که خیلی شبیه این است که اینها پر داشتهاند؛ یعنی آثاری شبیه پر. در چند جای دنیا سنگوارههایی از بخشهای نرم میبینید، یا گِلی تشکیل شده است، و چیزهای جالبی هست.
احتمالاً آقای آتنبورو را میشناسید؛ معروفترین مستندساز دنیاست؛ شاید اگر همینطور از چهار شبکه هم رد شوید، بالاخره برنامهاش در حال پخش است. ساعتهای خیلی زیادی مستند دربارهٔ حیوانات و جانورشناسی و این چیزها ساخته است. برنامهٔ خیلی جالبی هم دربارهٔ همین سه چهار مکان مهمی ساخته که سنگوارههایی اینگونه در آنها حفظ شده است. یک قسمتش خیلی جالب است: سنگی هست که روی آن علامتهای عجیب و غریبی هست و مثلاً میتواند اثر یک جانور باشد؛ خطوطی هست که جایی قطع میشود و دوباره خطوط دیگری هست. این میتواند معمایی باشد که این سنگواره چیست؛ مطمئناً سنگوارهٔ یک موجود زنده است که علائمی اینگونه نشان میدهد. او در آن برنامه این را اینگونه بازسازی کرد: چیزی، حیوانی، صدفی، چیزی دریایی برداشت و نشان داد که این جانور پشتش دندانههایی دارد و چنین آثاری میگذارد؛ اینجا جریان آب آن را بلند کرده و دوباره به زمین خورده و آثاری اینگونه گذاشته است.
ببینید، اگر هیچ چیز دربارهٔ اینکه جهان چگونه است ندانم، ممکن است بگویم این هم حیوانی بوده که استخوانهایی داشته، بعد قطع میشده و مثلاً آن بالا مهرههایی کوچکتر هم داشته است. ولی من با توجه به اینکه این موجودات را میبینم، میتوانم حدس بزنم در گذشته چه اتفاقی افتاده و وجود چنین ردی را بازسازی میکنم. میخواهم بگویم ما همیشه وقتی به گذشته نگاه میکنیم، همین کار را میکنیم. این را فراموش نکنیم. فراموش نکنیم که وقتی با دید سکولار به تاریخ نگاه میکنید و نتایج سکولار میگیرید، فکر نکنید چیزی را ثابت کردهاید. مسیحیت اینگونه رد نمیشود که بگویید اسطورههایی بودهاند که شبیه داستانیاند که برای مسیح نقل میشود؛ بلکه ممکن است از نگاه آدم دیگری، این به نوعی آن را تقویت کند.
اگر مثلاً پیشفرضهایی داشته باشم که بله، اسطورهها چیزهای پرتوپلاییاند و اصلاً ویژگی خاصی ندارند و همینطور داستانهایی تخیلی از بشرِ دوران گذشتهاند، با این فرضها میتوانم بگویم این اسطورهها اصلاً چندان ارزشی ندارند. ولی جهانبینی دیگری وجود دارد که به اسطورهها و مثلاً به نیازهای ذاتی بشر ارزش واقعی میدهد و معتقد است که این حتی میتواند حقایق عالم خارج را کشف کند. بنابراین وجود آن اسطورهها میتواند مؤید این باشد که چنین واقعیتی اینجا وجود دارد.
منظورم این است که درصد بزرگی از بازسازی تاریخ به دست ما به ذهنیت ما، انسانشناسی ما و جامعهشناسی ما برمیگردد؛ به اینکه مارکسیست هستیم یا نیستیم. اگر انسان و جامعه را از این دید مارکسیستی نگاه کنیم، مسیحیت را باید شبیه همان چیزی ببینید که اریک فروم میگوید: باید ببینید آنجا چه فشار اقتصادی و اجتماعی وجود داشته که یکباره چنین تحولی اتفاق افتاده است. به هر حال شما باید با جهانبینی خود داستانی درست کنید که آن فکتها را به نوعی توجیه کند. ممکن است جهانبینیتان آنقدر عجیب و غریب باشد که نتوانید توجیه خوبی بیاورید؛ بنابراین فکتهای تاریخی ممکن است مزاحم جهانبینی شما باشند. فرض کنید انسانشناسی خیلی پرت و خیلی عجیب و غریبی برای خود بسازید؛ بعد به دنیا نگاه میکنید و میبینید آدمها در تاریخ اصلاً آنطور که انسانشناسیتان میگوید رفتار نکردهاند؛ بنابراین مدام باید توجیه کنید که نه، اینجا این فکت اینگونه نبوده و آنگونه بوده است.
موضوع این است که اگر جایی درست باشد و بازسازی تاریخ خوب انجام شده باشد، وقتی آن را میشنوید واقعاً احساس میکنید همهچیز روبهراه است: تمام فکتها توجیه میشوند، به یکدیگر مربوط میشوند و معقول به نظر میرسد. هدف مطالعهٔ تاریخی همین است: بازسازی خوبی از وقایعی که اتفاق افتاده و از انگیزهٔ آدمها برای کارهایی که کردهاند ارائه دهید که همهٔ فکتها را توجیه کند. اینطور نیست که هر جا بشود این کار را کرد. میخواهم بگویم متوجه باشید که بخش عمدهای از بازسازی را در واقع از اعتقاد خود در زمان حال میگیریم، نه از تاریخ.
