سخنران میگوید دربارهٔ مجموعهای از وقایع زمان مسیح و پس از او از نظر تاریخی تقریباً مطمئنیم؛ میخواهد نخست چیزهای مطمئن را بهعنوان فکت بیان کند و بعد به جاهای مشکوک و اختلافها برسد، تا مسلمانها هم داستانی داشته باشند که با فکتهای قرآن سازگار باشد. به گمان او تلاش خیلی خوبی برای ساختن چنین داستان اسلامی نشده است. در این جلسه ماجرا را میگوید و در هر مورد پرسشها و ابهامها را هم میآورد؛ پیش از ورود به ماجرای بعد از مصلوبشدن بعضی پرسشها را جدی مطرح میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
از نظر تاریخی، به دلایلی، دربارهٔ مجموعهای از وقایع تقریباً مطمئنیم و همه مشترکاً قبول دارند که وقایعی در زمان حضور حضرت مسیح و پس از او رخ داده است. اگر جلسهٔ قبل را در نظر نگیریم، که در آن کوشیدم به آن مسئلهٔ خاصِ مطرحشده در دو جلسهٔ پیشتر پاسخ بدهم و خیلی طول کشید، در دو جلسهٔ قبل از آن بیان مجموعهای از این فکتها را شروع کردم؛ فکتهایی که به آنها اطمینان داریم. کار این است که نخست چیزهایی را که از آنها مطمئنیم بهعنوان فکت بیان کنم و بعد به سراغ جاهایی بیایم که مشکوکیم و ببینیم اختلافها در چه جاهایی است. هدف نهایی این است که ما هم، در کنار تحلیلگرهای دیگری که برای آنچه از نظر تاریخی رخ داده داستانی دارند، داستانی داشته باشیم که با فکتهای قرآن هم سازگار باشد. وظیفهٔ مسلمانها این است که این کار را انجام دهند.
احساس ما این است که فکتهای اضافهٔ رایگانی در اختیار داریم که از تمام فکتهایی که از نظر تاریخی به آنها میرسیم مطمئنترند؛ و طبعاً باید بتوانیم با استفاده از این حقایق بیشتری که در اختیار داریم، داستانی جالبتر از داستان مسیحیها یا یهودیها یا آدمهای سکولار بسازیم. احساس من این است که تلاش خیلی خوبی در جهت ساختن یک داستان اسلامی نشده است.
بخشی از این داستان که خیلی هم جدی است و به الهیات مربوط میشود، در جلسات دورهٔ اول گفتم: اینکه از قرآن به چه نوع مسیحشناسی اسلامی میتوانیم دست پیدا کنیم و حقیقت مسیح چه بوده است. بخشی از حرفها را آنجا گفتم، ولی قرار است در این جلسات دربارهٔ یک سری مسائل تاریخی مسیحیت هم بحث کنیم. تا به حال بیشتر این جلسات به مقدمات گذشته است: اینکه اصلاً تاریخ چیست و چه باید بکنیم. دورهٔ اول ۱۲ جلسه بود و اکنون در جلسهٔ نوزدهم هستیم؛ فکر میکنم اهمیت این قسمت از قسمتهای قبل کمتر است؛ بنابراین نهایت سعیام را میکنم که با سرعت بیشتری جلو برویم.
دو جلسهٔ قبل مجموعهای از فکتها را دربارهٔ زندگی مسیح گفتم که در انجیلها بهطور مشترک نقل شده است و تا انتهای زندگی حضرت مسیح پیش رفتم. بر واقعهٔ حضور حضرت مسیح در اورشلیم تأکید کردم. برای اینکه از همین حالا خیالمان راحت باشد، میتوانم از همین حالا وارد چیزهایی بشوم که به اعتقادات خاص مسلمانها مربوط است؛ اشکالی ندارد که از این فکتها استفاده کنم.
با توجه به اینکه ما به قرآن دسترسی داریم، از نظر تاریخی هیچ شکی نیست که یک نفر در اورشلیم اعدام شد. در قرآن هم که میخوانید، قرآن نهتنها منکر این نیست که آنجا یک نفر مصلوب شده، بلکه تأیید میکند که یک نفر آنجا مصلوب شد. میگوید: «و لکن شُبِّهَ لَهُم». معمولاً اینگونه تعبیر میشود که این آیه یعنی فرد اشتباهی را مصلوب کردند. به هر حال مکاتباتی که به دستگاههای اداری روم مربوط است، تقریباً همهٔ انجیلها و مدارک مسیحی و قرآن در این نکتهٔ مشترک همداستاناند که یک نفر در همان ایام عید فصح در اورشلیم مصلوب شده است. بنابراین من این را تأییدی میگیرم بر اینکه وقوع این اتفاق در اورشلیم واقعاً جزو بدیهیات تاریخی است.
ما حتی نام آدمهای آن زمانِ اورشلیم را میدانیم: رئیس معبد یهودیان چه کسی بود، چه کسی این توطئه را چید و فرماندار رومی آنجا چه کسی بود. حتی آن ماجرای معروف را میدانیم: به مناسبت ایام عید رسمی وجود داشت؛ قرار بود یک نفر را همراه با مسیح اعدام کنند و فرماندار از مردم خواست که طبق یک رسم سنتی درخواست کنند یک نفر نجات پیدا کند، و مردم آن راهزن را که اسمش باراباس بود برای نجات انتخاب کردند، نه مسیح را. در یکی از فیلمهای معروفی که دربارهٔ زندگی مسیح ساختهاند، ماجرا اینگونه است که طرفداران باراباس، که راهزن بود، و مثلاً نوچههایش آمده بودند و جلوی صف ایستاده بودند و فریادهای خیلی بلندی میکشیدند؛ فرماندار این را به این معنا گرفت که مردم دوست دارند این آدم آزاد شود، در حالی که جمعیت به نفع حضرت مسیح بود. فکر میکنم این خیلی تعبیر مسیحی است؛ هیچ بعید نیست که این فقط داستان باشد، و معلوم نیست ما در این مورد چقدر مطمئنیم که این اتفاق افتاده است. ولی این داستان معروفی است: دو نفر را آوردند و طبق رسم گفتند چون عید است، شما میتوانید درخواست کنید یکی از آنها اعدام نشود؛ مردم فریاد کشیدند و خواستند باراباس اعدام نشود؛ باراباس آزاد شد و مسیح اعدام شد.
ببینید، ما شکی نداریم که در اورشلیم یک نفر اعدام شد. مسلمانها میگویند او خود مسیح نبود و کس دیگری بود، ولی این اتفاق افتاده است. بنابراین این تأییدی است بر درستیِ آن داستان مقدماتی که تقریباً در همهٔ انجیلها بهطور مشترک آمده است: مسیح واقعاً به اورشلیم آمده و در ایام عید فصح آمده است؛ ایامی که کلاً در اورشلیم ناآرامی بود و رومیها، بهعنوان یک قدرت اشغالگر، بیش از اندازه مواظب شورش احتمالی یهودیان بودند. به نظر میآید در همهٔ روایات اینگونه است که مسیح وقتی وارد اورشلیم شد، اعمالی هم انجام داد که تهییجکننده بود؛ جدا از اینکه اصطلاح «کینگ» را ظاهراً دربارهٔ او به کار میبردند، یعنی اینکه مسیح پادشاه یهود است. روایت معروف تاریخی این است که پیلاطوس، فرماندار روم، دستور داد روی صلیب مسیح بنویسند مثلاً «جیزز د کینگ آف جیزز»، یعنی پادشاه یهود؛ یعنی مدعی پادشاهی یهود اینجا اعدام شد.
معروف است که یهودیانی که خودشان توطئه را ترتیب داده بودند، از این رفتار ناراحت شدند؛ آن را توهینی به کل یهودیان میدانستند که یک نفر را اینجا به دار آویختهاند و نوشتهاند «پادشاه یهود». نزد پیلاطوس آمدند و خواستند این نوشته را پاک کند، و او قبول نکرد. تقریباً اکثر روایات تاریخی، که البته به دلایلی که بعداً روشن میشود نمیتوان خیلی به آنها اعتماد کرد، این است که پیلاطوس میل نداشت این کار را انجام دهد. حتی همان ماجرای انتخاب میان دو نفر را پیش آورد، چون دوست نداشت مسیح را اعدام کند؛ تحت فشار و اصرار سران یهود بود که زیر بار رفت و این کار را انجام داد. بنابراین آن درخواست را رد کرد، چون اصلاً کلاً از این ماجرا عصبانی بود.
تأکید من بر این است که همهٔ شواهد نشان میدهد آنجا اتفاقهایی افتاده است: مسیح به اورشلیم آمده، احتمالاً در اطراف معبد یهودیان رفتارهایی انجام داده، اوضاع آنجا در آن زمان ناآرام بوده و در جریان این ناآرامیها و اتفاقهایی که داشت میافتاد، شخصی دستگیر و اعدام شده است. تقریباً از آیهٔ قرآن و از همهٔ شواهد تاریخی برمیآید که توطئه را یهودیان ترتیب دادهاند. نه لزوماً؛ ولی فکر میکنم تفسیر کردنش به شکلی کلاً دیگر زحمت دارد. فکر میکنم ایدههای دیگری هم وجود دارد و میتوانم دربارهٔ تفسیرهای دیگر صحبت کنم، ولی فکر میکنم اکثریت بهحق اعتقاد دارند که ماجرا اینگونه است. مثلاً شما چه فکر میکنید؟ «شُبِّهَ» را به چه معنای دیگری میتوان گرفت؟
یکی از حاضران: آیه میگوید یهودیان میگویند ما او را کشتیم و اعدام کردیم؛ او را نکشتند و اعدام نکردند، ولیکن شبهه دارند. «شُبِّهَ لَهُم» یعنی یهودیان.
یعنی یهودیان فکر میکنند یک نفر را مصلوب کردهاند ولی اشتباه میکنند؟ یعنی به نظر شما اصلاً مصلوب نکردهاند؟ آنها که فکر میکنند یک نفر را مصلوب کردهاند؛ اینطور که نمیشود. یک نفر را مصلوب کردند، ولی مصلوب او نبود. واقعاً راه طبیعی فهمیدن آیه همین است. اینکه معلوم نیست؛ واقعاً نمیدانم. اما من دربارهٔ این ماجرا میگویم که اسناد تاریخی داریم که آنجا یک نفر مصلوب شده است. دوست ندارم وارد این جزئیات بشوم؛ میتوانم منبعی به شما معرفی کنم که همهٔ تفسیرها را مرور کرده و نشان داده آدمهای مختلف چگونه تفسیر کردهاند. ولی فکر میکنم از نظر لفظی طبیعیترین راه فهمیدنش همین است، حتی اگر روایات و تاریخ و همه را کنار بگذاریم. احتمالاً میدانید که روایاتی هم در تأیید این مطلب وجود دارد؛ حتی گفتهاند چه کسی به جای مسیح مصلوب شد: اکثراً گفتهاند یهودا، همان کسی که مسیح را لو داد، خودش به جای او مصلوب شد. من اصلاً با این جزئیات کاری ندارم.
میخواهم بگویم در شروع کار، به نظر میآید آن مقدمات تاریخی را باید باور کنیم: مسیح به اورشلیم آمد و به احتمال بسیار زیاد رفتارهایی انجام داد، از جمله اینکه معبد را کمی به هم ریخت. شما چه انتظاری دارید — این را بهعنوان مسلمان میگویم — از پیامبر بزرگی مثل مسیح که وارد خانهٔ خدا شود؟ خانهٔ خداست دیگر. وارد خانهٔ خدا شود و ببیند آنجا مثلاً صراف و بقال هست و گنجشک میفروشند و عدهای برای خودشان بازار راه انداختهاند، و همینطور این مشکلات را تحمل کند؟ طبیعی است که احتمالاً همان رفتاری را کرده باشد که در انجیلها مطرح شده است: بازار را به هم ریخت. با توجه به حرفهایی هم که پیرامونش بود، که او مسیح است و پادشاه است و مانند اینها، و بعضی از مردم این لقب را به او میدادند، به نظر میآید اینها مقدماتی بود برای اینکه توطئهای فراهم شود و بخواهند مسیح را بگیرند و اعدامش کنند. منتها تفسیر و تعبیر قرآن این است که آنها شکست خوردند و کس دیگری را به جای مسیح اعدام کردند. به هر حال به نظر میآید این اتفاقها با همهٔ اسناد و مدارک تاریخی جور درمیآید و تقریباً محیطهای دانشگاهی سکولار هم آنها را قبول دارند: مسیح به اورشلیم آمده است و میگویند آنجا مصلوب شده است.
در این جلسه، همانطور که ماجرا را تعریف میکنم، در هر مورد پرسشها و ابهامهای موجود را هم میگویم؛ اینکه مثلاً واقعیت تاریخی این بوده یا آن، یا این عقیده درست است یا آن. پیش از ورود به ماجرای بعد از مصلوبشدن، بدون اینکه بگویم کسی که مصلوب شد چه کسی بود، میخواهم بعضی از این پرسشها را جدی مطرح کنم. به نظر من مسلمانها واقعاً باید به پرسشهایی جواب بدهند که برای جواب دادن به آنها تلاش چندانی نکردهاند.
کلیت این داستان را در نظر بگیرید که مورد توافق همه است: شخصیتی به نام مسیح، به نام عیسی، در اطراف اورشلیم، مثلاً میان ۳۰ تا ۳۳ سالگی، کارهایی انجام داده و معجزاتی از او سر زده است. حتی آدمهای سکولاری هستند که معتقدند مسیح قدرت شفابخشی داشته است. انواع و اقسام روایات هست؛ به هر حال میتوانیم بگوییم کارهایی انجام داده و پیروانی پیدا کرده بوده است.
پذیرفتن این به این برمیگردد که شما اصولاً قبول داشته باشید بعضی از انسانها قدرت شفابخشی دارند یا ندارند. لزوماً لازم نیست آدم متدین باشد تا این را بپذیرد. زمانی میگفتند که برژنف در اواخر عمرش به یک زن معروف روسی متوسل شده بود که قدرت شفابخشی داشت. او رئیس حزب کمونیست شوروی بود، ولی معنای این کار لزوماً این نبود که به خدا اعتقاد داشته باشد. به نظر میآید بعضی از انسانها این نیروی شفابخشی را دارند و با لمس کردن میتوانند کارهایی بکنند؛ این بستگی دارد به اینکه شما اصلاً به این اعتقاد دارید یا نه. آدمهای سکولاری هستند که به نوعی معتقدند مسیح انسانی استثنایی بود با قدرت شفابخشی خیلی بزرگ و واقعاً کارهایی میکرد؛ نه اینکه مرده را زنده کند، ولی احتمالاً افرادی را با نیروی خودش شفا داده است. این شخص پس از مدتی به اورشلیم آمده و مثلاً مصلوب شده است. اگر روایات اسلامی را کنار بگذاریم، این چیزی است که میان مسیحیها و آدمهای سکولار مشترک است.
ببینید آدمهای سکولار چه داستانی درست میکنند. به نظر میآید برای ساختن داستانی دربارهٔ اینکه این شخصیت چه جور آدمی بوده و چه اتفاقهایی برایش افتاده، خیلی مشکلی ندارند. قومی تحت فشار سیاسی است و سرزمینش اشغال شده است؛ اعتقادات دینیشان به آنها میگوید که قوم برگزیدهٔ خدا هستند و خانهٔ خدا در اورشلیم قرار دارد. به عقلشان جور درنمیآید که این چه اتفاقی است که افتاده، و منتظر امداد الهیاند تا از این وضعیت رها شوند. به نظر میآید از نظر تاریخی کاملاً مسلم است که آنجا روحیهٔ انتظار ظهور مسیحا وجود داشته است. در روایات تاریخی خود قوم یهود، که همین حالا مثلاً در تورات، در کتاب مقدس عهد قدیم، موجود است، یک سری پیشگوییهای پیامبرانه دربارهٔ ظهور انسانی استثنایی وجود دارد که مجد و عظمت قوم یهود در دوران داوود را تجدید میکند. حالا اینکه آن پیشگوییها چقدر این معنا را دارند یا ندارند بماند؛ به نظر میآید در میان قوم یهود پیشگوییهایی دربارهٔ ظهور شخصی با عنوان مسیح وجود داشته و تعبیر عمومی و رایج میان مردم این بوده که پادشاهی به بزرگی داوود، و شاید بزرگتر از او، ظهور میکند و قوم یهود را از رنج و مصیبتی که دچارش شده رهایی میدهد. این کتابها قدیمیاند؛ اینطور نیست که در حوالی ظهور مسیح نوشته شده باشند.
