او بحث جلسهٔ قبل دربارهٔ اسطورههای شبیه مسیح را ادامه میدهد. اول اسناد اسطورهها، فهرست شباهتها و ماجرای ۲۵ دسامبر را بررسی میکند و بعد نگاه یونگ به اسطورهها را میآورد. سپس از بازسازی تاریخ و جهانبینی، چند فکت تاریخی دربارهٔ مسیحیت و روایت اسلامی از مسیحیت سخن میگوید.
بحث اسطورهها و هدف جلسه
او میگوید بحث جلسهٔ قبل دربارهٔ اسطورههایی که شخصیتی شبیه مسیح در آنها ظاهر شده، استدلال خیلی قویای به نظر آمد و فکر میکند نتیجهاش این بود که چند نفر با او تماس گرفتند؛ برای همین برخلاف برنامه همان بحث را ادامه میدهد. طرح چنین شبهههایی را بد نمیداند و از رفتوبرگشت میان انتقاد تند و پاسخ به آن احساس خوبی دارد، چون حرف را از قول خودش نمیگوید بلکه از قول یک اسقف یا افرادی سکولار، و لزومی ندارد همهٔ حرفهایش درست باشد.
به گفتهٔ او تلاش برای فهمیدن حرف دیگران همانطور که خودشان درک میکنند خوب است؛ احساس میکند مثلاً مسلمانها دربارهٔ مسیحیت کتاب مینویسند ولی با عمق اعتقاد مسیحی آشنا نمیشوند. بخش زیادی از تفاوت مسیحیت و اسلام به این برمیگردد که دین اصلاً برای چه آمده و دین چیست؛ در نگاه مسیحیان به یک معنا واضح است که مسیح انتهای جریان رسالت است. برنامهٔ جلسه این است: اول اسطورههای مشابه، بعد مقدماتی دربارهٔ نوع بحث، و در پایان رسیدن به پرسشهای دقیقتر.
فهرست شباهتها و ۲۵ دسامبر
او دیدگاه سکولار را یادآوری میکند: از حدود ۵۰۰۰ سال پیش تا زمان مسیحیت اشخاص اسطورهای زیادی بودهاند و یکی از شبیهترین شخصیتهای تاریخی به مسیح رومولوس است که فکر میکند از باکره متولد شده و چیزی شبیه رستاخیز داشته. در اسطورهشناسی این شخصیتها را خدایان وابسته به خورشید میدانند، با سه روز ماندن خورشید در حضیض و تولد در ۲۵ دسامبر، و نتیجه میگیرند که کسانی که در قرنهای نخست مسیحیت را بسط میدادند شخصیت مسیح را با وامگرفتن از این اسطورهها ساختند.
پاسخهای حداقلی او این است: اسناد این اسطورهها آنقدر که ادعا میشود قوت ندارند، بعضی حتی مکتوب نیستند و فهم تصاویر مصری دربارهٔ هوروس جای شک دارد؛ بعضی اسناد هم پس از مسیحیت نوشته شدهاند و احتمال دارد بعضی اسطورهها تحت تأثیر مسیحیت شکل گرفته باشند. او نمیخواهد شباهتها را انکار کند، چون ژوستینوس در قرن دوم اشاره کرده که آنچه دربارهٔ مسیح میگویند شبیه اعتقادات مصری است؛ ولی فهرست ۳۰ یا ۴۰ نفره را ساختگی میداند و میگوید فهرست را میشود خیلی کوچک کرد.
او میگوید تولد مسیح ۲۵ دسامبر نبوده و در قرنهای نخست چنین ادعایی نبوده است؛ مسیحیان روز دیگری جشن میگرفتند، که دقیقاً یادش نیست و شاید ششم یا نهم ژانویه بوده. ۲۵ دسامبر جشن عمومی اقوام بتپرستی بود که از خورشیدپرستی آغاز کرده بودند، بهویژه میترائیسم؛ کلیسا نتوانست آن را از بین ببرد، و در شورایی توافق شد همان روز را تولد مسیح جشن بگیرند. فکر میکند در قرن چهارم بوده است. پس به گفتهٔ او اینجا تأثیری از آیینهای بتپرستی هست که نوعی سیاست اجتماعی کلیساست، و نشان نمیدهد مسیحیت همان داستانهای آیینهای بتپرستی است.
