سخنران میگوید دربارهٔ مجموعهای از وقایع زمان مسیح و پس از او از نظر تاریخی تقریباً مطمئنیم؛ میخواهد نخست چیزهای مطمئن را بهعنوان فکت بیان کند و بعد به جاهای مشکوک و اختلافها برسد، تا مسلمانها هم داستانی داشته باشند که با فکتهای قرآن سازگار باشد. به گمان او تلاش خیلی خوبی برای ساختن چنین داستان اسلامی نشده است. در این جلسه ماجرا را میگوید و در هر مورد پرسشها و ابهامها را هم میآورد؛ پیش از ورود به ماجرای بعد از مصلوبشدن بعضی پرسشها را جدی مطرح میکند.
رویداد اورشلیم و تعبیر قرآنی
او میگوید با توجه به قرآن هیچ شکی نیست که یک نفر در اورشلیم اعدام شد؛ قرآن منکر مصلوبشدن یک نفر نیست و میگوید «و لکن شُبِّهَ لَهُم»، که معمولاً اینگونه تعبیر میشود که فرد اشتباهی را مصلوب کردند. به گفتهٔ او مکاتبات مربوط به دستگاههای اداری روم، تقریباً همهٔ انجیلها و قرآن در این نکته همداستاناند که یک نفر در ایام عید فصح در اورشلیم مصلوب شد.
داستان باراباس را میآورد، ولی میگوید هیچ بعید نیست که فقط داستان باشد و معلوم نیست در این مورد چقدر مطمئنیم. دربارهٔ توطئه میگوید از آیه و شواهد تاریخی تقریباً برمیآید که یهودیان ترتیبش را دادهاند؛ نه لزوماً، ولی تفسیر دیگرش به نظر او زحمت دارد.
یکی از حاضران میگوید «شُبِّهَ لَهُم» یعنی یهودیان. او پاسخ میدهد که از نظر لفظی طبیعیترین فهم آیه این است که یک نفر مصلوب شد ولی مصلوب او نبود، و اینکه چه کسی مصلوب شد را واقعاً نمیداند؛ روایتهایی هم هست که اغلب یهودا را نام میبرند، ولی او با این جزئیات کاری ندارد.
او میگوید در شروع کار به نظر میآید باید مقدمات تاریخی را باور کرد: مسیح به اورشلیم آمد و به احتمال بسیار زیاد رفتارهایی کرد، از جمله اینکه معبد را کمی به هم ریخت؛ از پیامبر بزرگی که وارد خانهٔ خدا شود و بازار ببیند، همین طبیعی است. به نظر میآید اینها مقدمهٔ توطئه بود، ولی تعبیر قرآن این است که آنها شکست خوردند و کس دیگری را اعدام کردند.
روایت سکولار
او میگوید داستان مورد توافق همه این است که شخصیتی به نام مسیح در اطراف اورشلیم کارهایی کرده، معجزاتی از او سر زده و پیروانی پیدا کرده است؛ حتی آدمهای سکولاری معتقدند قدرت شفابخشی داشته، البته نه اینکه مرده را زنده کند. به نظر میآید از نظر تاریخی کاملاً مسلم است که در قومی تحت فشار سیاسی روحیهٔ انتظار ظهور مسیحا وجود داشته است. گروهی از محققان تاریخی میگفتند این را مسیحیها ساختند، ولی پس از پیدا شدن طومارهای بحرالمیت دیگر هیچکس نمیتواند در این شک کند.
از دیدگاه سکولار اتفاق سادهای افتاده است: جنبشی بوده و قرار بوده این شخص پادشاه شود، بعد او را گرفتند و کشتند و پیروان دچار بحران شدند. انجیلها و نامههای پولس انتظار ظهور قریبالوقوع مسیح را نشان میدهند. سکولارها میگویند اینها پس از مدتی یا واقعاً دچار توهم شدند یا توجیه کردند که او را دیدهاند و برمیگردد؛ مثالش فیلمی است که مردم پس از کشتهشدن زاپاتا میگویند اسبش هنوز اینجاست و او دوباره برمیگردد. در داستان سکولار اینها همه بافتهٔ خیالات و تحقق خواستها و نیازهای روانی حواریون است.