تا مدتی پیش عدهای از محققان تاریخی، که یا خودشان یهودی بودند یا به نوعی تحت تأثیر بعضی از محققان یهودی بودند، به این سمت رفته بودند که ماجرا آنطور که میگویند نبوده است؛ یعنی قوم یهود آنقدرها هم منتظر ظهور مسیحا نبودند و این مسیحیها بودند که این را ساختند. مثلاً در میان چهار انجیل، انجیل متی بیشترین تأکید را بر این دارد. اگر بخواهید چهار انجیل را کنار هم بگذارید و بگویید هر کدام چه حال و هوای خاصی دارد، و کسی بپرسد موضوع انجیل متی چیست، موضوعش اثبات این است که این شخصی که ظهور کرد همان کسی بود که وعدهاش را به قوم داده بودند. انجیل متی میخواهد ثابت کند که عیسی همان مسیح است. تقریباً میتوان گفت در تمام متن، هر چند پاراگراف که میخوانید، چیزهایی میگوید و بعد میگوید این مطابق با فلان پیشگویی بود، مثلاً پیشگویی دانیال، یا مطابق با آن پیشگویی که در عهد عتیق آمده بود که او اینگونه وارد اورشلیم میشود و این کار و آن کار را میکند. این مدام تکرار میشود. برای همین است که میگویند مخاطبان انجیل متی یهودیها هستند؛ یعنی برای یهودیها نوشته شده تا به آنها ثابت کنند این شخصی که ظهور کرد و ما به او مؤمنیم، همان کسی بود که شما منتظرش هستید.
عدهای معتقد بودند که این آنقدرها معتبر نیست و اینطور نیست که واقعاً از اشارات عهد عتیق چنین شخصیتی دربیاید؛ این اشارات خیلی پراکنده است و با یکدیگر هم خیلی سازگار نیست، و حتی اصطلاحاتی که به کار برده میشود، به نظر نمیآید همهجا به یک شخصیت اشاره داشته باشد. در یک کتاب شخصی هست که مثلاً بهعنوان مسیح از او یاد میشود، و بقیهٔ پیشگوییها دربارهٔ فردی است که میآید و شاید شباهتهایی به زندگی مسیح دارد، ولی عنوان مسیح برایش قائل نشده است.
چیزی که میخواهم بگویم این است که اکنون، پس از آن اکتشاف بسیار مهم تاریخی، یعنی پیدا شدن طومارهای بحرالمیت، دیگر هیچکس نمیتواند ادعا کند یا شک داشته باشد که در زمان ظهور مسیح این حالت انتظار مسیحا بهشدت در فضا بوده است. ما اکنون متنهایی در اختیار داریم که به همان دوران ظهور مسیح مربوط است؛ آخرین متنهای نگارششده از آنچه اصطلاحاً طومارهای بحرالمیت مینامند، باید حداکثر به سال ۷۰ میلادی مربوط باشد. اینها به یک فرقهٔ یهودی تعلق دارند که از پیش از ظهور مسیح تا همان حدود سال ۷۰ میلادی، که معبد ویران شد، همانجا زندگی میکردند. این متنها را که میخوانید، به نظر میآید انباشته از این حالت انتظار مسیحاست؛ اینکه کسی میخواهد ظهور کند. بنابراین هیچ شکی نیست که از نظر تاریخی در آن ایام در آنجا این حس وجود داشته است.
از نظر تاریخی مطمئنیم که هم پیش و هم پس از حضرت عیسی افرادی مدعی مسیحبودن شدند یا آنها را بهعنوان مسیح پذیرفتند. بنابراین این فضا وجود داشته است، و به نظرم میآید بیشتر فضایی سیاسی و ضدیت با روم بوده است. نمیخواهم بگویم پیشگوییها اینگونه بودند، ولی فضای موجود در آنجا اینگونه است که مردم بیشتر منتظر یک پادشاهاند تا یک فرد روحانی، تا آنها را از دست رومیها نجات دهد؛ هرچند فکر میکنم طومارهای بحرالمیت تا حدودی زمینهٔ انتظار ظهور یک معلم بزرگ و یک فرد روحانی بزرگ را هم فراهم میکرده است. خیلی روی این نکته تأکید نمیکنم.
از دیدگاه سکولار اتفاق خیلی سادهای افتاده است. یکی از این افراد، شاید به این دلیل که واقعاً قدرت درمانگری داشته، یا به هر دلیل دیگری، شخصیتش طوری بوده که باعث شده عدهای به او گرایش پیدا کنند. به اورشلیم آمده و کسانی که در معبد بودند و رومیها طبعاً در مقابلش عکسالعمل نشان دادند و مخفیاش کردند. به نظر میآید از نظر افراد سکولار، توجیه اتفاقی که آنجا افتاده داستان دشواری نیست.
به نظر میرسد که بعداً مسیحیها دچار بحرانی شدند؛ این باز از چیزهایی است که میتوانیم بهعنوان فکت بگوییم و هیچ شکی در آن نیست: پس از مخفیشدن مسیح، بحرانی میان پیروان و حتی حواریون حضرت مسیح پیش آمد که چه شد؟ اگر این شخص مسیحا بود و مثلاً قرار بود پادشاه شود، پس چرا او را مصلوب کردند و مثلاً کشتند و چنین اتفاقی افتاد؟ آدم قطعاً به این نکته میرسد: همین انجیلها را نگاه کنید؛ به نظر میآید پس از این ماجرا حتی برای حواریون نوعی حس سردرگمی وجود داشته است.
سکولارها خیلی ساده میگویند: در انجیلها ادعا میشود که مسیح پس از سه روز رستاخیز کرد و از مرگ نجات پیدا کرد؛ به صورت کاملاً زنده و با جسم، نه به صورت روح، بر حواریون ظاهر شد، خودش را نشان داد و گفت من نمردهام و الی آخر. حماسه و اسطورهٔ ظهور مجدد مسیح هم همین است: اینکه گفت «من بهزودی برمیگردم»، این حرفها را زد و غیبت دوبارهای را شروع کرد که هنوز هم ادامه دارد. از نظر سکولارها این خیلی طبیعی است: جنبشی بوده و قرار بوده این شخص پادشاه شود، بعد او را گرفتند و کشتند؛ این آدمها پس از مدتی دچار بحران شدند و بعد یا واقعاً دچار توهم شدند، یا خلاصه پس از مدتی توجیه کردند که اینطور هم نبوده، ما او را دیدیم و قرار است بهزودی برگردد؛ منتظر باشید، میآید.
متون قدیمی را که میخوانید، مثلاً انجیلهای قدیمی، همین چهار انجیل، و نامههای پولس، کاملاً نوعی انتظار ظهور قریبالوقوع مسیح در آنها وجود دارد. حتی این عبارت در عهد جدید هست که مسیح مجدداً میآید و «از میان شما کسانی هستند که وقتی دوباره برمیگردم مرا میبینند». بنابراین فضای ذهنی افرادی که آنجا زندگی میکنند و مسیحیاند این است که مسیح اگر هم مصلوب شده، نمرده است؛ یا زنده مانده، یا خداوند دوباره زندهاش کرده، یا خودش بهاصطلاح رستاخیز کرده، و بهزودی برمیگردد و ملکوت خداوند را که قرار بود در زمین ظاهر شود برمیگرداند.
توجیه افراد سکولار هم خیلی واضح است. مثل ماجرایی که وقتی رهبری را از دست میدهید، ممکن است حماسههایی و چیزهایی ساخته شود. فکر میکنم تا مدتی پیش واقعاً آدمهایی وجود داشتند که میگفتند او نمرده است و قرار است دوباره برگردد و کاری بکند. وقتی به آدمی اعتقاد پیدا میکنید، مثلاً تا این حد که او نزدیک به خدا بوده است، بهراحتی قبول نمیکنید که مرده است. فیلم معروفی هست به اسم «زاپاتا» که هنرمند نقش اصلیاش هم مارلون است؛ آنجا هم میبینید که وقتی زاپاتا را میکشند، مردم در آخر میگویند نه، ببینید، اسبش هنوز اینجاست، او در کوههاست و دوباره برمیگردد. این روحیه هست که آدم وقتی رهبر بزرگی را که عاشقش هم هست از دست میدهد، حس کند که او دوباره برمیگردد. داستان سکولار این است که اینها همه بافتهٔ خیالات است و در واقع تحقق یک سری خواستها و نیازهای روانیِ حواریون و آدمهایی بوده که به مسیح نزدیک بودند.
خود مسیحیت چه داستانی دارد؟ کمی از گفتن فکتها دور میشوم، چون فکر میکنم اینجا بد نیست پرسش کردن را اول شروع کنم و بعد بحث را ادامه دهم. مسیحیت دستکم دو داستان مهم دارد: یک داستان ارتدوکس که همه به آن معتقدند، و یک داستان فرعی که به آن اشاره میکنم و بهاصطلاح نگرفته است. داستانی که گرفته، داستان اول است.
داستان اول داستانی خیلی معنوی و روحانی است: مسیح اصلاً آمده بود که به صلیب کشیده شود، و این رازی بود برای اینکه ملکوت خداوند در زمین ظاهر شود، چون این مثلاً تاوان گناه بشر بود. در خود انجیلها، البته نه در همهٔ انجیلها بلکه در بعضی از آنها، و در نامههای پولس میبینید که مسیح پیش از مصلوبشدن گویا به حواریون هشدار داده یا بیان کرده بود که چنین اتفاقی میافتد. در بعضی از پیشگوییهای عهد قدیم هم میبینید که به چنین ماجرایی اشاره شده که برای چنین فردی اتفاق میافتد. بنابراین قرار بر این بود؛ هرچند برای آدمیزاد دور از ذهن به نظر میرسد، قرار بر این بود که مسیح مصلوب شود و این گونهای طرح الهی برای نجات بشر بود، و موضوع ظهور مسیح اصلاً موضوعی سیاسی نبود.
توجیه مسیحیت این است: شاید یهودیها منتظر بودند شخصی مثل داوود ظهور کند؛ ولی دربارهٔ منظورِ افرادی که پیشبینی کرده بودند، یا حضرت یحیی که بشارت میداد و به مردم میگفت توبه کنید چون ملکوت خداوند نزدیک است، این واژهٔ «ملکوت» ممکن است به نوعی پادشاهی تعبیر شود، ولی ما اتفاقاً در درک متون اسلامی ملکوت را به معنای پادشاهی ظاهری نمیبینیم. اینکه ملکوت خداوند ظاهر میشود، منظور این نیست که پادشاهیای ظهور میکند. پس کلاً اگر یهودیها منتظر ظهور پادشاه بودند، نوعی سوءتفاهم بوده است؛ منظور همین بود و همین تحقق پیدا کرد. داستان ارتدوکس ماجرا این است که ملکوت خداوند با ظهور مسیح و ماجرای مصلوبشدن و رستاخیزش در کرهٔ زمین ظاهر شد.
این داستان بیش از همه به پولس نسبت داده میشود. پولس ماجرا را اینگونه تعریف و توجیه کرد، برخلاف حتی بعضی از مسیحیهایی که هنوز در اورشلیم زندگی میکردند. خلاصه، او پیشاهنگ این ادعا بود که منتظر ظهور ملکوت خداوند نباشید؛ ملکوت خداوند ظهور کرده است. اکنون ما در دورانی زندگی میکنیم که ملکوت خداوند ظهور کرده است؛ همین ماجرا ظهور ملکوت خداوند بوده و باید درکتان را از کل آنچه انتظار داشتید اصلاح کنید.
پس تعبیر ارتدوکس مسیحی به چه پرسشی جواب میدهد؟ تأکید من این است که به همین پرسشی که پولس دارد به آن جواب میدهد، مسلمانان هم باید جواب بدهند. پیامبر بزرگی ظهور کرده است؛ حالا شما میگویید مثلاً مسیح خدا نبود و آنچه مسیحیها میگویند نبود. ولی پیامبر بزرگی ظهور کرده که آدم قرآن را که میخواند، میبیند پیش از ظهور حضرت رسول، دستکم اگر بخواهیم میان پیامبران یک نفر را انتخاب کنیم، بزرگترین پیامبر است. واقعاً توضیح مسلمانان چیست؟ اصلاً حضرت مسیح ظهور کرده؛ این بزرگترین پیامبر خدا چه کرده است؟ پیامبر باید کاری انجام بدهد دیگر.
ببینید حضرت موسی چقدر کار انجام داده است. خداوند مبعوثش کرد که برو این کار غیرممکن را انجام بده: بردههای بنیاسرائیل را که آنجا بردهٔ دستگاه فرعوناند، از آنجا بیرون بیاور. او واقعاً بهطور معجزهآسا، با عملیاتی شگفتانگیز و با کلی معجزه، بنیاسرائیل را از آنجا نجات داد. بعد در مرحلهای خداوند با این قوم میثاقی بست؛ بعد تورات نازل شد و شریعتی، دینی و جنبش بزرگی به وجود آمد. مسیح چند سال در روستاهای اطراف اورشلیم عدهای را مداوا کرده و به نظر میآید هیچ شریعتی نیاورده است. تقریباً ادعایی وجود ندارد که شریعت جدیدی آورده باشد؛ ادعای مسیحیت ارتدوکس این است که حضرت مسیح قانونگذاری کرده، به این معنا که شریعت را نقض و نسخ کرده است، نه اینکه شریعت جدیدی آورده باشد. فکر نمیکنم مسلمانان بتوانند این را بپذیرند؛ با آیات قرآن هم جور درنمیآید.
حالا پرسشی که مسلمانان باید به آن جواب بدهند این است که مسیح چه کرد؟ قبول، مسیح مصلوب نشده و کس دیگری به جای مسیح مصلوب شد؛ خب که چه؟ مسیح بعد از آن به آسمانها رفته است. چند سال اینجا آمده، بعد به اورشلیم آمده و میخواستند مصلوبش کنند، و میگویند خداوند مسیح را نجات داده است. نجات داده، ولی نتیجهٔ این ماجرا چیست؟ چه توجیهی وجود دارد برای اینکه این پیامبر بزرگی که ظهور کرد، چه کاری انجام داد؟ جز اینکه عدهای از بیماران معاصر خودش را مداوا کرده باشد؛ شریعت را هم که ظاهراً نقض نکرده و مصلوب هم نشده است. پس چه شد؟ به روایت مسلمانان، همهاش این است که یک سری کارها را نکرده است. جز مداوای عدهای از افرادی که آنجا بودند، حضرت مسیح، پیامبری به این بزرگی، چه کرده است؟ آیا حضرت مسیح نمیدانسته که وقتی به اورشلیم میآید، احتمالاً علیهاش اقدام میکنند و مصلوبش میکنند؟ اگر میدانسته، چرا آمده است؟
من میخواهم بگویم مصلوبشدن حضرت مسیح بالاخره پرسشی مطرح میکند؛ معمایی نه دربارهٔ مصلوبشدن، بلکه دربارهٔ رسالت مسیح: نتیجهٔ نهایی رسالت مسیح چیست؟ مثلاً در مقایسه با ابراهیم؛ ابراهیم را نگاه کنید و ببینید چقدر کار انجام داده است. جدا از اینکه کلاً ماجرای ادیان ابراهیمی با حضرت ابراهیم شروع شده است، خانهٔ کعبه را اینجا ساخته، اینسو و آنسو رسالتهایی انجام داده، به مصر رفته، تمام منطقهٔ خاورمیانه را زیر پا گذاشته و کارهایی کرده است. حضرت مسیح در محیط جغرافیایی خیلی کوچکی یک سری مداواها کرده و شاید، همانطور که در قرآن هم تأیید میشود، مردههایی را زنده کرده است؛ بعد به اورشلیم آمده و بعد هم خواستند مصلوبش کنند، حالا یا کردند یا نکردند. ولی ما باید در جواب اینکه اینجا چه اتفاقی افتاده، جوابهایی داشته باشیم. این چه جور پیامبری است؟ پیامبری به این بزرگی که همهٔ کاری که انجام میدهد این است که یک سری کارها را که به او نسبت میدهند نکرده، یک سری چیزها که دربارهٔ او میگویند درست نیست، مصلوبش هم نکردند و یکدفعه مثلاً به آسمان رفته است؛ در حالی که به نظر میآید خودش داشته مقدمات مصلوبشدنش را فراهم میکرده است. واقعاً به نظر میآید اینگونه است.