یکی از حاضران: نه، اینطور نیست؛ کمی اغراق میکنید. مثلاً ببینیم عاقبت تکتکشان چه شد؛ آنهایی که تکذیب میکردند عاقبتشان چه شد؟
مثلاً فکر میکنید اکنون آمریکا دیگر دنیا را گرفته و تکقطبی شده است؛ بروید ببینید روم هم زمانی بیش از این قدرت داشت؛ بدانید که اینطور هم نیست. تاریخ فراز و نشیب دارد. در یک چشم به هم زدن همهچیز ممکن است؛ ممکن است این جزیرهای که در سواحل قناری دارد در آب میافتد، مثلاً کلاً آمریکا را به زیر آب ببرد؛ مثلاً میگویم. کلاً حوادث طبیعی تمدنها را از بین بردهاند. چه کسی فکر میکرد یکباره چهار نفر از صحراهای مغولستان برخیزند و بیایند و تا اروپا را جارو کنند، تمدن ایران و کلاً همه را، آدمها و گربهها، همه را قتلعام کنند و بروند؟ اینکه تاریخ را نگاه کنید و عاقبت مردم را ببینید، برای این نیست که بروید خداشناسی را از آن بگیرید. در واقع فکر میکنم منظور قرآن این نیست که بروید خدا را از آن فکت تاریخی بگیرید؛ من چنین چیزی احساس نمیکنم. خدا چیزی است که اعتقاد به آن فطری است.
ولی دربارهٔ قدرت خودتان، مثلاً میگوید بروید ببینید گذشتگان که از شما قدرتمندتر بودند و آثار بیشتری هم از آنها باقی مانده است، چه شدند؛ بروید اینها را نگاه کنید و ببینید چه شدند: همهشان نابود شدند. به هر حال پندگرفتن از تاریخ در قرآن به این معنا نیست که جهانبینیام را از آن بگیرم. فرض کنید افکار اشتباهی مثلاً دربارهٔ خودم و جامعهٔ خودم دارم، به فرهنگ خودم خیلی احساس غرور میکنم و فکر میکنم به اوج رسیده است؛ میگوید بروید اقوام دیگر را نگاه کنید. مانند همین آیه که دربارهٔ اقوام مختلف و زبانهای مختلف میگوید «لتعارف»: اینکه تاریخ هم میتواند به شما معرفت بدهد. اگر دربارهٔ انسان خیلی اشتباه فکر میکنید، مثلاً فکر میکنید این فرهنگ و تمدنِ جامعهٔ بشری تا ابد میماند، اشتباه فکر میکنید، و فکتهای تاریخیای وجود دارد که با آنها میتوانید این را اصلاح کنید. فکتها روی بازسازی تاریخی من، یا حتی روی جهانبینی من، میتوانند تأثیر بگذارند.
این مانند آزمایشهای فیزیکی است. من اکنون تمام آزمایشهای فیزیکی را بر اساس تئوری توجیه میکنم و تمام مشاهداتم بر اساس تئوری انجام میگیرد. تئوریها به من میگویند چه چیزهایی، یعنی چه کمیتهایی، در عالم وجود دارد که تأثیر میگذارد، و من هم همانها را در نظر میگیرم؛ ولی اگر یکباره آزمایشی انجام دهم که کلاً دیگر با این تئوریها قابل توجیه نباشد، ممکن است لازم شود پارامترهای جدیدی بیاورند، یا اصلاً نوع تفکرم عوض شود. زمانی لازم نبود وجود میدان الکتریکی و مغناطیسی و این چیزها فرض شود، ولی از جایی به بعد این موجودیت را پذیرفتید. چرا؟ هر اتفاقی ممکن است بیفتد. منتها تأکید من این است که فکتهای تاریخی، هرچه دورتر میشوند، خیلی خیلی ضعیفتر از آناند که مثلاً یکباره انقلاب فکری عظیمی در شما اتفاق بیفتد، در اثر خواندن متنی که اصلاً نمیدانید اورجینال هست یا نه. میخواهم بگویم فکتهای تاریخی را با فکتی مقایسه نکنید که در آزمایشگاه در شرایط حال میبینم و میتوانم تکرارش کنم و مطمئن شوم که این اتفاق دارد میافتد. حتی اگر شک و شبههٔ خود را دربارهٔ وقایع چند روز پیش تحلیل کنید، ممکن است شک و شبهههایی باشد، تا برسد به چند هزار سال پیش. فکتهای کمی ماندهاند؛ همهٔ فکتها بهطور یکنواخت نماندهاند؛ و همینهایی هم که ماندهاند مشکوکاند. بنابراین فکر میکنم این واقعاً خیلی عجیب است.