اسطورهها از نگاه یونگ و فطرت
او میگوید فرض کنیم اسطورههایی با ویژگیهای مشترک هستند؛ استدلال این است که پس مسیحیت از آنها اقتباس کرده، ولی این نتیجهگیری به نظر او چندان منطقی نیست و در جاهایی شاید بشود نتیجهٔ برعکس گرفت. اساس دیدگاه آن سکولارها به این برمیگردد که تصوری از ماهیت اسطورهها ندارند و آنها را خرافهٔ بیسروته میدانند؛ ولی او فکر میکند در دهههای اخیر، پس از یونگ و پیشرفت اسطورهشناسی، دیگر اسطورهها را چنین نگاه نمیکنند.
از دید یونگ اسطورهها، مثل رویا و خیلی بهتر از رویا، زوایای پنهان ناخودآگاه جمعی را آشکار میکنند و یونیورسالاند؛ قهرمانهای مرتبط با خورشید در اسطورهها نشانهٔ نوعی نمادپردازی است. به گفتهٔ او در دیدگاه یونگی اسطورهها حقایق روانی را متجلی میکنند و ناخودآگاه، برخلاف دیدگاه فروید، به حقایقی اشاره میکند که حتی میتوانند با عالم خارج ارتباط داشته باشند. پس از اشتراک اسطورههای باستانی و داستان مسیح نمیشود نتیجه گرفت که آنها خرافه بودند و این داستان هم خرافی است، بلکه برعکس.
او بدون استناد به یونگ میگوید سکولارها دربارهٔ اعتقاد به خدا همین حرف را میزنند که مردم در سراسر دنیا به ماورای طبیعت اعتقاد پیدا کرده بودند؛ ولی به گفتهٔ او وقتی در اعماق تاریخ در عقیدهای چیزی مشترک میبینیم، این بیشتر نشان میدهد آن عقیده درست است. تمثیل مولوی را میآورد که وجود سکهٔ تقلبی نشان میدهد سکهٔ واقعی هم هست؛ و میگوید فطرت اقوام در طول تاریخ کمی تحریف شده و نسخههای مختلف پدید آمده، مثل واریاسیونهایی روی یک تم موسیقی که شاید خود تم را نداشته باشیم.
به گفتهٔ او برای نیازهای عمیق، مثل نیاز به غذا و نیاز جنسی، مابهازایی در عالم هست، و وجود اسطورههای مختلف انگار نشان میدهد بشر از اعماق وجودش منتظر منجیای مانند مسیح است. او میگوید مسیحیان میتوانند اسطورهها را اینگونه توجیه کنند که مسیح همان لوگوس است که در درون همهٔ انسانها هست، و اسطورهها احساس انتظاری درونیاند؛ این فرافکنی درون به عالم خارج مکانیسم اصلی اسطورههاست. اساس پاسخ این است که اشکال از اینجا پدید میآید که نمیفهمیم اسطورهها چیستند.
پاسخ اسقف و پیشفرضهای سکولار
یکی از حاضران اعتراض میکند و میگوید باید فقط در این حد متقاعد شد که اینها اسطوره است. او توضیح میدهد منظورش از اینکه اسطورهها خالی از حقیقت نیستند این است که در نهاد بشر انتظار ظهور مسیحها هست، همانطور که اعتقاد به خدا در همهٔ جوامع واریاسیونهای مختلف دارد ولی خدایی هست. میگوید همهٔ این حرفها را به یونگ نسبت نمیدهد: یونگ نتیجه نمیگیرد که پس خدایی هست، فقط متوجه میشود در روان انسان نیاز عمیقی به خدا هست.
او میگوید با دیدگاه سکولار هم میشود گفت این اسطورهها حقیقت روانی عمیقی دارند و اسطورهٔ مسیح آن نیاز روانی را به بهترین وجه برآورده میکند؛ و میشود با فرض خدا هم پاسخ داد. در هر دو حالت وجود آن اسطورهها چیزی را علیه مسیحیت ثابت نمیکند. او بهعنوان اسقف میگوید این اسطورهها، برخلاف نقل ژوستینوس که شیطان ویژگیهای مسیح را میان خودپرستان پخش کرده، چیزی الهیاند؛ و میگوید شیعه هم عین همین استدلال را دربارهٔ مهدی میکند.