واضح است که اینجا پرسشهایی هست؛ مسئلهای هست که مسلمانها باید برایش داستانی بسازند. ماجرا چیست؟ بعد هم، پس از مسیح، سالهای سال دیگر پیامبری ظهور نمیکند و بعد یکدفعه در این سوی دنیا پیامبری ظهور میکند. اینها اعتقادات مسلمانهاست.
صراحتاً دربارهٔ یک آیهٔ قرآن پرسشی مطرح میکنم و میگویم این را جواب بدهید؛ آیهای که به همین ماجرا مربوط میشود. پیش از آیهای که خداوند به حضرت مسیح میگوید من تو را پاک میکنم و به سوی خودم میبرم، این آیه هست: «و مکروا و مکر الله»؛ مکر ورزیدند و خداوند هم مکر ورزید، «و الله خیر الماکرین»؛ و خداوند بهترین مکرکنندگان است. این ماجرا به چه اشاره میکند؟ ظاهراً به همین توطئهای که برای قتل مسیح بود: آنها مکری کردند و خداوند هم با مکری جوابشان را داد، و «و الله خیر الماکرین» نشان میدهد که اینجا مکر خیلی خوبی هم بوده است. این مکر به چه اشاره میکند؟ باید اینجا چیزی باشد، چیزی شاید کمی پیچیده، که به ماجرای مصلوبشدن یا نشدن حضرت مسیح مربوط است.
پرسش خیلی مشخص این است: «و مکروا و مکر الله»؛ این مکر به چه کسی برمیگردد؟ آیهٔ قبل دربارهٔ حواریون است؛ اگر ظاهرش را اینگونه بخوانید، ممکن است فکر کنید یعنی حواریون مکر کردند و خداوند جوابشان را داد. یا آیات قبل مربوط به کسانی است که آنجا زندگی میکنند و کافرند، و همهٔ این میتواند به آنها هم برگردد: یهودیهایی که به مسیح ایمان نیاورده بودند مکر کردند و خداوند هم با مکری جوابشان را داد. مسلمانها نباید کنجکاوی تاریخی نداشته باشند؛ باید توضیح بدهند که اینجا چه جریانی اتفاق افتاده است، آنها چه مکری کردند و خداوند با چه مکری جوابشان را داد. میخواهم بگویم اینجا پرسشهایی وجود دارد که مسلمانها باید جواب خوبی برایش داشته باشند و قطعاً باید سعی کنند جواب را از درون قرآن دربیاورند.
نمیخواهم وارد جواب دادن به این پرسشها بشوم؛ فقط میخواستم بگویم چه مسیح مصلوب شده باشد، چه نشده باشد و کس دیگری به جای او مصلوب شده باشد، مقدماتی فراهم شده است. اینجا جریانی تاریخی اتفاق افتاده که به هر حال نامعلوم است، و معلوم نیست ظهور مسیح و دوباره به آسمان رفتنش اصولاً از لحاظ معنایی چه معنایی دارد.
آیهٔ «و مکروا و مکر الله» که میگویم در آل عمران است. آیهٔ قبلش چیست؟ دربارهٔ حواریون آیهای میآید؛ میگوید گفتند «نحن انصار الله»، و بعد «و مکروا و مکر الله». میشود اینگونه تعبیر کرد که در ادامهٔ این آیات، همین حواریونی که ظاهراً این حرفها را میزدند مکر کردند و خداوند جوابشان را داد؛ ولی خب، بله، پیچیده میشود. آری، یک نفر میتواند اینگونه تعبیر کند. اگر در جای دیگری از قرآن دربارهٔ حواریون چیزی نیامده بود، که آمده است، میشد اینگونه تعبیر کرد که حضرت مسیح گفت چه کسی انصار من است، اینها آمدند و این حرفها را زدند ولی راست نمیگفتند؛ مثلاً واقعاً ایمان نیاوردند و بعداً هم مثلاً در توطئهای مشارکت کردند. ولی فکر میکنم اکثر مفسران قرآن اینگونه نگاه نمیکنند. به هر حال این به مسئلهای که من مطرح میکنم ربطی ندارد. موضوع این است که اینجا مکری هست که خداوند با مکری خیلی جالب جوابش را داده است. این چیست؟ این یک پرسش قرآنی است؛ اصلاً مهم نیست که بخواهید به آدمهای سکولار یا مسیحی جواب بدهید. خود قرآن دارد اشاره میکند که اینجا چیز پیچیدهای وجود دارد.
چیزی که باید به آن اشاره کنم این است که از نظر تاریخی بدیهی است که پیش از قرن یکم، و پیش از آنکه مسیحیت در حکومت روم رسمیت پیدا کند و آن روایت ارتدوکس غلبه کند، بهطور قطع در قرن اول و دوم فرقههای مختلف مسیحی و دیدگاههای مختلف مسیحی وجود داشته است. دربارهٔ مسیح و کلاً نظریهٔ اینکه مسیح چه شخصیتی داشته و چه بوده، ماهیت مسیح چیست، خدا بوده یا نبوده، از باکره زاییده شده یا نشده، انواع و اقسام اختلافات بوده است؛ و در قرن یکم کوشیدند به برخی از این اختلافات پایان بدهند و سرانجام روایتی که بیشتر روایت ارتدوکس است غلبه پیدا کرد. ولی شکی وجود ندارد که اعتقادات مسیحی در قرن اول و دوم خیلی واگرا بوده است. این همیشه روشن بود، ولی پس از پیدا شدن کتابخانهٔ نجع حمادی، درک ما از میزان این واگرایی، یعنی از اینکه دیدگاهها در قرن اول و دوم چقدر مختلف بوده، وارد مرحلهٔ جدیدی شد؛ چون آن ۵۲ کتابی را که آنجا هست اگر نگاه کنید و با ارتدوکس بسنجید، میبینید با یکدیگر هم اختلافاتی دارند.
میخواهم به نوعی نگاه اشاره کنم که در کنار نگاه ارتدوکس وجود داشت و خیلی خیلی با آن تفاوت دارد، و طبعاً نوع نگاهشان به مصلوبشدن مسیح هم کاملاً متفاوت بوده است. معمولاً به این طیف از عقاید، که اینگونه به ماجرا نگاه میکردند، اصطلاحاً اعتقادات گنوسی میگویند؛ در زبان انگلیسی میگویند «ناسیست» و ما در زبان فارسی میگوییم «گنوسی». توضیح آنها دربارهٔ حضرت مسیح، در جواب همین پرسش که چه شد شخصیتی به این بزرگی آمد و اینگونه رفت، حالا چه با مصلوبشدن چه بدون آن، فرقی نمیکند، این بود که مسیح اصولاً رازهایی را با خودش آورد، تعالیم سرّی را آورد؛ جمعی را اطراف خودش جمع کرد، چند سال آنها را اینسو و آنسو با خودش برد و کارهایی انجام داد. معجزاتش اهمیت کمتری داشتند. مسیح آموزههایی داشت، آموزههایی پنهانی که برای رستگاری بشر کفایت میکنند و مهماند، و قرار هم نبوده که این رازها برملا شوند.
دیدگاه گنوسی این است؛ محور همهٔ دیدگاههایی که به آنها گنوسی میگویند این است که مسیح تعالیم رازآمیزی داشت که اگر کسی این تعالیم را درک کند، رستگار میشود. اصلاً تفاوت عمدهٔ گنوسیها با ارتدوکسها این است که نه اینکه مصلوبشدن مسیح را انکار کنند، بلکه این ماجرا به هیچ وجه برایشان دربارهٔ حضرت مسیح محوریت ندارد. حضرت مسیح بهعنوان پیامبر و معلمی مطرح است که رازهایی را تعلیم داده که به نجات بشر منجر میشود. واژهٔ «گنوسی» اصولاً از واژهٔ معرفت میآید؛ عرفان. ماجرای حضرت مسیح این است: حقایقی وجود دارند، عین چیزهایی که مثلاً ما در تفکر خودمان داریم، که نباید به همهٔ مردم گفته شوند؛ و اگر هم چیزهایی گفته میشود، باید در قالب واژهها و عبارات رازآمیزی گفته شود که فقط بعضی از افراد بفهمند، آنهایی که استعداد و ویژگیهای روانی مناسب را دارند. مسیح تعالیمی به حواریون خودش داد که بهطور خاص به آنها داده میشد و آنها صاحب این سر بودند و طبعاً آن را به همین ترتیب به شاگردان خودشان میدادند، و کسانی که در فرقههای گنوسی بودند، حامل آن راز ناگفتهٔ حضرت مسیح بودند. بنابراین اصلاً مهم نیست که حضرت مسیح مصلوب شد و چگونه از این دنیا رفت.
اکثر کتابهایی که به این فرقهها وابستهاند، و معمولاً میگویند کل کتابخانهٔ نجع حمادی به افرادی مربوط میشود که چنین دیدگاهی نسبت به مسیح داشتند، با نامههای پولس فرق دارند. پولس در نامههایش مثلاً میگوید: من صلیب مسیح را موعظه میکنم. اصلاً مفهوم محوری موعظه و دعوت پولس، ماجرای مسیحشدن مسیح است و تغییری که مسیح بهعنوان ناجی بشریت با این کاری که انجام داده پدید آورده است. آنها به هیچ وجه اینگونه نگاه نمیکنند. نگاه آنها این است که خداوند از طریق حضرت مسیح، معرفتی را به این عالم آورد. ببینید، حتی اینکه مسیح خود خداوند بوده یا نبوده، یا اینکه میتوانید به اعتقادات گنوسی معتقد باشید و تجسد را قبول کنید یا نکنید، مهم نیست. مهم این است که محور درک افرادی که در این فرقهها بودند از حضرت مسیح این بود که مسیح معرفتی نجاتبخش را با خودش به این عالم آورد؛ نه اینکه با حرکتی فیزیکی، مثلاً مرگ و رستاخیز خودش، نجات را محقق کرده باشد.
کتابخانهٔ نجع حمادی نشان میدهد که به هر حال این نسخه از نگاه به مسیحیت تا حد زیادی بیش از آنچه پیش از کشف این کتابخانه فکر میکردند رایج بوده و عدهای اینگونه نگاه میکردند. مجموعهای از کتابها وجود دارد که پیش از آنکه این کتابهای نجع حمادی را پیدا کنیم، در نوشتهها به آنها اشاره شده بود، یا حتی قطعههایی از بعضیشان پیدا شده بود؛ کتابهایی که مثلاً به آنها Secret Gospels میگویند. عنوان یک کتاب اصلاً Secret Gospel of Mark است: به همین شخصی که با نام مرقس میشناسیم و انجیلی دارد، نسبت میدهند که یک انجیل سرّی هم دارد و در آن چیزهایی نوشته که در این یکی ننوشته است؛ و اینها جزو رازهایی است که قرار نیست به دست هر کسی برسد. اگر هم مثلاً مارک چیزهایی نوشته، آنها را به افراد خاصی میداده است. مسیح گفتههایی داشته که به هر کسی نگفته و قرار هم نبوده که به هر کسی گفته شود. این نوعی نگاه آلترناتیو نسبت به نگاه ارتدوکس است، و معمولاً همهٔ آدمهایی را که اینگونه به ماجرای مسیح نگاه میکنند گنوسی مینامند.
شما احتمالاً با اینجور بازیها خیلی خوب آشنا هستید: وقتی یک شیوهٔ تفکر ارتدوکس سر کار میآید، اولاً به تمام نگاههای دیگر مهر ارتداد میزند؛ مثلاً معمولاً همهٔ اینجور چیزهای غیرارتدوکس را بهعنوان فرقههای مرتد مسیحی میشناسند. معمولاً هم اینگونه است که وقتی میخواهید با فرقهٔ دیگری مبارزه کنید، بدترین چیزی را که یک نفر در آن فرقه گفته برمیدارید و میگویید اینها این را میگویند.
از وهابیها بپرسید شیعیان چه میگویند. سران وهابیها ممکن است آگاهیهای بیشتری داشته باشند، ولی فکر میکنید بچههای وهابی اصلاً دربارهٔ شیعه چه چیزهایی شنیدهاند؟ میگویند زمانی در کتابهای درسی عربستان نوشته بود که شیعیان گروهی از یهود هستند که مثلاً برای اینکه اختلافهایی ایجاد کنند ادعای اسلام کردند. فقط یک جمله اینگونه بود، نه اینکه جملههای دیگری هم وجود داشته باشد: کلاً شیعه همین است دیگر، یک مشت آدم اینچنینی. شاهد تاریخیاش چیست؟ یکی از نخستین افراد، که خیلی هم معروف است، در زمان حضرت علی زندگی میکرد و حضرت علی را شخصیتی خاص میدانست؛ حتی میگویند ادعا میکرد که حضرت علی خداست و میگویند خود حضرت علی او را برای همین حرفی که میزد گرفت و تنبیه کرد. او واقعاً یهودیای بود که مسلمان شده بود و ظاهراً چنین ادعایی هم کرده است. یعنی میخواهم بگویم عبارتی که در این کتاب نوشته شده، میشود به جایی هم مستند کرد: بگویید آقا، اصلاً شیعیان از آن آدم شروع شدند؛ خود حضرت علی که فرقه درست نکرد، آن آدم بود که نظرات سوئی داشت، بعد عدهای دورش جمع شدند و کمکم فرقهای شد.
این مخصوصاً برای شیعیان صدق میکند، چون در میان شیعیان اعتقادی هست که آن را ابراز هم میکنند و از آن دفاع هم میکنند، و آن اعتقاد به تقیه است. شیعیان رسماً در فقهشان میگویند اگر جانت در خطر باشد، میتوانی عقاید خودت را انکار کنی و چیز دیگری بگویی؛ مثلاً دروغ بگویی. حالا اگر شیعه نباشید و معتقد باشید که شیعیان موجوداتی منافق و خطرناکاند که نیات پنهانی برای ایجاد اختلاف دارند، هرچه هم بگویید فایده ندارد. مثلاً بروید در عربستان با این وهابیها بحث کنید؛ هرچه بگویید، طرف فکر میکند که خب دیگر، این دارد تقیه میکند. مثلاً به شما میگوید به قرآن اعتقاد داری؟ میگویید آری، معلوم است که دارم. میگوید این الان دارد تقیه میکند؛ اینها قرآن را قبول ندارند و دارند دروغ میگویند.
چیزی که به شیعیان نسبت میدهند و من اولین بار آنجا شنیدم و واقعاً تعجب کردم، این است که معتقدند شیعیان، که برخلاف سنیها وقتی نماز تمام میشود سه بار دستشان را بالا میبرند و مثلاً الله اکبر میگویند، در واقع چیزی که میگویند «خان الامین» است؛ سه بار میگویند «خان الامین»، یعنی جبرئیل خیانت کرد. ماجرایش چیست؟ داستانش این است که مثلاً جبرئیل قرار بود به سراغ حضرت علی بیاید و بعد طوری شد که به پیامبر وحی کرد. وهابیها معتقدند که شیعیان در واقع اصلاً پیامبر را قبول ندارند و علی را حتی شایستهٔ پیامبری میدانند. این حرف بیربط از کجا آمده است؟ ببینید، در یک کتاب پوسیدهای، خلاصه، در جایی یک آدم شیعه ممکن است زمانی چنین چرندی را نوشته و نقل کرده باشد. وقتی میخواهید فرقهای را که با آن مخالفت دارید بکوبید، نمیآیید واقعاً قسمتهای جالب عقیدهاش را نقد کنید؛ میروید پیدا میکنید که آدم احمقی آنجا حرفی زده، آن را میگیرید و میگویید اینها این را میگویند.