داستان ارتدوکس و پرسش از مسلمانان
او میگوید مسیحیت دستکم دو داستان مهم دارد و داستانی که گرفته داستان ارتدوکس است. در این داستان مسیح آمده بود که به صلیب کشیده شود، بهعنوان تاوان گناه بشر، و موضوع ظهورش سیاسی نبود. این داستان بیش از همه به پولس نسبت داده میشود و در آن ملکوت خداوند با ظهور و مصلوبشدن و رستاخیز مسیح ظاهر شده است.
سپس میپرسد توضیح مسلمانان چیست: موسی کار بزرگی کرد و شریعت آورد، ولی مسیح به نظر او چند سال در روستاهای اطراف اورشلیم مداوا کرد و ظاهراً شریعتی نیاورد. میپرسد اگر مسیح مصلوب نشد و به آسمان رفت، نتیجهٔ رسالتش چیست و چرا آمد، و میگوید این معمایی دربارهٔ رسالت مسیح است، نه دربارهٔ مصلوبشدن.
او آیهٔ «و مکروا و مکر الله» را در آل عمران میآورد و میپرسد این مکر به چه اشاره دارد و به چه کسی برمیگردد؛ ممکن است به حواریون برگردد یا به یهودیهایی که ایمان نیاوردند؛ دربارهٔ خوانش مکرِ حواریون میگوید فکر میکند اکثر مفسران قرآن اینگونه نگاه نمیکنند. میگوید نمیخواهد به این پرسشها جواب بدهد و فقط میخواهد بگوید مسلمانها باید جواب را از درون قرآن دربیاورند.
نگاه گنوسی
او میگوید در قرن اول و دوم دیدگاههای مسیحی خیلی واگرا بود و پیدا شدن نجع حمادی درک این واگرایی را وارد مرحلهٔ تازهای کرد. یکی از این دیدگاهها را اصطلاحاً گنوسی میگویند: مسیح تعالیم رازآمیزی داشت و هر کس آن را درک کند رستگار میشود، و مصلوبشدن را انکار نمیکنند ولی برایشان محوریت ندارد. او این را با موعظهٔ صلیب مسیح در نامههای پولس مقابل میگذارد.
او میگوید ارتدوکسها همهٔ نگاههای دیگر را مهر ارتداد میزنند و بدترین سخن یکی از فرقهٔ مقابل را برمیدارند؛ مثالش را از رفتار وهابیها با شیعه میآورد. میگوید مدافع فرقههای گنوسی نیست؛ ممکن است بعضی از آنها، و شاید حتی خیلیها، اعتقاد ثنوی داشته باشند، ولی همه اینطور نیستند. انجیل توماس را مجموعهای از سخنان مسیح میداند که در آن حرفی از مصلوبشدن نیست و خدای خیر و شر هم دیده نمیشود، یا اگر هست خیلی کمرنگ است، و به آن علاقه دارد.
به گفتهٔ او یک داستان میتواند این باشد که همانطور که موسی شریعت ظاهر را آورد، مسیح معارف پنهان را آورد. یکی از حاضران میگوید این نگاه با قرآن سازگار نیست؛ او این دیدگاه را تأیید نکرده بود و پاسخ میدهد که با آن مخالف نیست: تعالیم مسیح هم به هر حال میتواند نشر پیدا کند، هرچند در زمان زندگیاش برای همه نشر پیدا نکرد. او این دو شاخه را مهمترین شاخههای اعتقادات مسیحی میداند و میگوید هر دو توجیه میکنند که مسیح کاری را که باید انجام میداد انجام داد.