تأکید من این است که وقتی بازسازی تاریخ انجام میدهیم، متوجه باشیم که تصوراتی را که دربارهٔ زمان حال داریم، یعنی شناختی را که از بشر، جامعهٔ بشری و روند اتفاقات داریم، به زمان گذشته میبریم؛ بازسازی ما در واقع همین است. متوجه هستید؟ حتی مشکلی که همیشه وجود دارد این است که تصورمان از انسان مدرن را به زمان گذشته میبریم. به نظر من اصلاً تمام این حرفهایی که دربارهٔ زنان در طول تاریخ گفته میشود، همه همین مشکل را دارند. یعنی ذهنیت آدم این است که زنان اکنون چه نیازهایی دارند: دوست دارند کار کنند، در جامعه باشند و این حرفها. بعد فکر میکنند در گذشته جامعه اینگونه نبوده و مردها با زور اینها را مجبور کرده بودند در خانه بمانند؛ بیچارهها آنجا میپوسیدند و مردها اجازه نمیدادند از غار بیرون بیایند و مثلاً همراه مردها شکار کنند. در حالی که از لحاظ تاریخی اصلاً اینطور نبود. مطمئناً زنان خیلی هم ممنون بودند که مردها اجازه میدادند در خانه بمانند و به آن محیط آشفتهای که قرار بود در آن شکار شود نیایند.
ببینید، دنیای زمان حال چیزهایی در ذهن من میگذارد و جهانبینی به من میگوید انسان مدرن ویژگیهایی دارد. نباید وقتی به تاریخ نگاه میکنم، این ویژگیها را به آن ببرم؛ مثلاً همین موضوع چریک: مفهوم چریک و مبارزات چریکی مفهومی خیلی مدرن است. منطبقکردن مبارزهٔ عدهای آدم، مثلاً اینهایی که در زمان حضرت مسیح در زندگیشان چنین کردند، با آن مفهوم و گفتن اینکه اینها به مبارزات چریکی روی آوردند، به نوعی خندهدار است. ما ناخودآگاه این کارها را میکنیم و باید متوجه باشیم که این کارها را میکنیم؛ بکوشیم اینگونه چیزهای مدرن را کمتر به گذشته ببریم. به هر حال ما جهانبینی خود، یعنی جهانبینی زمان حالمان، را برای بازسازی تاریخ به کار میبریم؛ باید این را بفهمیم. تمام این استدلالی که من آنگونه از قول آدمهای سکولار کردم، در واقع مبناهایی سکولار دارد؛ بنابراین ادعای مسیحی را رد نمیکند. منتها اینطور هم نیست که بیمعنا باشد؛ هیچ حرفی اینطور نیست.
ببین، مطالعهٔ این ربطی به مطالعهٔ تاریخی ندارد. شما متنی را میخوانید و از آن چیزی یاد میگیرید که در جامعهٔ خودتان به کار میبرید؛ این، یعنی چیزی که شما میگویید، ربطی به مطالعهٔ تاریخ ندارد.
یکی از حاضران: مثلاً افرادی آمدند و چنین ادعایی کردند. فرض کنید این اصلاً برایم پرسش نبوده باشد؛ بعد میبینم افرادی آمدند و چنین ادعایی کردند و این پرسش برایم مطرح میشود که چرا؟
آری، بخشی از پرسشها و کنجکاویهای ما از همینجا میآید؛ فکتهای تاریخی هم جزو جهاناند دیگر؛ یعنی اکنون موجودند و مثلاً من میتوانم روی آنها تأثیر بگذارم. یعنی ببینید، وقتی چنین چیزی را میشنوید، همین که میگویید، پرسش پیش میآید. شما اول باید به نوعی امکان اینکه اصلاً پدیدهای به نام وحی وجود دارد یا ندارد را فرض کنید؛ بعد آن فکتها میتوانند تأثیرگذار باشند. میخواهم بگویم این مقدمات جهانشناسی است؛ در عین حال چیزهایی که دربارهٔ گذشتهمان میشنویم مثلاً میتواند روی آن تأثیر بگذارد. ببینید، تأکید من فقط بر اهمیت جهانبینی و جهانشناسی در بازسازی تاریخ است، نه اینکه صد در صد این باشد. این مهم است و آگاه باشیم که چنین کاری میکنیم.