رابطهٔ ارتدوکسها در مسیحیت با بقیهٔ فرقههای مسیحی تقریباً اینگونه است. من اصلاً مدافع فرقههای گنوسی نیستم؛ بعداً معلوم میشود. وقتی دربارهٔ چیزی حرف میزنم، به نظر میآید که بهطور مطلق از آن دفاع میکنم. ولی رفتار ارتدوکسها با گنوسیها اینگونه است. مثلاً یکی از این چیزها این است که فرقههای گنوسی واقعاً اعتقاداتی شبیه اعتقادات ثنوی داشتند؛ اینکه مثلاً انگار دو خدا داریم، خدای خیر و خدای شر، و مثلاً جهان مادی را خدای ظلمت آفریده است؛ در نتیجه گنوسیها اعتقاد داشتند که باید از جسمانیت فرار کرد، و پیامی که مسیح آورده، آن پیام رازآمیزش، همین فرار از جهان مادی و جسمانیت و مانند آن بود. ممکن است واقعاً بعضی از آدمهای فرقههای گنوسی، و شاید حتی خیلیها، چنین اعتقادی داشته باشند، ولی اینطور نیست که همه اینگونه باشند. به نظر من این عنوان گنوسی به همهٔ فرقههایی اطلاق میشود که به مفهوم صلیب بهعنوان نجات نگاه نمیکنند، بلکه به تعالیم مسیح بهعنوان نجاتدهنده نگاه میکنند. حالا ممکن است بعضیشان افکار التقاطی داشتند یا نداشتند، یا به آنها نسبت بدهند؛ اینها چیز مهمی نیست.
چیزی که میخواهم بگویم این است: بهمحض اینکه حرف کتابخانهٔ نجع حمادی پیش میآید، آدمهای ارتدوکس بلافاصله میگویند آنها که اصلاً گنوسیاند. خب، گنوسی چیست؟ گنوسیها هم که به قول آنها اصلاً میگویند دو خدای خیر و شر وجود دارد؛ تمام. مثلاً انجیل توماس گنوسی است. انجیل توماس را بخوانید، ببینید در آن از این حرفها هست. انجیل توماس، دقیقاً با همان دیدگاه گنوسی و بدون اینکه حرفی از مصلوبشدن مسیح باشد، مجموعهای از سخنان حضرت مسیح است و در ابتدا با این جمله شروع میشود که مسیح آمد، این حرفها را زد و گفت هر که این حرفها را بفهمد نجات پیدا میکند. در کتاب انجیل توماس مجموعهای از تمثیلهای کمی پیچیده هست. من پیشتر به انجیل توماس ابراز علاقه کردهام و الان هم علاقه دارم، چون فهمیدن بعضی از آنها واقعاً خیلی چالش دارد؛ خیلی حرفهای جالب و عمیقی به نظر میرسند.
فکر میکنم اگر مثلاً انجیل مرقس را یک بار بخوانید، چیزی برای فهمیدن باقی نمیماند. داستان این است که مسیح این سوی رودخانه بود، بعد به آن سوی رودخانه آمد و آنجا معجزهای کرد، بعد سوار قایق شد و به آن سوی رودخانه رفت و آنجا معجزهای کرد، بعد دوباره از آن سوی رودخانه به این سوی رودخانه آمد. انجیل مرقس را که میخوانید، به نظر نمیآید اصلاً خیلی جا داشته باشد که در جایی از آن فکر کنید این یعنی چه. باز اتفاقاً جاهایی که تمثیلهای خود حضرت مسیح است، مثلاً چند تمثیل معروف که در انجیل مرقس آمده و معمولاً در جاهای دیگر هم تکرار میشود، یعنی جاهایی که حرفهای حضرت مسیح است، آدم کمی فکر میکند که این حرف چقدر جالب یا تأثیرگذار است. بقیهاش، یعنی حجم عمدهاش، داستان اینسو و آنسو رفتن مسیح است. ولی انجیل توماس یکدست همین است: مسیح گفت، شمارهٔ یک؛ مسیح گفت، شمارهٔ دو؛ مسیح گفت، و همینطور الی آخر. صد و اندی پاراگراف دربارهٔ حرفهای حضرت مسیح است که بعضی از آنها واقعاً پیچیده و عجیب است. اصولاً نه خدای خیر و شر، و نه هیچگونه اعتقاد عجیب و غریبی را که بهعنوان محور اعتقاداتشان به آنها نسبت میدهند، به هیچ وجه در این انجیلها نمیبینید؛ یا اگر هست، خیلی کمرنگ است. مسئله تأکید بر معرفتی است که مسیح با خودش آورده است.
یک داستان میتواند این باشد: در کل ماجرای آمدن و رفتن مسیح، اتفاق اصلی این است که همانطور که موسی شریعت ظاهر را آورده بود، مسیح آن معارف پنهان را با خودش آورد. ویژگی این معارف این بود که نباید به همه گفته میشد، چون قابل درک نیست؛ بنابراین کمی رازآمیز به افراد خاصی گفته شد و قرار شد آنها هم به افراد خاصی بگویند. همینطور نسلی از افرادی به وجود آمد که به این تعالیم رازآمیز مسیح دسترسی داشتند. اگر اینگونه نگاه کنید، خیلی مهم است که جوابی بدهیم به اینکه مسیح که بود، چرا آمد و چه شد که مصلوب شد. تعالیم خودش را داد و اینکه مصلوبش کردند یا نکردند، مسئلهٔ بعدی است؛ مهم این است که در آن سالهایی که با حواریون بود، تعالیم خودش را القا کرد.
یکی از حاضران پرسشی دارد. من که این دیدگاه را تأیید نکردم. ایشان میگویند این نوع نگاه به مسیح با قرآن سازگار نیست، به دلیلی که به تعبیر «رحمت للعالمین» در قرآن دربارهٔ مسیح مربوط است. بگذارید جوابتان را بدهم: این با آن دیدگاه مخالف نیست. مثل این است که بگویید پیامبر ما قرآن را به زبان عربی آورد؛ تا زمانی که زنده بود، چند نفر این قرآن را شنیدند؟ مهم این است که به هر حال رحمت للعالمین است؛ تعالیم کتاب قرآن برای همهٔ انسانها قابل استفاده است. مسیح هم گویا تعالیمی آورد و این تعالیم به هر حال به نوعی میتواند همینطور نشر پیدا کند. اینکه در زمان زندگی مسیح برای همهٔ جهانیان نشر پیدا نکرده، با درستیِ این حرفی که جنیتیان میزنند مخالف نیست.
اصلاً تعبیرهای دیگری هم از فرقههای مختلف مسیحی میشود آورد، ولی فکر میکنم این دو شاخه مهمترین شاخههای اعتقادات مسیحیاند: شاخهٔ ارتدوکس، که بیشتر به پولس نسبت داده میشود و در آن صلیب صریحاً محور همهٔ ماجراهاست و اصلاً مسیح آمده بود که مصلوب شود؛ و شاخهٔ دیگر، اینکه مسیح آمده بود تعالیمی را بدهد. به هر حال هر دو دارند توجیه میکنند که مسیح آن کاری را که باید انجام میداد، انجام داد. شاید شما به دلایلی متوجه این نباشید.
بیایید به ماجراهای پس از غیبت حضرت مسیح اشاره کنم. واژهٔ «غیبت» را به کار میبرم؛ فعلاً قضاوت نکنید که چه اتفاقی افتاده است. ولی آنچه میان مسیحیها و مسلمانها مشترک است این است که حضرت مسیح پس از مثلاً دو سه سالی که دعوت میکرد، از انظار پنهان شد. «غیبت» واژهٔ خوبی است، چون فکر میکنم جدا از خود ماجرای مصلوبشدن، مسلمانها به نوعی حتی به مرگ مسیح باور ندارند و بهتر است واژهٔ غیبت را به کار ببرند؛ مسیحیها هم همینطور. مسیحیها معتقدند که مسیح همچنان زنده است و فقط غایب است و قرار است دوباره ظهور کند.
فقط به ماجراهایی که در انجیلها پس از مسئلهٔ مصلوبشدن نقل شده اشاره میکنم. بیشتر انجیلهایی که به مسئلهٔ مصلوبشدن اشاره دارند، به این هم اشاره دارند که در زمان مصلوبشدن مسیح وقایعی مثل زلزله یا مثلاً خسوف، کسوف، طوفان و اینجور چیزها اتفاق افتاده است؛ یعنی هنگام مصلوبشدن بلاهایی آسمانی ظاهر شده است. روایت مشترک همهٔ جاهایی که به مصلوبشدن اشاره میکنند این است که حضرت مسیح را پس از مرگ در واقعهٔ صلیب پایین آوردند و در مقبرهای گذاشتند. رسم یهودیها این بود که آدمها را در جاهایی سرپوشیده و مقبرهمانند میگذاشتند. آرامگاههای خانوادگی را مثلاً در بهشت زهرا دیدهاید؛ یهودیها چنین جاهایی داشتند که مردهها را در تابوتهایی میگذاشتند و در آن مقبرهها قرار میدادند. اینطور نبود که مثلاً زیر زمین خاک کنند.
به هر حال این اتفاق افتاد که او را پایین آوردند. ایرادی که بسیاری از محققان دانشگاهی و تاریخدانها میگیرند این است که رومیها این کار را نمیکردند. اگر رومیها کسی را مصلوب میکردند، هیچوقت او را پایین نمیآوردند و دفن نمیکردند؛ همانجا رهایش میکردند. اصلاً برای چه مصلوب میکردند؟ برای اینکه نوعی مرگ وحشتناک در ملأ عام باشد؛ رهایش میکردند تا بپوسد و مثلاً جسد همان بالای صلیب از بین برود. برای همین افراد را بیرون شهرها و در جادهها مصلوب میکردند. بنابراین از نظر تاریخی کمی عجیب است اگر این اتفاق افتاده باشد و مسیح را پایین آورده و در این مقبره گذاشته باشند. توجیه مسیحیها این است که، همانطور که در یکی از انجیلها اشاره میشود، فرد متمولی یهودی که به مسیح اعتقاد پیدا کرده بود، یا دستکم اگر مسیحی نشده بود مسیح را دوست داشت، خرج کرد و این کار را انجام داد؛ یعنی نفوذ داشت و رفت خواهش کرد که جسد او را به من بدهید تا این کار را انجام بدهم.
به هر حال اعتقاد عمومی مسیحیها، یعنی کسانی که به این روایت مصلوبشدن مسیح پرداختهاند، این است که مسیح را به آنجا آوردند؛ پس از سه روز به آن مقبره رفتند و دیدند مسیح نیست، و پس از مدتی سرگردانی، مسیح ظاهر شد. در حالی ظاهر شد که جسم داشت؛ چند بار به حواریون خودش مثلاً میگفت بیایید در فلان جا و به آنجا میرفت و با آنها صحبتهایی میکرد، و آنها از زندهبودنش مطمئن شدند. این پیام را داد که من پس از مدتی برمیگردم، و سرانجام دیگر دیده نشد. به هر حال چند بار ظاهر شده است. بنا به روایت انجیلهای چهارگانه، اولین بار بر مریم مجدلیه ظاهر شد: وقتی مریم مجدلیه به آنجا رفت و دید که قبر خالی است، حضرت مسیح را دید و نشناخت؛ حضرت مسیح خودش را به نوعی معرفی کرد و خلاصه این پیام را داد که من زندهام. بعداً بر دیگران، یعنی دیگر حواریون، هم ظاهر شد.
پیش از آنکه ادامه بدهم، بد نیست اشاره کنم که یکی از موارد اختلاف میان فرقههای مسیحی ظاهراً این بوده و هنوز هم هست، و الان این اختلاف خیلی زنده شده است: نقش مریم مجدلیه در میان حواریون چیست؟ چهار انجیل ارتدوکس از مریم مجدلیه و از زنان دیگری که همراه مسیح بودند یاد میکنند، ولی با حداقل اشارهٔ ممکن به این ماجرا که زنانی هم در میان اطرافیان مسیح و حواریون بودند. تنها نقش مهم مریم مجدلیه اینجاست که در انجیلهای ارتدوکس هم مریم مجدلیه اولین کسی است که عیسی را پس از رستاخیز میبیند. ولی وقتی مثلاً انجیلهای گنوسی را نگاه میکنیم، مخصوصاً انجیل فیلیپ، اینجا نقش مریم مجدلیه بهعنوان مهمترین حواری مسیح مطرح است؛ یا خود انجیل مریم: مریم مجدلیه انجیلی دارد که در آن، نمیخواهم بگویم رئیس حواریون است، ولی به هر حال حواری برجستهای است. در انجیل فیلیپ حواریون از مسیح میپرسند چرا مریم مجدلیه را از همهٔ ما بیشتر دوست داری؟ به هر حال، با اینکه حالا خودِ مریم نیست، میگویم در انجیلهایی غیر از انجیلهای ارتدوکس، نقش مریم مجدلیه و زنان پیرامون حضرت مسیح برجستهتر است و مخصوصاً مریم مجدلیه شخصیتی خاص است.
فکر میکنم به هر حال نکتهٔ جالبی است. ببینید، خیلی طبیعی است که مریم مجدلیه آنجا نقش زیادی داشته، یا زنان دیگری بودهاند و سانسور شده است. برعکسش خیلی بعید است: مثلاً در انجیل فیلیپ، که انجیل قدیمیای هم هست، با چه انگیزهای چنین چیزی گنجانده شده باشد؛ اینکه کسی از مسیحیان نظر خاصی به مریم مجدلیه داشته و اصلاً از این نظر به او علاقه داشته است؟ حالا دربارهٔ انجیل خود مریم شاید بشود گفت که مثلاً در آن اغراق هست؛ ولی به هر حال حضور زنان پیرامون حضرت مسیح و در میان حواریون جزو چیزهایی است که در خود انجیلهای ارتدوکس هم تأیید میشود، اما هیچوقت در آنها برجستگی پیدا نمیکند.
بگذارید این بحثها را ادامه بدهم. یک پرسش مهم که باید به آن جواب داده شود این است که آیا مسیح شخصی را بهعنوان رهبر تعیین کرد یا نه؟ اگر شخصی را تعیین کرد، این آدم چه کسی بود؟ میبینید رهبری، حالا نه نبوی، رهبری اجتماعی، یا هرچه میخواهید بنامید، آمده، ظاهر شده و بعد غایب شده است؛ پس از غیبت، به روایت ارتدوکس، با حواریونش تماس داشته است، و توافقی وجود ندارد که چه شخصی رهبری این گروه مسیحی باقیمانده را، که گروه کوچکی هم هستند، به عهده گرفت. آیا خود مسیح به کسی اشارهای کرد یا نه؟ موضوع این است که این اشارهٔ مسیح به فردی برای پس از خودش به نوعی وجود دارد، ولی این فرد در انجیلهای مختلف، آدمهای مختلفی است. در اناجیل ارتدوکس اشارهای به پطرس وجود دارد؛ کسی که باید مثلاً کلیسا را تأسیس کند، یعنی امت مسیحی را تأسیس کند. در انجیل یوحنا به نوعی به یوحنا اشاره میشود؛ در آخر انجیل یوحنا از یوحنا بهعنوان فرد مورد علاقهٔ مسیح یاد میشود. در انجیلهای نجع حمادی جیمز، یعنی یعقوب، یکی از حواریون، مطرح است؛ رسماً در انجیل توماس از مسیح پرسیده میشود که پس از تو به چه کسی رجوع کنیم؟ میگوید به جیمز. مریم مجدلیه هم، چنانکه گفتم، دستکم در یکی از این انجیلها تقریباً حالت ریاست نسبت به حواریون دارد. به هر حال پرسش این است که اصولاً کسی تعیین شده یا نشده، و اگر شده، کیست؟ فکر میکنم پرسش بدیهیای است و بد نیست آدمها به هر حال دربارهٔ آن نظر بدهند.