پس از غیبت و مسئلهٔ رهبری
او واژهٔ «غیبت» را به کار میبرد، چون مسلمانها به نوعی به مرگ مسیح باور ندارند و مسیحیها هم معتقدند او زنده است و فقط غایب است. روایت مشترک انجیلها این است که او را پایین آوردند و در مقبرهای گذاشتند؛ محققان ایراد میگیرند که رومیها چنین نمیکردند، و توجیه مسیحیها این است که یهودی متمولی که به مسیح علاقه داشت این کار را کرد. به اعتقاد عمومی مسیحیها پس از سه روز قبر خالی بود و مسیح ظاهر شد، و بنا به انجیلهای چهارگانه نخست بر مریم مجدلیه.
دربارهٔ مریم مجدلیه میگوید انجیلهای ارتدوکس او را کمرنگ میآورند و انجیلهای گنوسی مثل فیلیپ و مریم او را برجسته میکنند. به نظر او طبیعی است که او یا زنان دیگر نقش زیادی داشتند و سانسور شده است؛ برعکسش بعید است. به پرسش مهم رهبری هم اشاره میکند: انجیلها فرد مختلفی را نشان میدهند، پطرس، یوحنا و جیمز، و مریم مجدلیه هم در یکی از آنها تقریباً حالت ریاست دارد.
از عید پنجاهه شروع رسالت و فرستادن رسولان را نقل میکند. در انجیل متی از قول مسیح آمده که به سراغ غیریهودیها و سامره نروید و فقط دنبال گوسفندان گمشدهٔ خاندان اسرائیل باشید، ولی بعداً به سراغ غیریهودیها رفتند. او میپرسد آیا قرار بود دعوت عام شود و میگوید مسلمانها باید جواب بدهند؛ به نظر میآید کسی که انجیل متی را نوشته گرایشش این بود که دعوت عام نشود.
او میگوید از نظر تاریخی مسلم است که مسیحیان اقلیتی بیپناه بودند و تا قرن چهارم تحت تعقیب ماندند؛ شهدایی بودند که تقیه نمیکردند و مسیحیبودن خود را انکار نمیکردند، با اینکه کافی بود فقط انکار کنند.
پولس: زندگی و الهیات
او میگوید بدون شک شخصیت اصلی مسیحیت پولس است که از حواریون نبود؛ یهودی بود و به گفتهٔ خودش در نامهها متعصب، و در شکنجه و اعدام مسیحیان هم نقش داشت. پولس روایت میکند که در میانهٔ راه مسیح بر او ظاهر شد و رسالت ترویج مسیحیت به او داده شد. او راست یا دروغبودن این ماجرا را کنار میگذارد، ولی میگوید آنچه امروز مسیحیت میشناسیم همان است که پولس تبلیغ میکرد، و تقریباً تمام کلیساهای قرن اول در شمال امپراتوری روم را پولس افتتاح کرده است.
به گفتهٔ او پولس باسواد و پرشور بود و نامههایش بخش عمدهٔ عهد جدید است؛ تقریباً میشود گفت همهٔ الهیاتی که با عنوان روایت اسقفی گفته پولس ساخته یا کشف کرده است. میگوید نظر شخصی او این است که پولس بدون هیچ شکی الهیدانی نابغه است. تقریباً بهطور قاطع میشود گفت در عهد جدید اشارهای به تثلیث نیست، و تجسد به معنای نیقیه را هم بهراحتی نمیشود در نامههای پولس یافت؛ آریوس طرفدار پولس بود. او میگوید بعضی معتقدند در این مورد نوسانی هست، ولی ادعای اینکه پولس مسیح را خدا میدانست بر پایهٔ نامهها قابل طرح است.
به گفتهٔ او پولس سیتیزن امپراتوری روم بود و این کمک میکرد در برابر اعدام و دستگیری مصونیت قانونی داشته باشد. اکثریت محققان مسلمان پولس را عامل تحریف میدانند؛ روایتی هم از یکی از ائمه هست که مطمئن و مفصل نیست.