به گفتهٔ او استدلالهای سکولارها انگار فرض میکنند سکولاریسم درست است: فرض میکنند ماوراءالطبیعه وجود ندارد و بعد نتیجه میگیرند آن حرفها مزخرف است. او میتواند از آغاز بگوید در اسطورهها حقایقی دربارهٔ جهان هست که تغییر شکل پیدا کرده، و مسیحیت همان اسطوره است که تغییر شکل پیدا نکرده و اکنون در وقایع عالم خارج هم هست. میگوید باید آگاه باشیم که انتخابی که در آغاز میکنیم مهم است.
بازسازی تاریخ و جهانبینی
او میگوید تاریخنگار مانند دانشمندی که تئوری میسازد روایتی میسازد، و در تاریخ دور بیش از فکتها، اینکه دربارهٔ دنیا چگونه فکر میکنیم، در داستان اثر میگذارد. اگر کسی فکر کند وحی اتفاق نمیافتد، برای مسیح داستانی سکولار میسازد، مثل ویل دورانت؛ او کتاب اریک فروم را هم مثال میزند که پیدایش مسیحیت را با تحلیل اقتصادی مارکسیستی میخواند و میگوید زیلوتها «به جنگهای چریکی رو آوردند». نمیگوید کار آنها غیرعقلانی است؛ میگوید تحلیلها در تاریخ ادیان بینهایت متأثر از جهانبینیاند، و این را فقط دربارهٔ سکولارها نمیگوید، چون آدمهای متدین هم تمدن غرب را همینگونه نقد میکنند.
او میگوید جهانبینی خودمان را با مطالعهٔ تاریخ به دست نمیآوریم؛ بخش عمدهای از اینکه جهان چیست را در زمان حال به دست آوردهایم و بعد تاریخ را بازسازی میکنیم. میگوید اعتقادش به وحی از این نیست که عدهای در تاریخ ادعای پیامبری کردند؛ انسان را طوری میشناسد که حس میکند چنین واقعیتی میتواند اتفاق بیفتد، بعد در تاریخ میبیند آدمهایی چنین ادعاهایی کردهاند و احتمال میدهد بعضی راست بگویند. مثال میزند که علم حیوانات را از استخوان با تئوری و شناخت امروزی بازسازی میکند، و از وحی اثری سنگی نمیماند.
او میگوید وقتی با دید سکولار به تاریخ نگاه میکنیم و نتایج سکولار میگیریم، نباید فکر کنیم چیزی را ثابت کردهایم؛ مسیحیت با گفتن اینکه اسطورههایی شبیه بودهاند رد نمیشود و از نگاه دیگری ممکن است حتی تقویت شود. نمیگوید فکتهای تاریخی هیچ نقشی ندارند؛ در پاسخ به یکی از حاضران میگوید فکتها میتوانند بر بازسازی و حتی جهانبینی اثر بگذارند، ولی هرچه دورتر شوند ضعیفتر از فکتیاند که در آزمایشگاه میبینیم. مثال میزند که تصور انسان مدرن را به گذشته میبریم، مثل تصور از زنان در طول تاریخ.
مستند، صورتهای فلکی و فیلمها
او دربارهٔ مستندی میگوید که به نظرش برای حرف تازهزدن و نمایش تکنولوژی ساخته شده است، مثلاً ده دقیقه از آن بازسازی چهرهٔ مسیح از جمجمه است که اصلاً ربطی ندارد. تأکید میکند ضعیف نمیداند و به نظر او در مجموع جالب است؛ نظریهای را هم که در آن مسخره کردهاند میآورد، که چیزی با حالت بیهوشی به مسیح دادند و از صلیب زنده پایین آمد.
او میگوید بخشی از استدلال سکولار این بود که این اسطورهها از ستارهشناسی و صورتهای فلکی آمدهاند. به گفتهٔ او فریب نخوریم: صورت فلکی ویرجین چهار پنج ستاره است و شبیه باکره نیست؛ مردم آنچه را میخواهند در آسمان میبینند، داستان اول ساخته شده و بعد صورتهای فلکی نام گرفتهاند. پس به جای اینکه اسطورهها از ستارهشناسی آمده باشند، ستارهشناسی از این نیازها و داستانها آمده است.