اتفاقهایی که پس از غیبت حضرت مسیح نقل میشود، همین چند بار ظاهرشدن اوست و بعد آن ماجرای معروف عید پنجاهه: حواریون در جایی جمع شدند، روحالقدس بر آنها نازل شد و، به یک روایت، زبانهای متنوعی را در آن واحد به آنها یاد داد تا بتوانند بروند و تبلیغ کنند. نطفهٔ پدیدآمدن امت مسیحی و فرستادن رسولان از آنجا بود؛ گویا حواریون و اصحاب مسیح رسالتی را به عهده گرفتند: اینکه پیام انجیل را به گوش همه برسانند. روایت میشود که این ماجرا بیشتر در همان ۵۰ روز پس از مصلوبشدن مسیح اتفاق افتاده است.
اینها را میگویم چون فکر میکنم مسلمانها باید تکلیف خودشان را با این چیزها روشن کنند: این راست است یا دروغ؟ میتواند اینگونه نباشد. بگذارید اینطور بگویم: برای بعضی از اختلافها لازم نیست به جایی رجوع کنیم؛ گاهی اختلاف را در خود متن میبینید. یعنی لازم نیست شاهد تاریخی بیاورم، جز اینکه همین انجیلهای ارتدوکس را بخوانید و این را میبینید. اختلافی وجود دارد که آیا قرار است پیام مسیح به غیریهودیها رسانده شود یا نه. در انجیل متی میخوانید که از قول مسیح نقل میشود: «سراغ جنتایلز، یعنی آدمهای غیریهودی، نروید؛ به سامره هم نروید؛ فقط دنبال گوسفندان گمشدهٔ خاندان اسرائیل باشید». این عین عبارتی است که در انجیل متی هست، بنابراین مسیحیها باید به این معتقد باشند؛ ولی به سراغ جنتایلز رفتند و به سامره هم رفتند، و به نظر میآید مبدأ این اتفاق همین ماجرای عید پنجاهه است.
پرسش این است که اصلاً قرار بوده چنین شود؟ مسلمانها باید به این فکر کنند و جواب بدهند؛ البته همه باید جواب بدهند و ما هم باید جواب بدهیم. به نظر میآید تا پیش از مسیح، پیامبران بنیاسرائیل واقعاً برای بنیاسرائیل مبعوث میشدند: قومی بود به نام قوم بنیاسرائیل که پیامبرانی داشت؛ موسی شریعتی آورده بود و این قوم مدام گمراه میشدند، و خداوند کسانی را مبعوث میکرد تا دوباره در میان آنها تورات و یکتاپرستی را ترویج کنند، تا اینکه حضرت مسیح ظهور کرد. پرسشی که مسلمانها باید جوابش را بدهند این است که آیا ظهور حضرت مسیح واقعاً به معنای عامشدن دعوت بود یا نبود؟
مسیحیت ارتدوکس میگفت بود، با وجود اینکه در انجیل متی خلاف این نوشته شده است. در انجیل متی حضرت مسیح کاملاً پیامبر بنیاسرائیل است و حتی قرار بوده به سامره هم نرود. سامره جزو قلمرو یهودیان است و آدمهایش یهودیاند، ولی به نوعی مرتد حساب میشوند. دفعهٔ قبل اشاره کردم که کسانی که در سامره هستند اورشلیم را قبول ندارند؛ مثلاً داوود و سلیمان را، نه بهعنوان پیامبر بلکه به عنوانی دیگر، قبول ندارند و اصلاً آنها را بدعتگذار میدانند. سامرهای که آن زمان در آن زندگی میکردند، سامرهٔ عراق نیست؛ جایی نزدیک اورشلیم است.
این پرسشی است که دیدگاه مسلمانها دربارهٔ آن چیست: آیا قرار بوده عیسی، مثل بقیهٔ پیامبران بنیاسرائیل، پیامبر بنیاسرائیل باشد و پس از غایبشدن مسیح تخلفی صورت گرفته که این پیام به دیگران رسیده است یا نه؟ یا قرار بر این بوده که با ظهور مسیح، دعوت ادیان ابراهیمی عام شود و از خاندان بنیاسرائیل بیرون برود؟ از یک طرف، وقتی در انجیلها چنین عبارتهایی میبینید، کاملاً واضح است که میان آدمهای مختلف، میان حواریون و کسانی که در اورشلیم مسیحی بودند، دربارهٔ اینکه چه کنند اختلافنظر وجود داشته است. به نظر میآید کسی که انجیل متی را نوشته، گرایشش به این است که دعوت عام نشود و جزو کسانی است که چنین گرایشی دارند؛ وگرنه آن عبارت مسیح را اینجا نقل نمیکرد. فکر میکنم اینها مسئلههایی است که جای بحث دارد.
چیزی که از نظر تاریخی برای ما مسلم است و دیگر مسلمان و مسیحی و سکولار و غیرسکولار ندارد، این است که دورهای در اورشلیم وجود دارد که کمکم افراد دیگری، غیر از همان جمع خاص اطراف مسیح، ایمان میآورند و یهودیان هم بهشدت با این جمعیت برخورد میکنند. مثلاً بعضی از آنها در اثر همین فشارها، یعنی آنها را میگرفتند و شکنجه میکردند، زیر شکنجه مردند، و این ماجرا چند قرن ادامه پیدا میکند. این مسیحیها گروه کوچکی از یک اقلیت دینیاند که هم از طرف یهودیان و هم از طرف روم تحت فشارند؛ اقلیتی بیپناه که حرفهایی میزنند و کارهایی میکنند و در طول چند قرن اول همیشه تحت تعقیباند. وضع مسیحیان مدام تغییر میکند: فرمانروایی میآید و کمی کمتر به آنها سخت میگیرد، و دیگری دوباره میآید و سعی میکند همهشان را بکشد. روایتهای خیلی خیلی زیادی وجود دارد و این روایتها قطعاً قطعیاند؛ هیچ شکی در این نیست که مسیحیان را مثلاً در رم بهعنوان تفریح جلوی حیوانات وحشی میانداختند و طعمهٔ حیوانات وحشی میشدند؛ انواع و اقسام شکنجهها را میکردند، و اینها تقیه نمیکردند و میگفتند ما مسیحی هستیم. کافی بود فقط مسیحیبودن خودشان را انکار کنند. اصلاً آنها را میگرفتند و میخواستند مجبورشان کنند که برای امپراتور قربانی کنند، و آنها قبول نمیکردند؛ یا دستکم مسیحیبودن خودشان و مسیح را انکار کنند، و قبول نمیکردند. بدین ترتیب شهدایی بودند؛ این ماجرا از همان اورشلیم شروع شد و تا قرن چهارم ادامه پیدا کرد، که مسیحیان در امپراتوری روم به قدرت میرسند.
سراغ ماجرای اصلی برویم، یعنی ماجرای پولس. بدون شک شخصیت اصلی مسیحیت پولس است که جزو حواریون مسیح نبوده است. سن پل، یا به اسم یونانیاش که ما در زبان فارسی میبینیم، پولس، یهودی بوده و اسمش هم پیش از آنکه اسم پولس را برای خودش انتخاب کند، سائول یا شائول بوده است. قطعاً یهودی متعصبی بوده؛ این حرفها را خود پولس دربارهٔ خودش در نامههایی زده که مطمئنیم نامههای پولس است. در این سالهای اول در شکنجه و اعدام مسیحیان نقشهایی هم داشته است؛ یعنی فردی که با این فرقهٔ جدیدی که ظهور کرده بود دشمنی خونی داشت. قطعاً اینگونه بوده است.
سوابق خانوادگی پولس تقریباً روشن است: از خانوادهای یهودی و نسبتاً متمول بوده و آدم درسخواندهای بوده است. اولاً آنها جزو یهودیان اورشلیم نبودند؛ در تارسوس زندگی میکردند که، اگر اشتباه نکنم، یکی از شهرهای یونان است. شک دارم که غرب ترکیه است یا یونان؛ به هر حال تارسوس از شهرهای منطقهٔ یونانینشین امپراتوری روم است، و او برای تحصیلات دینی به اورشلیم آمده است. کافی است نامهها را بخوانید تا بفهمید آدمی است که هم به فلسفهٔ یونان وارد است و هم به تعالیم یهودی فوقالعاده مسلط بوده است. بنابراین در زمان خودش آدمی کاملاً بافرهنگ بوده و طبعاً تفاوت پولس با حواریون از این نظر خیلی زیاد است. حواریون آدمهایی بیسواد و مثلاً از افراد همان روستاهای اطراف اورشلیماند، در حالی که پولس آدمی دنیادیده است که خیلی باسواد محسوب میشود؛ دستکم خودش نامه مینوشته است. از حواریون اگر چیزی نقل شده، اینگونه است که میگویند انشا کردهاند؛ مثلاً انجیل مرقس: نظر یک روایت تاریخی این است که انشای پطرس است و مثلاً مارک آن را نوشته است؛ حالا خیلی بعید است.
به هر حال پولس شخصیت خاصی است و ماجرایی دارد که چطور مسیحی شد. این ماجرا را خودش نقل کرده و در اعمال رسولان آمده است، که کتاب مهمی است؛ وقایع پس از مسیح را در کتاب مقدس آنجا میتوانید ببینید. پولس به قصد آزار و اذیت مسیحیهایی که از اورشلیم فرار کرده و به دمشق رفته بودند، و برای تعقیبشان، از سران یهود اورشلیم نامهای گرفت تا برود و آنها را برگرداند. مثل ماجرایی که عدهای از مسلمانها از آزار به حبشه فرار کردند و عدهای از حجاز دنبالشان رفتند تا آنها را پس بگیرند؛ عین این اتفاق در آن زمان افتاده است. عدهای از شدت فشارها در داخل اورشلیم فرار کردند و به سمت شمال، به سمت دمشق، رفتند؛ و شاید حتی ایده از خود پولس بوده که اگر به من نامهای بدهی، میروم اینها را دستگیر میکنم و میآورم تا دیگر این افتضاح را به بیرون اورشلیم نکشانند. برای دین یهود و اورشلیم خطرناک است که چنین افرادی پیدا شوند: یک نفر ادعایی کرده بود و ما او را به کشتن دادیم، و حالا اینها هنوز ول نمیکنند. اگر او مسیح بود، کشته نمیشد؛ بنابراین مسیح نبوده و آدم دروغگویی بوده است، و اینها هنوز دارند تبلیغ میکنند و آدمهایی را هم دور خودشان جمع کردهاند.
روایت خود پولس این است که در میانهٔ راه مسیح بر او ظاهر شد و این عبارت را گفت: چرا مرا آزار میدهی؟ پولس پرسید تو کیستی؟ مثلاً ندایی بوده مثل ندای غیبی یا چیزی شبیه آن. گفت من مسیح هستم. پولس آنجا مثلاً از حال رفت و چشمانش کور شد و به دمشق رفت؛ دستور گرفت که برو در دمشق بمان، من کسی را به سراغت میفرستم تا به تو بگوید چه باید بکنی. مدتی در دمشق میماند تا یکی از مسیحیان دمشق به دستور حضرت مسیح میآید، چشمش را شفا میدهد و این رسالت به او داده میشود که مسیحیت را ترویج کند. بنابراین پولس ادعا میکند که با اتفاقی بهاصطلاح معجزهآسا مسیحی شده است، و از آن به بعد پرشورترین مبلغ مسیحیت بیرون از اورشلیم است؛ اصولاً حیطهٔ فعالیتش هم بیرون از اورشلیم بوده است.
حالا اینکه این ماجرا راست است یا دروغ، و پولس واقعاً چه جور شخصیتی داشته، بماند؛ فکر میکنم کلاً چیزی که مورد توافق همه است این است که آنچه ما امروز بهعنوان مسیحیت میشناسیم، بهوضوح همان چیزی است که پولس تبلیغ میکرده است. یعنی در میان افراد مختلفی که برای مسیحیت تبلیغ کردند، آن کسی که موفق شد پولس بود. تقریباً تمام کلیساهای قرن اول در شمال امپراتوری روم را، از ترکیه و سوریه تا یونان و خود رم، که نگاه کنید، پولس افتتاح کرده است. سه سفر معروف تبلیغی دارد؛ به شهرهای زیادی میرود و آدمها را تبلیغ میکند، کلیساهایی را بنا میکند، البته نه اینکه کلیسا بسازد؛ بلکه افرادی را بهعنوان امت مسیحی آنجا سازمان میداده و این چیزها را به آنها یاد میداده و بعد به جای دیگری میرفته است.
نامههایی که بخش عمدهای از عهد جدید را تشکیل میدهند، نامههایی است که پولس به این افراد مینوشته است. چون در آن جاها و میان افرادی که کلیسا را تأسیس میکرد حضور نداشته، و بهوضوح در نامهها میبینید که رقبایی وجود داشتند که میآمدند و حرفهای دیگری میزدند، پولس مجبور بوده بهطور مداوم سرکشی کند یا نامه بنویسد. در نامهها میبینید که، مثلاً به سبب اینکه افراد دروغگویی میآیند و دربارهٔ مسیحیت حرفهای دیگری میزنند و آنها مثلاً مرتدند، مدام برای اصلاح عقاید این نامهها را مینویسد و بارها به آنها سرکشی میکند. دستکم سه سفر بزرگ دارد. تقریباً همهٔ این حرفها را میتوانید در همان متن کوتاه کتاب اعمال رسولان ببینید؛ البته خود نامههای پولس هم مطالب زیادی دربارهٔ همین چیزها دارد. در همان اعمال رسولان میبینید که در اولین جاهایی که پولس میرود، در انطاکیه، سمت معاونت برنابا را دارد و در اولین سفر تبلیغیاش هم با برناباست، ولی بعداً برنابا و پولس از هم جدا میشوند و پولس در سفرهای بعدی افراد دیگری را بهعنوان معاون خودش میبرد.
نکتهٔ مهم این است که چرا پولس موفق است. نمیخواهم الان قضاوت کنم؛ فعلاً دارم چیزهای بدیهیای را که دربارهٔ پولس میشود گفت میگویم. پولس در تبلیغ مسیحیت بینهایت آدم پرشوری است و نسبت به بقیهٔ آدمها فوقالعاده باسواد است. تقریباً میشود گفت همهٔ این الهیاتی را که من با عنوان روایت اسقفی گفتم، پولس ساخته یا کشف کرده است. راست یا دروغ بودنش را کنار بگذاریم؛ این نوع الهیات از پولس به وجود آمده است. در نامههای پولس این نوع تعبیر را دربارهٔ گناه اولیهٔ بشر میبینید. چون یهودی باسوادی است و تورات را خوب خوانده و زمانی شدیداً به آن اعتقاد داشته، بر اساس آنچه در تورات آمده توجیه جدیدی میآورد برای اینکه این ماجرا از نظر الهیات چه میتواند باشد.
ببینید، نظر شخصی خودم را بگویم: پولس بدون هیچ شکی الهیدانی نابغه است. حالا راست گفته یا دروغ، نبوغش را نمیشود زیر سؤال برد؛ چون تقریباً بدیهی است که این نوع الهیات مسیحی، که دربارهٔ شخصیت مسیح و اتفاقهایی که افتاده الهیات جالبی است، و امیدوارم دستکم در جالببودنش با من موافق باشید، واقعاً از دیدگاههای پولس است. شک و شبههای که وجود داشته این است که شاید بعضی از این دیدگاهها را افراد دیگری کمکم پدید آورده باشند و پولس هم چیزهایی از دیگران شنیده باشد؛ ولی به نظر میآید به هر حال آنچه بهعنوان الهیات مسیحی باقی مانده، تا حدود زیادی در نامههای پولس است؛ و در چهار انجیل یا در فصلهایی از اعمال رسولان که به پولس مربوط نیست، مطلقاً ذرهای از آن حرفها وجود ندارد.