شورای اورشلیم و استقرار کلیساهای پولسی
او شورای اورشلیم را از قول پولس و طرفدارانش نقل میکند: موضوع این بود که آیا غیریهودیها باید شریعت یهود را بپذیرند، و از قول پولس نتیجه این شد که لازم نیست. میپرسد آیا این شورا واقعاً تشکیل شد و حواریون پذیرفتند؛ و به نظر میآید این نقطهٔ عطف تبلیغ پولس بود. اصل معروفی که به پولس نسبت میدهند این است که فقط ایمان به مسیح رستگاری را تضمین میکند، و به ادعای پولس تعمید جانشین ختنه شد.
او میگوید اختلاف میان پولس و پطرس را در خود کتاب اعمال رسولان میبینید: پولس میگوید در انطاکیه در برابر پطرس ایستاد، چون ریاکار بود. حدود سال هفتاد میلادی رومیها اورشلیم را با خاک یکسان کردند و هستهٔ مرکزی مسیحیت آنجا، که به نظر میآید تا حدودی اعتبار بیشتری از پولس داشت، پاکسازی شد. به همین دلیل اسقفهای نیقیه تقریباً همه از کلیساهای پولسی آمدند، و نامههای پولس در آن کلیساها مثل کتاب مقدس خوانده میشد.
تحلیل سکولار، دفاع از پولس و پرسشهای باز
او میگوید تحلیل سکولار ساده است: داستانی که پولس تعریف میکند، اینکه مسیح بر او ظاهر شده، ساختگی است و پولس ایدههای موجود را با شرایط جاهای تبلیغ تطبیق داد. در این تحلیل پولس شریعت را چون سخت بود و مردم نمیپذیرفتند ملغا کرد، و اگر اعتقاداتی مثل تجسد را بشود به او نسبت داد، چون مردم آن منطقه امپراتورپرست بودند انسانی بالاتر از امپراتور معرفی کرد؛ پولس در این دیدگاه مؤسس دین جدیدی است. دربارهٔ انگیزه میگوید سکولارها دیدگاه واحدی ندارند، ولی به نظر میآید پولس واقعاً به چیزهایی که میگفت اعتقاد داشت.
سپس میگوید بگذارید از پولس دفاع کنم: اخلاقیاتی که پولس تعلیم میداد با انجیلها سازگار بود و جماعت مسیحی متعالی شد. اگر پولس معتقد به تجسد بود، پیروانش خداپرست بودند که برای خداوند جلوهٔ انسانی قائل بودند؛ به گفتهٔ او حداکثر اعتقادی که میشود به پولس نسبت داد همین است.
او میگوید مسلمانها همهٔ بدیها را به پولس نسبت میدهند و به نظر او اصراری که بر نقش پولس دارند کمی زیادی است. تثلیث را در نامههای پولس نمیشود یافت و تجسد را به معنای نیقیه هم بهراحتی نه؛ بهتر است آدم یکدفعه کسی را تبدیل به شیطان نکند. مصوبهٔ الغای شریعت هم، اگر پولس راست بگوید، در شورا تصویب شده بود، هرچند شاید هم دروغ میگوید.
او پرسشهای دیگری هم برای مسلمانها مطرح میکند: آیا قرار بود چیزی با عنوان مسیحیت ایجاد شود یا اختراع پولس است، و آیا دین مسیح جهانی بود یا بنیاسرائیلی. دربارهٔ خبر دادن مسیح به حواریون دربارهٔ اینکه به صلیب کشیده میشود هم میگوید با خواندن خود کتاب مقدس به نظر میآید ابهامی هست: اگر مسیح پیش از ورود به اورشلیم اینقدر گفته بود، حواریون پس از مصلوبشدن اینقدر سردرگم و متوحش نمیشدند.
→ متنِ کاملِ این جلسه