یک چیز هنوز جواب داده نشده است. قدرت زیاد آن استدلال در این بود که تمام این چیزها از ستارهشناسی آمده است؛ بنابراین نمیتوانم به این راحتی آن را به ضمیر ناخودآگاه ربط بدهم. یادتان هست؟ یعنی مثلاً فرض کنید خورشید اینجا میماند و اینقدر بالا میآید، یا مثلاً خورشید در صورت فلکی ویرگو قرار میگیرد؛ بنابراین خورشید به نوعی از ویرگو یاد میشود؛ یا سه ستاره هستند به نامی در آن لحظه. بخشی از آن استدلال این بود که این مجموعهٔ اسطورهها، اسطورههایی وابسته به خورشیدند و از خرافات آسمانی و صور فلکی و اینها میآیند؛ بنابراین آیا به این راحتی بگویم اینها از ضمیر ناخودآگاه بشر است که مثلاً قهرمانی را پدید میآورد، در حالی که جزئیاتی هست که به خورشید در این صورت فلکی مربوط است؟ وقتی به آسمان نگاه میکنی، در واقع باید چیزی آنجا باشد؟
توضیحش این است که فریب نخورید: مثلاً وقتی میگویند صورت فلکی ویرجین، صورت فلکی ویرجین چهار ستاره است. آن دب اکبر کجایش شبیه خرس است؟ مردم در واقع آنچه را میخواهند در آسمان میبینند. صورت فلکی نامی دارد؛ چرا فکر میکنند آنجا ویرجین است؟ چون این حس را دارند. داستان اول ساخته شده و بعد صورتهای فلکی نام پیدا کردهاند. بنابراین اینکه بگویم سه ستاره آنجاست، اسم اینها را چه بگذارم؟ ۸۰ ستارهٔ دیگر هم آنسو هست. یعنی انگار تصوری، داستانی، در وجود من هست و من میخواهم این را در آسمان ببینم: قهرمان را به خورشید تبدیل میکنم، بعد نگاه میکنم و آنجا چیزی به نام ویرجین درست میکنم. بعد دربارهٔ اصلِ صورت فلکی، یعنی ستارهها، میگوید این شبیه خرس است، این شبیه شکار است، این شبیه آدم است. در واقع اینها تصاویر عمیق درون ماست که در آسمان پروجکت شده است. آسمان به نوعی معصومانه است؛ این ستارهها هم چنان پراکندهاند که هر چیزی را میشود در آن دید.
اگر صورتهای فلکی اینقدر روشناند، هر کتابی میخواهید بیاورید. نه، ببینید، وقتی صورت فلکی ویرجین را نگاه میکنید، چهار پنج ستاره است. صورت فلکی صلیب وجود دارد: این دو ستاره اینگونه است و دو ستاره اینگونه. اینطور نیست که اگر آسمان صاف باشد، اینجا خطی با شکلی خاص وجود داشته باشد یا آنجا آدمی، مثلاً یک باکره؛ چنین ادعایی وجود ندارد و من تا حالا نشنیدهام. اینکه آنجا باید باکرهای باشد، حرف درستی نیست؛ به این معنا، آن ویرجینی را که ساختهاند نمیشود در آسمان پیدا کرد. در واقع ستارهها اینقدر پراکندهاند. آسمان در واقع صفحهای سفید است؛ اینقدر نقطه دارید که میتوانید هر کاری بکنید.
یعنی اصلاً ببینید، ما به آسمان نگاه میکنیم و در واقع بیشتر همان چیزی را که میخواهیم پیدا میکنیم و نام میگذاریم تا داستانمان آنطور درآید، نه برعکس. بنابراین این قسمت از این استدلال کاملاً ایراد دارد: انگار واقعاً آن صورت فلکی زنی باکره است که آنجاست؛ حال آنکه چهار پنج ستاره است و نه شبیه زن است، نه شبیه هیچ چیز دیگری، نه شبیه ملاقه. صلیب هم چهار ستاره است؛ این چهار ستاره را اینگونه باید به هم وصل کنید؛ چرا آن را از آنسو به هم وصل میکنید؟ یعنی اصولاً اینطور نیست که این ستارهشناسی مبنایی جز آنچه دلم میخواهد داشته باشد. امشب به ماه نگاه کنید و بکوشید در آن دنبال روباه بگردید. یک بار اسکناس ۱۰ تومانیای چاپ شده بود که تصویر مدرس روی آن بود؛ میگفتند اگر اینگونه نگاه کنید این روباه است، و دربارهٔ آنچه کشیده بود میگفتند روباه گذاشته است، و مشکل سیاسی پیدا کرده بود. من میگویم در آن خرچنگ هم میشد پیدا کرد. خلاصه اگر یک سری خط و تجسم در اندازههای بزرگ باشد، هرچه نگاه کنید، هرچه دلتان بخواهد در آن پیدا میشود. صورتهای فلکی هم، به قول ایشان، اگر ستارههایشان بیشتر هم باشد دیگر بهتر است؛ اگر دلتان بخواهد، آنجا چیز دیگری میبینید.
بنابراین در آن بخش از استدلال، به جای اینکه اینها از ستارهشناسی آمده باشند، ستارهشناسی از اینها آمده است؛ یعنی این نیازها و این داستانها و اسطورهها کمکم صورتهای فلکی را شکل دادهاند. چون همانطور که میبینید، صورتهای فلکی در برخی از تمدنها نامهای مختلفی دارند؛ همین الان دب اکبر همهجا خرس نیست، جایی هم ملاقه است. من خیلی نمیدانم نسخههای مختلف نامگذاریهایش چیست. به هر حال، طبق معمول، همیشه بدانیم که در این استدلالهای سکولار علیه مسائل دینی، خلاصه مقداری بازی هست. تأکید میکنم: محال میدانم آدمی که اطلاعاتی دارد، این ماجرای ۲۵ دسامبر را نداند و این حرفها را بزند.