به هر حال چنین آدمی در شهرهای معتبری که یهودیان معمولاً در آنها حضور داشتند سفر کرده است. یکی از نکاتی که دربارهٔ پولس میدانیم این است که سیتیزن امپراتوری روم بوده است. حالا اینکه پدرش این سیتیزنشیپ را گرفته یا خودش آن را خریده، دو روایت مختلف هست؛ و این خیلی به او کمک میکرده تا مثلاً در برابر اعدام و دستگیری مصونیت پیدا کند. به هر حال امپراتوری روم هرچقدر هم با بیرون از امپراتوری یا با افرادی که مخالفت میکردند وحشیانه رفتار میکرده، امپراتوری بسیار قانونمندی بوده است؛ از جمله رفتارش را با پولس میبینید. نمیتوانستند پولس را اعدام کنند، چون طبق قانون اگر میخواستند کسی را که سیتیزن روم بود تنبیه یا اعدام کنند، باید مراحل قضایی مشخصی را طی میکردند؛ مثلاً باید به روم میرفت و آنجا تأیید میشد و بعد اعدام انجام میشد. سرانجام هم در روم اعدامش کردند و آخرش به صلیب کشیده شد؛ پس از سالها، سالهایی که آزادانه میرفت و میآمد. حتی بهطور قطع میدانیم که یک بار وقتی یهودیان میخواستند او را بکشند، سربازان روم از او حمایت کردند، چون به هر حال رومی بود، کسی که سیتیزن روم است. بنابراین نوعی حمایت قانونی هم داشته است.
میخواهم این را توضیح بدهم: شخصیتی که جزو حواریون نیست و به نقل خودش ارتباط خاصی هم با حواریون نداشته است. وقتی داستان پولس را میخوانید، پولس پس از این ماجرایی که اتفاق افتاد و رفتنش، هیچوقت به اورشلیم برنگشت تا تعالیم مسیحیت را از حواریون بگیرد. ادعای پولس این است که من حقایق را مستقیماً از خود مسیح گرفتم؛ مثلاً الهامات روحالقدس و مسیح مستقیماً حقایق را به من آموخته است، نه اینکه مثلاً پیش پطرس یا کس دیگری بروم و از او بپرسم که ماجرای مسیح چه بوده است. اینها میتواند راست باشد، و از نظر آدمهای ارتدوکس راست است: پولس شخصی بود که از طرف مسیح برای تبلیغ مسیحیت انتخاب شد؛ خداوند فرد باسوادی را انتخاب کرد، آدم پرشوری بود و شخصیت خاصی داشت و میتوانست این کار را انجام بدهد، ولی حواریون نمیتوانستند. بنابراین شخص جدیدی توسط خداوند انتخاب شد تا این رسالت را انجام دهد، و میبینید که واقعاً دستکم در ناحیهٔ شمال روم رسالت را بهخوبی انجام داده است. بعداً، پس از خود پولس، این کلیساهای شمال کمکم همهٔ مناطق رومی، از جمله شمال آفریقا، را هم گرفتند. به نظر میآید در اوایل، در شمال آفریقا که پولس آنجا فعالیت نمیکرده، فرقههای دیگری قدرت داشتند؛ از جمله همین کتابخانهٔ نجع حمادی نشان میدهد که در مصر گنوسیها مثلاً تا حدودی پرطرفدار بودند یا افرادی داشتند. ولی سرانجام در همان قرنهای اول میبینید که کلیساهای تمام شمال آفریقا تابع کلیسای روماند و به نوعی همان رسالت پولس است که آنجا به ثمر رسید.
چنین شخصیتی، که به هر حال نظرات مختلفی دربارهٔ او میشود داد، شخصیت محوری مسیحیت است. دربارهٔ این اصطلاح «مسیحیت پریم» که به کار میبردم، هیچ شکی نیست که مسیحیت پریم با تعالیم پولس شروع میشود؛ ببخشید، تند نرویم: بحث با تعالیم پولس شروع شود. البته میشود ادعا کرد که پس از پولس تغییراتی در این تعالیم داده شده است. بهعنوان مثال، اگر کل عهد جدید را بخوانید، تقریباً میشود بهطور قاطع گفت که در عهد جدید حتی اشارهای به تثلیث نیست. در همین عهد جدیدی که مسیحیت ارتدوکس امروز قبول دارد، نه در نامههای پولس، نه در انجیلهای چهارگانه و نه در کتاب اعمال رسولان، حرفی از تثلیث نیست. جملهای هست که در آن کلمههای پدر، پسر و روحالقدس کنار یکدیگر قرار گرفتهاند، که اصلاً ربطی به اعتقاد عجیبی مثل تثلیث ندارد. بنابراین نمیشود گفت که پولس تثلیث را تعلیم میداده است؛ از نظر تاریخی قطعاً در نامههای پولس اثری از تثلیث نمیبینید.
نامههای پولس پر از تبلیغ این اعتقاد است که مسیح مصلوب شده و با مصلوبشدن خودش جهان را نجات داده و انسان را از گناه اولیه پاک کرده است؛ همان چیزی که در حرفهایی که بهعنوان روایت اسقفی میزنم بر آن تأکید کردم. حتی اعتقاد به تجسد، به این معنا که مسیح و خدا همذاتاند، در نامههای پولس به این شکل، یعنی به آن شکل اغراقآمیزی که بعداً در نیقیه تصویب شد، نیست. به همین دلیل آریوس، که در نیقیه محکوم شد، طرفدار پولس است: همین رسالههای عهد جدید را قبول دارد، ولی تجسد را به آن شکل قبول ندارد و همذاتبودن مسیح و خداوند را قبول ندارد. اعتقاد آریوس این است که پسر مخلوقِ پدر است؛ خداوند پدر است و مسیح و روحالقدس هم مخلوقات خداوندند، که از نظر زمانی هم خداوند آنها را در زمانی خلق کرده است؛ نه اینکه اینها موجوداتی قدیم و همذات با پدر باشند. از همین اختلافی که در نیقیه هست میفهمید که تجسد به این معنای امروزیاش که در نیقیه تصویب شده، جزو چیزهایی نیست که بتوانید از نامههای پولس برایش شاهد و استدلال بیاورید؛ دستکم بهراحتی نمیشود استدلال کرد.
البته بعضیها معتقدند که در نامههای پولس در این مورد نوسانی وجود دارد و ما دربارهٔ این موضوع خاص دو طیف نامه از پولس داریم. به هر حال اگر آنجا چیزی بوده، به این صراحت نبوده است؛ یعنی آدمی مثل آریوس میتوانسته پولس را بهعنوان قدیس و رهبر مسیحیت قبول داشته باشد، ولی دربارهٔ تجسد چنین اعتقاد افراطیای نداشته باشد. پولس مدام از مسیح با عنوان «خداوند ما» یاد میکند، ولی معنای این اصلاً این نیست که اعتقادش این است که مسیح به معنای فلسفی با خداوند همذات است، یا اینکه خدا همان مسیح است. این میتواند به نوعی اصطلاحی تشریفاتی باشد، یا به گونهٔ دیگری تعبیر شود. تأکیدم بر این است که تثلیث را که مطلقاً نمیتوانید از نامههای پولس یا عهد جدید دربیاورید، و تجسد را هم بهراحتی نمیتوانید دربیاورید؛ ولی باز به هر حال این ادعا که پولس تعلیم میدهد مسیح خداست، بر پایهٔ نامههای پولس قابل طرح است.
بگذارید به جاهایی برسیم که باید پرسش کنیم. اولاً خود شخصیت پولس محل پرسش است: پولس نمایندهٔ خداست یا نمایندهٔ شیطان؟ آمده که دین را منحرف کند یا نه؟ مثلاً اگر اکنون اظهارنظرهای مسلمانها را بخوانید، عموماً نظرشان این است که پولس عامل تحریف مسیحیت است. حتی مولانا هم دربارهٔ پولس چیزی گفته است. حتی در کتابی روایتی از یکی از ائمه دربارهٔ پولس هست که همین معنا را میدهد؛ اینکه مثلاً پطرس جانشین واقعی مسیح بوده و پولس بوده که عامل تحریف مسیحیت شده است. منتها روایت مفصل و مطمئنی نیست و از نظر سند و مدرک آنقدرها محکم نیست. به هر حال اکثریت محققان مسلمان پولس را به نوعی عامل تحریفاتی میدانند که در مسیحیت میبینیم.
ماجرایی را از پولس نقل میکنند که خودش هم به آن اشاره میکند و فکر میکنم ماجرای خیلی کلیدیای است. آن ماجرا این است که بالاخره روزی پولس همراه برنابا به اورشلیم برمیگردد و آنجاست که کنفرانسی تشکیل میشود؛ اولین شورای مسیحیت، که به آن شورای اورشلیم میگویند. هنوز حواریون زندهاند. جالب است که سران حواریون همه در یک زمان از دنیا رفتند؛ یعنی هم پولس، هم پطرس و هم جیمز. کسانی که به هر حال بهعنوان سران نهضت مسیحیت شناخته میشوند، همه در سال ۶۱ میلادی کشته شدند. در سالهایی مثلاً میان ۳۰ تا ۶۰ اینها به هر حال زنده بودند، و در حدود سالهایی که الان دقیقاً یادم نیست و سالش را نمیگویم، فکر میکنم مثلاً در دههٔ دوم فعالیتشان در اورشلیم جمع شدند و آنجا دربارهٔ چیزهایی تصمیم گرفتند.
این را بدانید که این ماجرا را از قول پولس و طرفدارانش داریم: نامههای پولس که در عهد جدید آمده، به اضافهٔ انجیل لوقا و اعمال رسولان، که نویسندهاش با نویسندهٔ انجیل لوقا یک نفر است. حالا اسمش هرچه هست، به نظر میآید این تنها اسم واقعی است؛ یعنی انجیل مرقس، انجیل متی و انجیل یوحنا را آن آدمها ننوشتهاند و کسان دیگری به آن اسم نوشتهاند. این چیزی نیست که ارتدوکسها هم قبول دارند. یعنی متی نویسندهٔ انجیل متی نیست؛ این انجیل به نوعی به متی، که یکی از حواریون است، نسبت داده میشود. ولی به نظر میآید انجیل لوقا را خود این شخص نوشته است. لوقا، یا لوکاس، طبیبی بوده که اصلاً یهودی نبوده و توسط پولس مسیحی شده است. بنابراین وقتی انجیل لوقا و اعمال رسولان را میخوانید، باید این احساس را داشته باشید که یکی از هواداران پولس، یک آدم پولسی، دارد مینویسد؛ ولی انجیل متی و مرقس اینگونه نیستند. یوحنا هم اصولاً به دیدگاههای پولس نزدیک است. بنابراین این را که در اعمال رسولان میخوانید، گویی از طرف پولس و از آن دیدگاه میخوانید.
این شورا تشکیل شد. موضوع شورا چه بود؟ موضوع این بود که این آدمها، برنابا و پولس و کسانی که بیرون از محیط یهودی تبلیغ میکردند، بهوضوح میفهمیدند که نمیتوانند این شریعت سنگین یهودی را به آدمها بقبولانند: شما بیایید مسیحی شوید، و حالا باید ختنه شوید، غذاهایی را نخورید و یک عالمه محدودیتهای سنگینی را که در شریعت یهود هست رعایت کنید. در واقع موضوع اصلی شورای اورشلیم این است: وقتی یهودیها را تبلیغ میکنیم، آنها از قبل این شریعت را دارند؛ و به نظر میآید افرادی که در اورشلیم بودند و مسیحیت را تبلیغ میکردند، خودشان مقید به قوانین شریعت بودند و افرادی هم که مسیحی میشدند، دست از شریعت برنمیداشتند. ولی حالا اگر آدمی اصلاً یهودی نیست و میخواهید او را مسیحی کنید، آیا باید تمام آنچه را در شریعت یهود هست بپذیرد و به آن عمل کند، به اضافهٔ اینکه به ماجرای مسیح ایمان پیدا کند، یا نه؟
به نظر میآید نکتهٔ اصلی شورای اورشلیم این بود، و از قول پولس نتیجهٔ شورای اورشلیم این شد که حواریون، یعنی همهٔ آدمهایی که در شورا بودند، پذیرفتند که این آدمهایی که بیرون از محدودهٔ اورشلیم برای غیریهودیها، یعنی Gentile، تبلیغ میکنند، لزومی ندارد شریعت یهود را به این آدمها تحمیل کنند؛ کافی است ایمان به مسیح را تبلیغ کنند. پرسش این است که اصلاً واقعاً این شورا تشکیل شده یا نه؟ راست است یا دروغ؟ واقعاً حواریون این را پذیرفتند یا نپذیرفتند؟ به نظر میآید این نقطهٔ عطف پیشرفت پولس و تبلیغ اوست؛ یعنی اگر قرار بود همراه با تبلیغ خودش شریعت را تحمیل کند، قطعاً موفق نمیشد عدهٔ زیادی را مسیحی کند. ولی به نظر میآید پس از این شورا، وقتی برگشتند، دیگر بدون شریعت تبلیغ کردند.
اصلاً یکی از چیزهایی که پولس تبلیغ میکند، طبعاً از نظر مسلمانها قابل قبول نیست. به نظر نمیآید پولس تجسد و تثلیث و مانند اینها را خیلی تبلیغ کرده باشد. از چیزهایی که به نظر میآید انحراف است، یکی تأکید زیادشان بر مصلوبشدن مسیح است که مسلمانها نمیتوانند بپذیرند و در اعتقادات ارتدوکس هم راه پیدا کرده است؛ و شاید از نظر مسلمانها مهمتر از آن این است که پولس رسماً شریعت را ملغا اعلام کرده و توجیههای الهیاتی دارد که اصلاً ظهور مسیح به معنای الغای شریعت است. بنابراین دینی را در مناطق غیریهودی برای افراد غیریهودی تبلیغ میکند که دین خیلی سادهای است و راحت میشود به آن اعتقاد پیدا کرد. اصطلاح معروفی که بهعنوان اعتقاد اساسی پولس به او نسبت میدهند، Justification by faith است؛ یعنی فقط ایمان به مسیح است که رستگاری شما را تضمین میکند و دیگر قرار نیست مسیحی کار دیگری بکند.
همین حالا هم مسیحیت ارتدوکس چنین چیزی را تبلیغ میکند: کافی است به مسیح ایمان بیاورید و تعمید بگیرید؛ این باعث نجات شماست. لازم نیست مثل یهودیها یا مسلمانها اعمالی را انجام بدهید، نماز بخوانید، چیزی را بخورید یا چیزی را نخورید. گوشت خوک حلال شد، و لزوم ختنهکردن، که یکی از مباحث اصلی دربارهٔ شریعت بود، برداشته شد؛ در واقع به ادعای پولس تعمید گرفتن جانشین ختنهشدن در شریعت شد. گویی شریعت نیمهکارهٔ جدیدی به وجود آمد و مسئلهٔ اصلی ایمان به مسیح و همین ماجرای مسیح است که باعث رستگاری میشود. این اتفاق اصلاً افتاده یا نیفتاده؟ و آیا پولس راست میگوید که حواریون واقعاً تصدیق کردند که شریعت ملغا شود، و آیا پولس از آنها نظر خواسته و از آنها تبعیت میکند یا نه، اصلاً دارد این کارها را انجام میدهد؟ به هر حال از نظر تاریخی چنین ابهامهایی وجود دارد که بد نیست دربارهٔ آنها صحبت شود.
اینکه میان پل، جیمز و پطرس اختلاف هست را در خود کتاب اعمال رسولان میبینید: پولس میگوید وقتی پطرس به انطاکیه آمد، در برابرش ایستادم، چون ریاکار بود. ادعای پولس دربارهٔ ریاکاری پطرس چه بود؟ میگفت پیش از آنکه عدهای از اورشلیم بیایند، وقتی خودش تنها بود، با ما، یعنی با افراد غیریهودی، غذا میخورد. جزو شریعت یهودیان بود که نباید با آدم غیریهودی سر یک سفره بنشینند؛ نهتنها چیز زیادی نبود که بتوانند بخورند، بلکه همان را هم که میخوردند، نشستنشان سر سفره محدودیتهایی داشت، از جمله اینکه غیریهودی نباید سر سفره باشد.