او فیلم خیلی معروفی علیه مسیحیت را میآورد که سه قسمت دارد و چند دقیقه از آن به این نوع بررسی داستان مسیح اختصاص دارد. میگوید باورش نمیشود کسی با کمی مطالعه ماجرای ۲۵ دسامبر را نداند و به نظر میآید برای اینکه تأثیرگذاری را بیشتر کند از این اشتراک تاریخ تولد سوءاستفاده میکند. آدمهای مذهبی هم همین کار را میکنند؛ آدمی را از نزدیک میشناسد که اعتراف کرد قصد داشته کتابی را از طرف بهاییها جعل کند و پشیمان شد.
فکتهای تاریخی دربارهٔ مسیحیت
او میگوید فکر میکند کل این جلسه را صرف جوابدادن به چیزهایی کردند که چندان جالب نبودند، شاید چون احساس کرد این بحث بیش از اندازه روی چند نفر اثر گذاشته است. جدا از سکولار یا مسیحی بودن، تا انتهای زندگی مسیح چیزهایی هست که کموبیش به آنها مطمئنیم؛ مثلاً در کتاب اعمال رسولان اختلاف پولس و پطرس را میخوانیم و دلیلی برای جعل چنین متن رسوایی نیست. آدمی آکادمیک با مطالعات سکولار ممکن است معجزه را نپذیرد و بگوید اینها قهرمان خود را بزرگ میکنند و معجزاتی به او نسبت دادهاند، ولی دلیلی ندارد اختلاف پطرس و پولس جعل شده باشد.
به گفتهٔ او مسیح نزدیک پساوور به اورشلیم رفت و علت اینکه میخواستند دستگیرش کنند این بود که رومیان منتظر شورش یهودیان بودند؛ میدانیم آدمی آنجا اعدام شده و مسلمانها میگویند آن آدم مسیح نبود، ولی یک نفر مصلوب شده است. او فکر میکند دلیلی نیست که نقل ورود مسیح به اورشلیم جعلی باشد و این متنها تا حدود زیادی میتوانند منبع اطلاعات باشند، ولی همهاش را نمیشود. از تذکر یکی از دوستانش هم میگوید که پساوور به عبور از دریا اشاره ندارد بلکه به ماجرای خون بر در خانهها و عبور عامل مرگ از آنهاست.
روایت اسلامی از مسیحیت
او میگوید میخواهد مجموعهای پرسش داشته باشند: چه کسی راست میگوید و کدام اتفاقهای تاریخی افتادهاند؛ و میشود از قرآن بهعنوان منبع اطلاعات استفاده کرد. مسلمانان به گفتهٔ او گرفتار نوعی تنبلی رایجاند: قرآن آیات زیادی دربارهٔ یهودیت و مسیحیت دارد، ولی اعتقادشان به اینجا ختم میشود که مسیح پیامبر بوده، پسر خدا و خدا نبوده و مصلوب نشده است. او میگوید این کافی نیست؛ باید بگوییم چه شده و بازسازیای از تاریخ داشته باشیم که این جزو فکتهای آن باشد: مصلوب نشده.
او میگوید میکوشد اول فکتهای عمومی سازگار با روایتهای سکولار را بگوید؛ تاریخ انعطافپذیر است و نمیشود روایتی ساخت و گفت اسلامی است و معلوم شود درست است. از قرآن میفهمیم میان یهودیان اختلاف بوده، مثلاً دربارهٔ معبد سلیمان، و قرآن داوود و سلیمان را بسیار محترمتر از کتاب مقدس یهودیان میداند و دربارهٔ اختلافها حکم میکند. میپرسد مسلمانان با این حکم چه کردهاند: مسیحشناسی اسلامی چیست، چه کسانی پس از مسیح بر حق بودند، پولس یا پطرس یا برنابا، و حرف قرآن به کدامیک نزدیکتر است.
او میگوید در کتابهای اسلامی معمولاً پولس موجودی شیطانی است که مسیحیت را منحرف کرد، ولی میپرسد این حرف را از کجا آوردهایم. احساسش این است که قرآنخوانان معمولاً ضرورت این حجم بحث دربارهٔ اهل کتاب را درست درک نمیکنند و فکر نمیکند بشود آن را فقط اختلافهایی در مدینه دانست. میخواهد کمکم به این برسند که اگر فکتهای تاریخی را کنار قرآن بگذاریم، روایت ما چه باید باشد، نه اینکه فقط همان آیه را دوباره بخوانیم.
→ متنِ کاملِ این جلسه