فیلم خیلی معروفی هست، که اکنون خیلی هم بر سر زبانهاست، علیه مسیحیت؛ سه قسمت دارد. این فیلم علیه مسیحیت، یا دین بهطور کلی، است؛ چون غربیها وقتی میگویند دین، تقریباً یعنی مسیحیت، و حرفهای ما تقریباً آنقدر به کارش نمیآید که بخواهد درگیرش شود. یک قسمت دربارهٔ دین است، یک قسمت دربارهٔ آمیکاس و ماجرای ۱۱ سپتامبر، و یک قسمت کلاً دربارهٔ جریان پشت پردهٔ سیاست، بهویژه سیاست آمریکا. به نوعی دربارهٔ توطئههای پشت پرده صحبت میکند؛ چه دربارهٔ توطئهٔ گروهی که دین و این چیزها را آوردند، و چه با حالتی تمسخرآمیز. بخشی دارد که حرفی که من زدم، در واقع بیشتر شبیه همان چیزی بود که در این فیلم میگوید؛ چند دقیقه از این فیلم به این نوع بررسی داستان مسیحیت اختصاص دارد.
باورم نمیشود آدمی که ذرهای مطالعه داشته باشد، نداند ماجرای ۲۵ دسامبر چیست. بنابراین در این لحظه، برای اینکه تأثیرگذاری را بیشتر کند، به نوعی از این اشتراک تاریخ تولد، که عددی خیلی مشخص است، سوءاستفاده میکند. آدمهای مذهبی هم همین کار را میکنند. خلاصه وقتی این چیزها را میبینید و میشنوید، یارو کتاب علیه دین نوشته، کتاب علیه مارکسیسم نوشته؛ معمولاً اگر فکر کند خواننده نمیفهمد، ممکن است برای اینکه قدرت استدلال را بیشتر کند حتی چیزی جعل کند. آدمی که از نزدیک میشناسم، پیش من اعتراف کرد که یک بار قصد داشته کتابی را از طرف بهاییها جعل کند؛ یعنی با خط، نسخهٔ خطی درست کند و کاغذ و فلان تهیه کند؛ و گفت پشیمان شدم و این کار را نکردم. از این کارها کردهاند و میکنند، همهٔ آدمها. فقط چون مطمئن است که به حقیقت رسیده، میخواهد باطل را نابود کند؛ میبیند اگر چنین کتابی وجود داشت و چنین چیزی نوشته بود، خیلی خوب میشد؛ اینها را منکوب میکرد و حقیقت را آشکار میکرد. حالا خودم میآیم و مینویسم دیگر؛ اگر مطمئنم بر حقم، اشکالی ندارد.
من جرئت اینکه اسقف بهایی بشوم ندارم؛ به زحمت جرئت میکنم از طرف اسقفهای مسیحی جواب بدهم.
متأسفانه فکر میکنم کل این جلسه را صرف جوابدادن به چیزهایی کردیم که خیلی هم جالب نبودند؛ شاید به این دلیل که احساس کردم این بحث روی چندین نفر بیش از اندازه تأثیر گذاشته است، گویی کشف مهمی انجام شده است. کاری که میکردم این بود که میکوشیدم فهرستی از فکتها بدهم: چیزهایی که کموبیش مطمئنیم اتفاق افتادهاند. جدا از اینکه سکولار باشیم یا مسیحی، فکر میکنم تا انتهای زندگی مسیح چیزهایی هست که کموبیش به آنها مطمئنیم؛ اینها از کتب مقدس و چیزهای دیگر است. این کتب مقدس، حتی اگر واقعیتها را نگویند، جاهایی مثلاً در کتاب اعمال رسولان میخوانید و میبینید که پولس و پطرس با یکدیگر اختلاف دارند، و از قول معروف پولس میخوانید که من جلوی پطرس ایستادم. واقعاً وقتی انگیزهای برای جعل وجود ندارد، فکر کنم اکنون هیچ آکادمیسینی در دنیا نیست که شک داشته باشد میان پولس و مثلاً پطرس و جیمز از یک طرف، و این آدمهایی که بیرون اورشلیم بودند از طرف دیگر، اختلاف نظر وجود دارد. زیرا دلیلی ندارد آدمی مثلاً در سال ۶۰-۷۰ میلادی، در همان حولوحوش، آمده باشد و چنین متن رسوایی نوشته باشد؛ که چه؟ انگیزهاش چیست؟ بعد هم خیلی از این آدمها زنده بودند. دلیلی وجود ندارد که چنین جعلی صورت گرفته باشد.