پطرس با ما سر سفرهای غذا میخورد که افراد غیریهودی، یعنی بهاصطلاح غیرمختون، سر آن بودند؛ ولی وقتی افرادی از یهودیمسیحیهای اورشلیم سر رسیدند، این کار را کنار گذاشت و جلوی آنها این کار را نمیکرد. به همین دلیل میگوید آدم ریاکاری بود؛ یعنی با آنها چنان رودربایستی داشت که با اینکه خودش ته دلش این کار را اشکال نمیدانست، وقتی آنها را دید به نوعی کوتاه آمد و این کار را نکرد. آری، فکر میکنم بزرگان یهود هم این اشکال را به مسیح میگرفتند که تو با افراد گناهکار مینشینی و همسفره میشوی.
ماجرای تاریخی مهم دیگری که خیلی واضح است و آن را میدانیم، این است که حدود سال هفتاد میلادی یهودیان انقلاب کردند و رومیها هم کلاً اورشلیم را با خاک یکسان کردند. بنابراین یکی از دلایل تاریخیِ باقیماندن تبلیغات پولس، جدا از اینکه او این کار را در جغرافیایی خیلی وسیع و با مجموعهای از مکتوبات خوب انجام میداد که الهیات نسبتاً خوبی هم داشت و برای افرادی که به هر حال کمی باسواد بودند هم قابل قبول بود، این بود که هستهٔ مرکزی مسیحیت در اورشلیم، که به نظر میآید تا حدودی از اعتبار بیشتری نسبت به پولس برخوردار بود، در سال هفتاد میلادی کلاً پاکسازی شد. پیش از سال هفتاد میلادی همهٔ سران حواریون کشته شده یا از دنیا رفته بودند، و بعداً هم با از بین رفتن تمرکز یهودیان و یهودیمسیحیها در اورشلیم، آن مرکز مسیحیت تقریباً از دنیا محو شد. حتی یهودیانی که آنجا بودند از اورشلیم آواره شدند.
این در واقع دومین مرحلهٔ آوارگی یهودیان در دنیاست. مرحلهٔ اول پس از ماجرای اسارت بابلی بود که در این مناطق پخش شدند، ولی عدهٔ عمدهای به اورشلیم برگشتند. این بار، اینکه یهودیان در عالم سرگرداناند و وطن ندارند، از پس از این سال هفتاد میلادی است که یهودیان دیگر وطنشان را به کلی از دست دادند، تا سال هزار و نهصد و چهل و هشت که دوباره خداوند رحم کند؛ یک بار توسط کوروش و این بار توسط انگلیسیها و چرچیل، دوباره اینها را به خانهٔ خودشان برگرداندند. به هر حال این آوارگی یهودیان از سال هفتاد میلادی شروع شد و مسیحیانی هم که آنجا زندگی میکردند به نوعی به اطراف رفتند؛ و طبعاً کسانی که حرفی غیر از حرف پولس میزدند کلیسایشان را از دست دادند و آن مراکز مسیحی که در این منطقهها به وجود آمده بود از بین رفت.
بنابراین خیلی طبیعی است که وقتی در قرن چهارم شورای نیقیه تشکیل شد و قرار شد اسقفهای کلیساهای موجود به آنجا بیایند، بنشینند و دربارهٔ این مناقشهٔ آریوس نظر بدهند، تقریباً همهٔ آدمهایی که آنجا آمدند از کلیساهای پولسی آمدند؛ نه مثلاً از میان کلیساهایی که اگر وجود داشت، به فرقههای بهاصطلاح مرتد مربوط بود: گنوسیها یا نستوریها و انواع و اقسام فرقههایی که در سه قرن اول وجود داشتند. به نظر میآید اسقفهایی که آنجا آمدند، به هر حال همهشان به نوعی به چیزی شبیه همین عهد جدیدی که ما امروز میشناسیم معتقد بودند؛ بنابراین در این محدوده بحث شد، و مطمئناً آدمهایی که مثلاً آن زمان در شمال آفریقا و جاهای دیگر بودند، لزوماً همهشان نماینده نداشتند.
میخواهم بگویم کلیساها را پولس تأسیس کرد و خودش سرپرستی میکرد؛ بعداً هم جانشینانش، در ساختاری که او به وجود آورده بود، مثلاً بهعنوان اسقفهای هر جا ظاهر شدند. تقریباً همهجا نامههای پولس مثل کتاب مقدس خوانده میشد. اینطور نیست که در تاریخی خاص این کتاب مقدس پدید آمده باشد؛ این نامههای پولس بهعنوان مبنای اعتقاد مسیحی در کلیساهای منطقهٔ شمال روم بهطور مداوم خوانده میشد، مثل فصلهای انجیل، و بخش عمدهٔ کتاب عهد جدید را نامههای پولس تشکیل میدهد. این نشان میدهد آدمهایی که در نیقیه نشستند، همه بنیانگذار کلیسا، یعنی پولس، را بهعنوان رهبر خودشان پذیرفته بودند.
تحلیل سکولار این ماجراها باز خیلی ساده است؛ معمولاً تحلیلهای سکولار خیلی سادهاند، یا دستکم سادهانگارانهاند. چون وقتی در مسائل دینی بحث میکنید، اگر معتقد باشید که اینجا واقعاً چیزهای الهی وجود دارد، باید مدام تلاش کنید ببینید این حرفی که این شخص میزند راست بود و آن یکی دروغ بود؛ ولی وقتی بهعنوان یک سکولار بحث میکنید، کلاً دروغ است. بنابراین اصلاً شکی وجود ندارد که داستانی که پولس تعریف میکند، اینکه مسیح بر او ظاهر شده، به نوعی ساختگی است. از نظر یک تحلیل سکولار چیز خیلی واضحی وجود دارد: پولس ایدههای مسیحی موجود را با شرایط جاهایی که در آنها تبلیغ میکرد تطبیق داد و توانست مجموعه عقاید جدیدی درست کند که برای افرادی که برایشان تبلیغ میکرد قابل قبول بود. شریعت را چرا ملغا کرد؟ چون سخت بود و مردم نمیپذیرفتند. یا مثلاً یک سری اعتقادات مثل تجسد و اینها را، اگر بشود به پولس نسبت داد، یا عبادت مسیح بهعنوان خدا را تبلیغ کرد، چون در تمام آن منطقه همه انسانپرست و امپراتورپرست بودند. بنابراین اگر قرار است دینی جانشین دین مشرکانهٔ آن مردم شود، خیلی طبیعی است که انسانی بالاتر از امپراتور معرفی کنید و بگویید این را بپرستید.
برای افرادی که اصلاً با یکتاپرستی آشنا نیستند و نسلاندرنسل همهشان بتپرست یا انسانپرست بودهاند، اگر یکدفعه چیزی مثل یکتاپرستی یهودی مطرح شود که فقط یک خدا وجود دارد و یک خدا را باید بپرستید، کمی به گوششان ثقیل است. بنابراین اگر عقاید مشرکانهای در مسیحیت پولسی دیده میشود، برای این است که همانطور که تبلیغ شریعت برای آن آدمها سخت بود، اینجور اعتقادات یکتاپرستانه هم برایشان قابل قبول نبود. پس از نظر سکولار، پولس مؤسس دین جدیدی است که ربط چندانی هم به اعتقادات مسیحی به معنای تعالیم مسیح ندارد و بیشتر به نوعی خواستههای اتباع روم را برآورده میکند. دیدگاه سکولار نسبت به کل مسیحیت غالباً این است که پولس اولاً مؤسس است و ثانیاً مسیحیت را از آن شکل اورشلیمیاش درآورده و چیز ملموستری ساخته که برای مردم قابل قبول باشد. برای همین هم خیلی خوب پیشرفت کرد: تشخیص درستی میداد که چه جور اعتقاداتی اینجا میگیرد و چه جور اعتقاداتی نمیگیرد. اگر شریعت را ملغا اعلام نمیکرد، قطعاً نمیتوانست پیش برود؛ بنابراین کارهایی را که برای پیشرفت خودش لازم بود انجام داد.
انگیزهاش؟ از نظر آدمهای سکولار انگیزه به اندازهٔ کافی وجود دارد. به هر حال شما دارید رهبری میکنید. مثلاً هیچلر انگیزهاش چه بوده است؟ آخرش هم نمیدانید چیست؛ پولس هم شاید خودش نمیداند. به هر حال نمیدانم سکولارها تحلیل واحدی دارند یا نه؛ میتوانید بگویید آدم قدرتطلبی است و حس رهبری دارد، جنبشی به وجود آمده و احساس میکند که خوب میتواند آن را پیش ببرد؛ یا اینکه اصلاً آدم جاهطلبی است، شور مذهبی هم دارد، یهودیای بوده که تعالیم دینی دیده است، و به هر حال مثل خیلی از آدمها که شور مذهبی دارند. این آدمهایی که در سراسر دنیا فرقه درست میکنند، چه جور آدمهایی هستند؟ شور مذهبی دارند همراه با حس رهبری، و طبعاً احساس میکنند حقایقی را فهمیدهاند که دیگران نمیفهمند و میروند تبلیغ میکنند. بنابراین نباید بگویید پولس آدمی بود که به چیزهایی که میگفت اعتقاد نداشت. به نظر میآید واقعاً اعتقاد داشت؛ فکر میکرد حقایق جدیدی را کشف کرده و واقعاً اعتقاد داشت به اینکه مسیح مثلاً پیامبر بوده است.
حالا خیلی مهم نیست که الان وارد این تحلیل بشوید؛ فکر نمیکنم از دیدگاه سکولار دیدگاه واحدی دربارهٔ پولس وجود داشته باشد. برمیگردد به اینکه شما چگونه به انسان نگاه میکنید. آدمی که تحلیلهایش همه اقتصادی است ممکن است این را ببیند: ظاهراً اورشلیمیها، یعنی یهودیان و مسیحیان اورشلیمی، آدمهای فقیری بودند، ولی پولس کمکم پیروانی پیدا کرد که وضع مالیشان چندان بد نبود. یکی از کارهایی که به نظر من از نظر تاریخی واضح است که انجام شده، این است که در این کلیساهایی که ایجاد میشد پولهایی جمع میشد، همانطور که الان هم جمع میشود؛ و حتی به نظر میآید پولس برای اورشلیم پول میفرستد. قدرت مالی پیدا کرده بود. آدمی که تحلیلهایش خیلی بر اساس پول و اقتصاد است، میتواند بگوید اصلاً شاید پولس انگیزههای اقتصادی هم داشته است. فکر میکنم خیلی مهم نیست که سکولارها شخصیت پولس را چگونه تحلیل میکنند.
ولی ماجرای پدیدآمدن عقاید مسیحی ارتدوکس را که به پولس نسبت میدهند، میتوانند اینگونه توجیه کنند که این عقاید برآیندی از عقاید واقعی موجود در اورشلیم و شرایط خاصی است که تبلیغ اقتضا میکرد. افرادی که پولس برایشان تبلیغ میکرد آدمهایی بودند که بعضی حرفها را نمیشد به آنها زد، و پولس هرجا لازم بود چیزهایی را فاکتور میگرفت و چیزهایی را اضافه میکرد، تا اینکه عقاید مسیحیت به این شکل موجود شکل گرفت. چون در جهت تبلیغ خودش کم و زیاد میکرد، طبعاً کارش خوب پیش میرفت، در حالی که آدمهایی که مثلاً در اورشلیم بودند و بهشدت پایبند شریعت و یک سری چیزها بودند، طبعاً نمیتوانستند.
ببینید، اینکه چرا کسانی که در اورشلیم بودند اینقدر پایبند شریعت بودند، میشود اینگونه از دیدگاه ارتدوکس نگاه کرد: همانطور که پولس نگاه میکند، آنها آدمهایی هستند که به نوعی دارند خیانت میکنند، چون در محیط یهودیاند و اگر شریعت را زیر پا بگذارند، از طرف یهودیان به زیر پا گذاشتن تورات متهم میشوند. در انجیل متی، همان انجیلی که در آن نوشته دنبال جنتایلز نروید، دنبال سامریان نروید و فقط میان خودتان بمانید، این جمله را از مسیح میخوانید که کسی که یک کلمه را کم یا زیاد کند، به هیچ وجه به ملکوت خدا راه پیدا نمیکند. یعنی مثلاً در انجیل متی تأیید صددرصد شریعت یهود را در چنین جملهای نقلشده میبینید؛ و در خود انجیل متی و سایر انجیلها، در همهشان، میبینید که این مسیح بعضی از قوانین شریعت را واقعاً نقض میکند. مثلاً قانون سبت را نقض میکند: در سبت کسی را شفا میدهد، یا اجازه میدهد حواریون از مزرعهای که از آن رد میشوند چیزی بچینند و بخورند. در همین سه انجیل اولیه، که این انجیلها بهاصطلاح وابسته به یهودیمسیحیهاست، و یوحنا شاید به نوعی فرق میکند، میبینید که کارهای مسیح از نظر علمای یهود ایرادهایی دارد: با افراد گناهکار مینشیند و غذا میخورد، یا در داستانهای مختلفی که نقل میشود، به نظر میآید بعضی از قواعد شریعت را عملاً نقض میکند. ولی در عین حال آن جمله هم آنجا دیده میشود که هیچ چیزی را نباید نقض کرد.
حالا میتوانید اینگونه فکر کنید: کسانی که در اورشلیم هستند، دارند از مسیح تبعیت نمیکنند، چون در محذورند. در میان یهودیان متعصب زندگی میکنند و خانوادههایشان همه یهودیاند؛ اینها که مثلاً به آدمی بهعنوان پیامبر ایمان پیدا کردهاند، چه توجیهی میتوانند داشته باشند که خداوند خودش به واسطهٔ پیامبری جدید دارد شریعت تورات را نقض میکند، شریعتی که به نظر یهودیان ابدی بوده است؟ بنابراین آنها به دلیل محذوری که آنجا داشتند شریعت را نقض نکردند، و پولس بود که چون بیرون از اورشلیم و بیرون از محیط یهودی بود، توانست این واقعیت را که مسیح شریعت را نقض کرده اعلام کند. آدمهای ارتدوکس اینگونه نگاه میکنند که حق با پولس بود: مسیح شریعت را نقض کرده بود، از خود کتابهای انجیل هم این برمیآید که در مواردی بهصراحت نقض کرده است، و سرانجام پولس این کار را پیش برد.
بگذارید یک لحظه از او دفاع کنم. پولس اخلاقیات متعالی را تعلیم میداد؛ همان اخلاقیاتی که به نظر میآید در انجیلها هم از طرف مسیح آمده است. امپراتورپرستی کجا و مسیحپرستی کجا؟ حالا مسیحپرستی را کنار بگذارید؛ اصلاً اگر چهرهٔ مسیح بهعنوان انسانی متعالی در ذهنتان باشد، کلی پیشرفت کردهاید، تا اینکه مثلاً آدم عجیب و غریب و خونخواری مثل Nero را بپرستید. بنابراین اخلاقیاتی که پولس تبلیغ میکند همین چیزی است که از مسیحیت میشنوید. خیلی وارد جزئیات تبلیغ پولس نمیشوم، چون فکر میکنم هرچه از مسیحیت میدانید، تقریباً همین چیزهایی است که پولس گفته است: اینکه به همسایهٔ خودت نیکی کن، اینکه به انسانها عشق بورزید و به یکدیگر کمک کنید. این جماعت مسیحی که ایجاد میشد، جماعتی متعالی بود. هیچ شکی در این نیست که این آدمهایی که مسیحی میشدند، از نظر معنوی بهشدت داشتند پیشرفت میکردند. آدمهایی به وجود آمدند که آنها را جلوی شیر و انواع حیوانات درنده انداختند و حاضر نشدند مسیحیبودن خودشان را انکار کنند. بنابراین این شور دینی که پولس داشت، در این آدمها هم به نوعی روح جدیدی دمیده بود، و این خیلی با امپراتورپرستی فاصله داشت.
حالا اگر بگویید مسیحپرست بودند، فکر نمیکنم خیلی بشود گفت که پیروان پولس مسیحپرست بودند؛ دستکم تفاوتهایی داشت. ببینید، فرض کنید قبول کنید که پولس معتقد به تجسد بود؛ یعنی اینکه خداوند، که موجودی ازلی و ابدی است، همان خدایی که ما میشناسیم و در تورات بود، در تاریخی خاص به شکل یک بشر هم ظاهر شده است. پرستش این آدم، منظورش پرستش خداست. مسیحیهای امروز هم به هر حال خداپرستاند دیگر. فقط اعتقاد دارند که خداوند دو جلوهٔ خاص هم داشته، به صورت مسیح و روحالقدس، که اینها هم ازلی و ابدیاند. به هر حال تصوری که مسیحیها از مسیح دارند، انسان به معنای متعارف نیست؛ تجلی همان خداوند ازلی و ابدی است که در یهودیت، در اسلام و در همهجا هست. امروز هم فکر نمیکنم بشود گفت مسیحیها انسانپرستاند، و دربارهٔ اتفاقی هم که در کلیساهایی که پولس تأسیس میکرد افتاده بود، واقعاً فکر نمیکنم بشود این را گفت. من گفتم بعضی از افراد سکولار اینگونه میگویند که مثلاً اینها امپراتورپرست بودند، بنابراین چهرهٔ انسانی دادن به خداوند مجردی که یهودیان میپرستیدند، به نوعی کمک میکرد؛ نه اینکه واقعاً پولس اینها را به نوعی به انسانپرستی دعوت کرده باشد. مسیح قطعاً انسان به آن معنایی که ما میفهمیم نبود؛ بنابراین اینها خداپرست بودند، منتها برای خداوند جلوهٔ انسانی قائل بودند. اعتقادی که میشود به پولس نسبت داد، حداکثر این است.
بنابراین پولس اولاً اخلاقیاتی تبلیغ میکرد که به نظر میآید به تبلیغ خود مسیح نزدیک است، و الهیات جدیدی داشت که هرچند ممکن است رنگ یونانی داشته باشد، به هر حال بیسابقه بود؛ و به نظر میآید طرفدارانش هم از نظر اخلاقی به هر حال افراد پیشرفتهای بودند. ممکن است در همهٔ اینها بشود شک کرد، ولی ظاهر امر هم این را نشان میدهد که وقتی مسیحی میشدند، اتفاق خیلی بدی برایشان نمیافتاد؛ اتفاق خوبی برایشان میافتاد.
اصلاً نمیخواهم با جزئیات وارد ماجراهای پس از پولس، یعنی ماجراهای قرنهای دوم و سوم که به شورای نیقیه منجر میشود، بشوم. به هر حال این اعتقادات خاص مسیحی پس از ظهور فرقههای زیاد شکل گرفت. کاری که میشد کرد این است که انبوهی از این عقاید و اختلافات فرقهای قرن دوم را مطرح کنم، یا مثلاً به شما مرجعی معرفی کنم تا دربارهٔ آن مطالعه کنید؛ اینکه دربارهٔ همهچیز، از مریم تا ماهیت مسیح، اختلاف وجود دارد، و کمکم همین اعتقاداتی مثل تثلیث و تجسد رسمیت پیدا کرد.
آبای کلیسا؛ مثلاً اوریجن کسی است که به نظر میآید اولین بار تثلیث را رسماً بیان کرده است، در قرن دوم. و انواع و اقسام دیگر، تا آگوستین که آدم خیلی مهمی است؛ چون الهیاتی را که ما امروز میشناسیم و در نامههای پولس بهطور پراکنده بود مدون کرد. او فیلسوفی نابغه است که وارد جریان مسیحیت شد و از نظر اعتقادی کار خیلی مهمی انجام داد. سرانجام این جریان به شورای نیقیه و رسمیتیافتن مسیحیت در امپراتوری روم منجر میشود، که دیگر پایان ماجراست؛ یعنی مسیحیت به این شکلی که ما میشناسیم شکل میگیرد.
فکر میکنم دربارهٔ همهٔ این چیزهایی که گفتم به هر حال اختلافنظر و تعبیرهای مختلف وجود دارد. تمام ایده و اعتقاد ارتدوکس این است که شما باید معتقد باشید پولس و همهٔ این افراد از طرف خداوند و روحالقدس ملهم بودند، خداوند پولس را انتخاب کرد و این رسالت را به او داد؛ و تا حدودی هم باید اعتقاد داشته باشید که آبای کلیسا مصون از خطا بودند و اعتقاداتی که بیان میکردند اعتقاد درست بود، و طبعاً باید اعتقاد داشته باشید که در شورای نیقیه هم حقایق مورد تأیید قرار گرفت. طبعاً مسلمانها به این چیزها اعتقاد ندارند.
ولی من میخواهم دربارهٔ کل این ماجراها، این انبوه ماجراها، ببینم از درون آنچه در قرآن نوشته شده چه موضعی میشود گرفت؛ دربارهٔ کل این ابهامی که دربارهٔ ظهور عیسی مسیح و شخصیت مسیح وجود دارد، و اینکه مثلاً آیا شریعت واقعاً توسط مسیح ملغی شده، یا توسط پولس، یا کس دیگری. مسلمانها همهٔ بدیهایی را که به وجود آمده به پولس نسبت میدهند؛ من سعی میکنم استدلالهایی بیاورم که اینطور هم نیست. خیلی نمیخواهم در موضع دفاع از پولس قرار بگیرم، ولی فکر میکنم اصراری که بر نقش پولس در همهٔ این ماجراها دارند کمی زیادی است، و سعی میکنم دلایلی بیاورم که بعضی از اتفاقها ربطی به پولس ندارد.
از جمله چیزی که الان گفتم: به هیچ وجه نمیتوانید تثلیث را از درون نامههای پولس دربیاورید. فکر نمیکنم کسی وجود داشته باشد که بتواند بگوید پولس تثلیث را گفته و تبلیغ کرده است. فکر میکنم تجسد به این معنای شورای نیقیه را هم بهراحتی نمیشود در نامههای پولس یافت. اشارههایی در نامههای پولس وجود دارد که به هر حال به نوعی برای مسیح صفتی الهی قائل است؛ ولی همین حالا آدمهای مسیحیای دارید که مخالف تجسدند، ولی کتاب مقدس را قبول دارند و میخوانند و معتقد نیستند که این چیزی انحرافی است و پولس مثلاً به تجسد به این معنای شورای نیقیه اعتقاد دارد. بنابراین فکر میکنم بد نیست آدم احتیاط کند و یکدفعه آدمی را تبدیل به شیطان نکند؛ فکر میکنم آری، دستکم کمی احتیاج به بحث دارد.
بعضی از این عقاید در پولس نیست، و اگر پولس راست بگوید، مصوبهٔ الغای شریعت هم در شورایی تصویب شده است، نه اینکه خودش برای خودش چنین کرده باشد. روایت پولسیاش این است که پولس و برنابا، که نمایندههای حواریون در انطاکیه بودند، آمدند و این مشکل را در اورشلیم مطرح کردند و آنجا چنین تصمیمی گرفته شد. شاید پیشنهادش را هم خود پولس نداده بود و فقط تابع مصوبهٔ شورای اورشلیم بود؛ یا شاید هم دارد دروغ میگوید و آدم شیطانصفتی است که خودش میخواسته این کارها را بکند. به هر حال خوب است آدم کمی احتیاط کند؛ از اسناد تاریخی بهراحتی نمیشود این نتیجه را گرفت که مثلاً آنها آدمهای خوبی بودند و اینهایی که بیرون آمدند یکدفعه همهچیز را خراب کردند.
یکی از حاضران: پیشتر صحبتی کردید و گفتید که مسیح معجزات خیلی خاصی داشته است؛ تفاوت در معجزات هم بوده است. مثلاً نمایندگانی که مسیح داشته، با نمایندگان پیامبر فرق داشتهاند و دربارهٔ اینها بحثی هم میشده است.
آری. به این اشاره نکرده بودم. ادعایی که وجود دارد این است که حواریون و این پیروان، یعنی رسولان، با نام مسیح مدام معجزه میکردند؛ و ادعایشان دربارهٔ اینکه اینها در این سو و آن سوی دنیا پیروان زیادی پیدا میکردند، این است که معجزاتی با نام مسیح از آنها ظهور میکرد. مثلاً خود پولس؛ معجزهای از این نوع که کسی را که مصروع است یا بهاصطلاح حالت دیوانگی دارد شفا بدهند، و در انجیلها زیاد به مسیح نسبت داده شده، به پولس هم نسبت داده میشود؛ مثلاً در همین اعمال رسولان صحنهای هست که پولس دقیقاً این کار را انجام میدهد. یعنی حواریون به نوعی فقط پیام نمیبردند؛ گویی قدرت مسیح را هم با خودشان همراه داشتند.
یکی از حاضران: به جای اینکه بگوییم مثلاً پولس، یا هر کس دیگری، این مسئلهٔ تجسد را اختراع کرد چون باب طبع مردم روم بود، میتوان گفت حقایقی دربارهٔ مسیح وجود داشته که چنین اعتقاداتی خودبهخود از آنها به وجود آمد.
به نظر من اینگونه بوده است. یعنی به نظر من این اعتقاد به خدابودن مسیح تقریباً ربطی به خواست مردمی که برایشان تبلیغ میشد نداشت؛ صددرصد از نشانههایی از این دست سرچشمه میگرفت، به اضافهٔ چیزهایی که در دورهٔ اول صحبتهایم به آنها اشاره کردم، بیشتر همانطور که بحث شد. به هر حال به نظر میآید، نمیگویم پولس، فکر میکنم دستکم بعضی از پیروان مسیح، و کلمهٔ حواریون را نمیآورم، اعتقاد داشتند که مسیح ادعای خدایی کرده است.
فکر میکنم یک پرسش خیلی مهم این است که تکلیف حواریون را روشن کنیم: حواریون چقدر آدمهای خوبی بودند؟ آیا مثلاً مثل پیامبران بودند؟ به روایت ارتدوکس یکی از آنها مسیح را لو داده است؛ یکی از ۱۲ نفرشان، حالا اگر ۱۲ نفر بودند. معلوم نیست ۱۲ نفر باشند؛ عدهای معتقدند که این عدد ۱۲ را به این دلیل اختراع کردند که میخواستند بگویند دین جدیدی ظاهر شده که جانشین شریعت و دین موسی است؛ و چون آنجا ۱۲ سبط بودند، اینجا هم ۱۲ حواری قرار دادند، به این معنا که امت جدیدی بود.
یک پرسش مهم که مسلمانها باید به آن جواب بدهند این است که اصلاً قرار بوده چیزی با عنوان مسیحیت ایجاد شود یا نه؟ آیا این مثلاً اختراع پولس است؟ این همه پیامبرانی که پس از موسی آمدند، مثلاً داوودیت و سلیمانیت و این چیزها ایجاد نکردند؛ همان شریعت و همان حرفهای موسی را تبلیغ میکردند و دین همان دین یهود بود دیگر. آیا مسیح واقعاً بهعنوان پیامبری ظاهر شد که دین جدیدی برای مردم آورد و به نوعی دین قبلی را منسوخ کرد یا نه؟ آیا پولس این فعالیت را انجام داده، یا کسان دیگری این فعالیت را انجام دادند؟ در تحقیقات آکادمیک عدهای، و شاید اکثریت، معتقدند که اصلاً در اورشلیم مسیحیتی وجود نداشته است. یک بار این را در کلاس گفتم و الان دوباره تکرار میکنم: دیدگاه غالب افرادی که مطالعهٔ تاریخی میکنند این است که مسیحیت در انطاکیه شکل گرفته است، جایی که پولس و برنابا و یهودا بودند و برای اولین بار گویی این حس به وجود آمد که اصلاً این دین جدیدی است، نه اینکه همان دین یهود باشد.
اصلاً مثلاً اگر یهودی باشید و منتظر ظهور مسیحا باشید و مسیحا بیاید، یعنی دینتان را عوض کردهاید؟ آیا مسیحا، به نظر میآید، شخصیتی بود که کسی انتظار داشت بیاید و مثلاً شریعت را ملغا کند؟ مثل پادشاهی بود که قرار بود بیاید و مجد و عظمت یهود را تجدید کند. یهودیان منتظر این بودند که کسی بیاید و، همانطور که در انجیل متی نوشته، شریعت موسی را تأیید کند و همان دین را داشته باشد؛ حالا شاید چیزهایی را اصلاح کند. پیامبران بنیاسرائیل معمولاً انحرافاتی را اصلاح میکردند؛ اگر مردم به شرک کشیده شده بودند، دوباره آنها را به سمت توحید میخواندند، نه اینکه دین جدیدی بیاورند. واقعاً چگونه است؟ این مسیحیت اختراع حواریون یا پولس است، یا مسیح واقعاً آمده بود که دین جدیدی بیاورد؟
به نظرم این، در کنار آن پرسش دیگر، پرسش مهمی است که مسلمانها باید با استفاده از قرآن دربارهٔ آن اظهارنظر کنند: آیا دین مسیح دینی جهانی بوده، یا در ادامهٔ ادیان بنیاسرائیل دینی بنیاسرائیلی بوده است؟ آیا این رفتن به بیرون از قوم یهود مجاز بود؟ آیا مسیح به آنها گفت این کار را بکنند، یا نه و همانی که در انجیل متی هست درست است، یعنی مسیح به آنها گفت دنبال گوسفندان گمشدهٔ خاندان بنیاسرائیل باشید؟ تمام پیامبران بنیاسرائیل دنبال گوسفندان گمشدهٔ خاندان بنیاسرائیل بودند؛ فقط دربارهٔ مسیح این اتفاق افتاده که دعوت جهانی شده است. آیا مسیح این را خواست و دین جدیدی تأسیس کرد یا نه، و اینها انحرافاتی است که به وجود آمده است؟
پس از یهودا شورایی تشکیل میشود و فرد دوازدهمی را انتخاب میکنند، چون تعداد حواریون کم شده بود. معلوم نیست اینها راست باشد؛ ممکن است همان ایده درست باشد که این عدد دوازده ساختگی است و چون میخواستند اعلام دین جدید کنند، این حرفها را زدند. برای نمونه، دربارهٔ تأکید بر اینکه مسیح خبر داده بود به صلیب کشیده میشود، فکر میکنم، نه به دلایل قرآنی، بلکه با خواندن خود کتاب مقدس، به نظر میآید در آن قسمت ابهامی هست؛ چون اگر این را گفته بود، پس از ماجرای مصلوبشدن اینقدر سردرگم و متوحش نمیشدند. به نظر میآید غافلگیر شدند. آری، میخواهم بگویم اصلاً کلاً به نوعی میتواند اصلش نادرست باشد. یعنی پس از اینکه مسیح مصلوب شد، به نظر میآید اینها خیلی نگران و متوحش و سردرگماند که این چه وضعیتی است که پیش آمده؛ و اگر از قبل این اطلاع به آنها داده شده بود، این خودش عجیب است. یعنی به نظرم میآید خود متن کتاب مقدس اینجا ابهامی دارد. دستکم فعلاً نمیخواهم دربارهٔ آن بحث کنم، ولی به نظر میآید ابهامی هست دیگر: اگر مسیح پیش از ورود به اورشلیم، آنطور که در متن انجیل هست، اینقدر به آنها گفته بود که من اینجا مصلوب میشوم و رنج میکشم و این حرفها، پس آن اتفاق خاصی نیفتاده است.
روایتی نامتعارف هست، انجیلی به نام انجیل یهودا. به یهودا هم انجیلی نسبت داده شده که در آن ادعا این است که مسیح از یهودا خواست این کار را انجام دهد، چون سرنوشتش این بود. یهودا در انجیل یهودا نزدیکترین حواری مسیح است و مسیح رازها را به او میگوید؛ از جمله این راز را که قرار است این اتفاق بیفتد به او گفته و او را مأمور کرده است که به سراغ معبد برود و مسیح را معرفی کند تا این کار انجام شود.