ممکن است بگویید آدمی آکادمیک با مطالعات سکولار قانع نمیشود که معجزهای اتفاق افتاده و مسیح مردهای را زنده کرده است؛ میتواند بگوید اینها قهرمان خود را بزرگ میکنند و معجزاتی به او نسبت دادهاند. ولی دلیلی وجود ندارد که اختلاف پطرس و پولس در کتاب مقدس جعل شود. دقت میکنید؟ درست است که لازم نیست دربارهٔ کتاب مقدس قبول کنید که وحی شده یا آدمهای خوبی آن را نوشتهاند؛ به هر حال، بهعنوان دستنوشتهای مربوط به قرن اول میلادی، میشود اطلاعاتی دربارهٔ روابط این آدمها از آن گرفت. چه دلیلی دارد که طرف جعل کرده باشد که مثلاً کسی از اینها که زود به سامره رفت، فیلیپ بود؟ چه دلیلی دارد این را جعل کند؟ اگر هم جعل کرده باشند، ماجراهایی که آنجا اتفاق افتاده خیلی معاصرند و این متن هم خیلی به آن ماجرا نزدیک است. ممکن است طرف از فیلیپ، از این آدم، خوشش نمیآمده و اسم را عوض کرده باشد؛ ولی برای اینکه کل ماجرا را جعل کرده باشد، باید انگیزه داشته باشد. اگر ندارد، باید کمی اعتماد کنیم که دارد واقعیتی را نقل میکند؛ این متن چیزی خیلی نزدیک به آن زمان بوده و واقعهای را نقل کرده است.
خیلی از چیزهایی که گفتم، به نوعی از همین کتاب مقدس است: اینکه مسیح نزدیک پساوور مثلاً به اورشلیم رفته و علت اینکه میخواستند دستگیرش کنند و دستگیرش کردند این بوده که رومیان در آن دوران منتظر شورش یهودیان بودند. اینها واقعیتهایی تاریخی است که میدانیم؛ رابطهٔ رومیان با یهودیان اینگونه بوده است. آن زمان خاص، زمان شورشهای یهودیان است، و کتاب مقدس هم ادعا میکند که مسیح در همان حولوحوش به شام آخر رفته است. میان روایتهای مختلف کتاب مقدس اختلاف کوچکی هست، ولی به هر حال این اتفاق نزدیک عید یهودی افتاده است. اینکه شبی که مسیح دستگیر شد واقعاً همان شب عید فصح بود یا نه، فکر میکنم در کتاب مقدس دربارهاش اختلاف است. به هر حال از مجموعهای از اطلاعات کتاب مقدس استفاده میکنم که فکر میکنم همهٔ کسانی که مسیحیت را مطالعه میکنند اصولاً این اتفاقات را مشترکاً قبول دارند، و معقول هم به نظر میرسد. میدانیم که آدمی آنجا اعدام شده است. مسلمانها میگویند آن آدم مسیح نبود، ولی به هر حال یک نفر مصلوب شده و این در تاریخ ثبت شده است؛ و میدانیم که این اتفاق واقعاً در همان حوالی تاریخ عید فصح افتاده است.
بنابراین دلیلی ندارد فکر کنیم ماجرایی که از ورود مسیح به اورشلیم و کاری که کرد نقل میکنند، به نوعی جعلی باشد. به نظر من انگیزهٔ کافی وجود ندارد؛ البته اگر آدم بخواهد اینگونه به متون قدیمی نگاه کند، شکهایی وجود دارد. به هر حال این متنها قدیمیاند و به قرن اول مربوط میشوند، و حرفهایی هم که در آنها هست، در خیلی جاها با یکدیگر هماهنگ است. بنابراین تا حدود زیادی میتوانند منبع اطلاعات باشند؛ ولی همهٔ آن را که نمیتوانیم منبع بدانیم؛ هیچکس نمیتواند.
یک تذکر آکادمیک دریافت کردم. یکی از دوستان مقیم آمریکا که به نظر میآید خودش مطالعات خیلی خوبی در زمینهٔ مسیحیت و ادیان دیگر دارد، چندین بار ایمیلهای خیلی جالبی به من زده است. یک بار حتی آنقدر جالب بود که خواستم آن را برای گروه فوروارد کنم؛ ولی هر بار، دقیقاً به دلیل غلظت بالای جزئیات و آکادمیکبودنش، میگویم اگر بخواهیم از سطحی بیشتر وارد جزئیات شویم، ممکن است بحثمان هیچوقت تمام نشود. به هر حال تا حالا چیزهای جالبی برایم فرستاده است. دربارهٔ پساوور نکتهٔ خوبی گفت. من در حرفهایم گفتم تصورم این بود که پساوور به ماجرای عبور از دریا اشاره دارد؛ در حالی که اینطور نیست. این به ماجرایی اشاره دارد که پیش از آن اتفاق افتاد: به یهودیان، یعنی بنیاسرائیل، دستور داده شد که خون قربانی را به درِ خانهشان بزنند. فکر میکنم این همان بخش از معجزات است که مثلاً انگار چیزی وارد خانهها شد و نخستزادگان در مصر کشته شدند، و بنیاسرائیل با این عبادتی که انجام داده بودند، از کشتهشدن فرزندانشان مصون ماندند. پساوور ماجرای عبورکردن از روی چیزی است. اینها به هم مربوطاند و آن ماجرای عبور از دریا هم پشت سر اینها اتفاق میافتد، ولی این واژه، واژهٔ عبور از دریا نیست؛ واژهای است که به نوعی به گرفتن جلوی عبور آن عامل مرگ از درِ خانههای یهودیان مربوط است. گاهی در اینها اطلاعات و جزئیات جالبی هست.
دربارهٔ اطلاعاتی که از زندگی مسیح گفتیم و وقایع قرن اول تا مثلاً شورای نیقیه، چیزهایی که میدانیم اتفاق افتاده، خیلی چیزها میدانیم؛ از قرن دوم و سوم هم خیلی چیزها میدانیم. آنچه مهم است، فرقههای مختلفی است که پدید آمده و جریانهایی که پیرامون پولس و تشکیل کلیساهای مسیحی و اینها میگذرد. هدفم این است که مجموعهای پرسش داشته باشیم: چه کسی راست میگوید؟ کدام اتفاقهای تاریخی افتادهاند و کدام نیفتادهاند؟ کاری که از آغاز هم قول دادم انجام دهم این است که ما منبع اطلاعاتی داریم که مخصوص خودمان است و معتقدیم اطلاعاتی که به ما رسیده درست است: میتوانیم از قرآن استفاده کنیم. بگذارید ببینیم؛ با اطلاعاتی که از تاریخ دارید، بکوشید داستان خودتان را درست کنید: مصلوبشدن اتفاق افتاده یا نیفتاده؟
مسلمانان کلاً گرفتار نوعی تنبلی رایجاند. در قرآن چقدر آیه دربارهٔ یهودیت و اهل کتاب، دربارهٔ تاریخ بنیاسرائیل و دربارهٔ مسیح و مسیحیت میبینید؟ آن آیات چقدر زیاد است! واقعاً سورهٔ بقره تقریباً همهاش همین است، سورهٔ آلعمران هست، سورهٔ نساء؛ به نظر من در صد صفحهٔ اول قرآن این موضوع اصلی است. حالا اعتقاد مسلمانان دربارهٔ این مسئله، با اینهمه حرفی که اینجا دربارهٔ یهودیان و مسیحیان زده شده، کلاً این است که مسیح پیامبر بوده، پسر خدا نبوده، خود خدا هم نبوده و مصلوب هم نشده است. خب، چه شده؟ چه بوده؟ خلاصه، چیزی که مسلمانان مسلّم میدانند این است که از مجموع این حرفها و اینهمه نسخههای مختلفی که میان فرقههای مختلف مسیحی وجود داشته، همه حذف شدهاند و چیزی مانده است. چه کسی راست میگفته است؟ مسیح همینطور پیامبری بوده مانند بقیهٔ پیامبران؛ احتمالاً شریعتی هم داشته که گم شده، و انجیل مثلاً کتابی بوده که احتمالاً مفقود شده است؛ چون احتمالاً بعضی مسلمانان اینگونه نگاه میکنند. بعد هم عدهای آدم دیوانه آمدند و گفتند این خدا بود، که این هم غلط است و کافرند؛ مصلوب هم نشده است.
ببینید، میخواهم بگویم صرف اینکه بگوییم مصلوب نشده کافی نیست؛ باید به چیزهایی جواب بدهیم. چطور همه میگویند مصلوب شده و من میگویم مصلوب نشده؟ چه شده؟ چه اتفاقی افتاده؟ نه اینکه هیچ اتفاقی نیفتاده است. تنبلی یعنی همین: در قرآن نوشته مصلوب نشده؛ من هم عین همین جمله را میخوانم و میگویم مصلوب نشده و کاری به بقیهاش ندارم؛ نه مصلوب شده، نه کشته شده؛ عین عبارت قرآن است؛ حالا شما هرچه میخواهید بگویید؛ ما میگوییم مصلوب نشده. من میگویم ما بهعنوان تاریخدانی مسلمان باید بازسازیای از تاریخ داشته باشیم که این جزو فکتهای آن باشد: مصلوب نشده؛ ولی خب، چه شده؟ چه اتفاقی اینجا افتاده؟ از بقیهٔ اینهمه آیهٔ قرآن دربارهٔ ماجرای مسیح چه میفهمیم؟ خیلی چیزها میشود فهمید؛ اینهمه آیه وجود دارد.
من میکوشم اول فکتهای عمومی را بگویم که با روایتهای سکولار هم سازگارند. تاریخ خیلی انعطافپذیر است؛ هزار جور است. اینطور نیست که الان روایتی بسازم و بگویم این روایت مثلاً اسلامی است و معلوم شود که درست است؛ واقعاً اینطور نیست. مهم این است که بسازیم دیگر. خلاصه، مسلمانان از روی قرآن میفهمند که میان یهودیان اختلاف هست. مثلاً از قرآن میفهمید که در ماجرای ساختهشدن معبد سلیمان، یکی از اختلافهای میان فرقههای مختلف یهودی این است که انتقال معبد به اورشلیم کار شیطان بوده یا کار خدا؛ آیا داوود نمایندهٔ شیطان بود؟ سخن دربارهٔ همین معبد قدیمی است که از زمان موسی آمده بود.
در کتاب مقدس شخصیتهایی هستند به نام سامریها، اهالی سامره، که موجوداتی خطرناکاند؛ جایی مثلاً نسرین میگوید به سمت آنها نروید، اصلاً به شهر آنها حتی برای تبلیغ نروید؛ یعنی شخصیت آدمهای سامری چیز خاصی است: در کتاب مقدس موجوداتی عجیب و خود شیطانصفتاند. این دیدگاه آدمهایی است که در آن شهر بودند؛ مردم سامره آن شهر را قبول نداشتند. مردم سامره در واقع یهودیانی بودند که همچنان به آن سنت پایبند بودند و دربارهٔ آنها که از داوود به بعد آمدند میگفتند اینها اصلاً آدمهایی بودند که انحراف پدید آوردند. قرآن دربارهٔ این ماجرا با صراحت سخن میگوید: در قرآن داوود و سلیمان بسیار محترمتر از کتاب مقدس یهودیاناند؛ آنها به اینها بهعنوان پادشاه نگاه میکنند، در حالی که اینها در قرآن پیامبرانی بزرگاند. تمام شبهههایی که به اینها نسبت داده شده، به دلیل دشمنیهایی بوده که در قوم بنیاسرائیل وجود داشت؛ به سلیمان و داوود توهینهایی شده است، و حتی به نوعی در کتاب مقدس هم چیزهایی از این دست هست. مثلاً در سورهٔ بقره میخوانید «و ما کفر سلیمان»: به سلیمان تهمتهایی زده شده و به او نسبت کفر داده شده است. ببینید، میخواهم بگویم قرآن بارها با صراحت تأکید میکند که چه میکند: دربارهٔ اختلافهای آنها حکم میکند.
خب، مسلمانان با این حکم چه کردهاند؟ با استفاده از اینهمه اختلافی که میان فرقههای مسیحی و یهودی وجود دارد، در واقع میتوانیم از اطلاعات قرآن استفاده کنیم و نسخهای از تاریخ یهود و تاریخ مسیحیت داشته باشیم. نمیخواهم خیلی کشش بدهم، ولی هدفم این است که جمعوجور بگویم: اگر قبول نداریم که آن اتفاق افتاده است، اولاً مسیحشناسی اسلامی چیست؟ مسیح خداست؟ چیست؟ اگر این اتفاقات در تاریخ مسیحیت درست نیست، کدام درست است؟ چه کسانی پس از مسیح بر حق بودند؟ پولس شیطان بود یا خدا بود؟ پطرس؟ چه کسانی بر حق بودند؟ میان اینهایی که باقی ماندهاند باید چیزی بگوییم دیگر. خلاصه اسناد و مدارکی هست؛ اینها میگویند پطرس اینگونه میگفته، جیمز اینگونه میگفته، برنابا اینگونه میگفته، پولس اینگونه؛ حرفی که قرآن میزند به کدامیک از اینها نزدیکتر است؟ آدمهای مقدس چه کسانیاند؟
در کتابهایی که در منابع اسلامی مسیحیت را بررسی میکنند، معمولاً اینگونه است که پولس موجودی شیطانی است، کسی که باعث انحراف مسیحیت شده است؛ ولی واقعاً میشود این حرف را زد؟ این حرف را از کجا آوردهایم که پولس همان مسیحیای است که باعث انحراف شده؟ باید چیزی بگوییم دیگر؛ از اینهمه حرفی که در قرآن هست، خیلی حرفها میشود زد. احساسم این است که عموماً کسانی که قرآن میخوانند، نه موضوعی را که در قرآن اینقدر دربارهٔ اهل کتاب هست درست درک میکنند و نه ضرورتش را میفهمند: چرا قرآن اینقدر با لحنی استدلالی با بنیاسرائیل بحث میکند؟ بنابراین این آیهها را چنین میبینند که گویی چیزی مانند اختلافهایی بوده است: پیغمبر و یهودیان آنجا بودند، آنها ضرورتاً چیزهایی میگفتند و اینها هم باید جوابی میدادند؛ همینطور چیزی مربوط به داخل مدینه که حرفهایی دربارهٔ یهودیت دارد. فکر نمیکنم بشود اینگونه به قرآن نگاه کرد. بحثهایی که قرآن دربارهٔ مسیحیت و یهودیت مطرح میکند اهمیت خیلی فوقالعادهای دارد؛ خیلی مهم است که اینها را خوب بفهمیم و بفهمیم چرا اینهمه از حجم قرآن به بحث دربارهٔ تاریخ اهل کتاب و اعمال اهل کتاب و اینها اختصاص یافته است.
میخواهم کمکم به سمت این برویم که اگر فکتهای تاریخی را کنار قرآن بگذاریم، روایت ما چه باید باشد؛ فقط این نباشد که مسیح مصلوب نشد، پسر خدا هم نبود، اصلاً خود خدا هم نبود و هیچ؛ یا اینکه عین همان آیه را دوباره بخوانیم و بگوییم ما این را میگوییم، حالا شما هرچه میخواهید بگویید.