→ بازگشت به مسیحیت

جلسهٔ ۲۱ · مسیحیت

مکر یهودیان، صلیب و جانشین مسیح

۱۴,۹۰۴ واژه
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او می‌خواهد دربارهٔ آیهٔ «و مکروا و مکر الله» بگوید چه کسانی مکر کردند و مکر الهی چه بود. قسمت‌هایی از انجیل متی را می‌خواند که نشان می‌دهد این اتفاق چگونه پیش رفت. بعد مستقیماً وارد بحث دربارهٔ خود واقعهٔ مصلوب‌شدن عیسی می‌شود و می‌گوید می‌خواهد کار را سخت کند و به دلایل دینی مسیحی‌ها هم بپردازد. در پایان نظری می‌دهد که می‌گوید بر آن تأکید ندارد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.

آیهٔ «و مکروا و مکر الله» این پرسش را پیش می‌آورد که چه کسانی مکر کردند و مکرشان چه بود، و تا آن حدی که می‌فهمیم، مکر الهی که اینجا به آن اشاره می‌شود چیست. بحث من از نیمهٔ دوم جلسهٔ قبل دربارهٔ همین آیه و دربارهٔ اتفاق‌هایی بود که دست‌کم نزدیک به مصلوب‌شدن حضرت مسیح افتاد. قسمت‌های واضح مکر را، یعنی آنچه یهودی‌ها می‌خواستند بکنند، گفتم. فکر می‌کنم خیلی بدیهی است که از طرف یهودی‌ها چنین مکری وجود داشت: می‌خواستند حضرت عیسی را به دست فرماندار رومی آنجا از بین ببرند، نه با قوانین خودشان. چون می‌دانستند حضرت عیسی طرفدارانی دارد و به سبب معجزاتی که انجام داده و شخصیتی که مردم از او می‌شناسند محبوبیتی کسب کرده است، نمی‌خواستند خودشان را با مردم درگیر کنند. در واقع می‌خواستند دو دشمن خودشان را به این طریق به جان هم بیندازند؛ اگر درگیری پیش می‌آمد، حتی به نوعی به نفع رهبران یهودیت در اورشلیم می‌شد.

دفعهٔ قبل اشاره کردم که این قصد یهودی‌ها در انجیل با صراحت آمده است: وقتی عیسی را تحویل پیلاطوس دادند، پیلاطوس گفت اگر این از نظر شما گناهکار است، بروید خودتان مجازاتش کنید؛ و آن‌ها اصرار کردند که نه، ما این کار را نمی‌کنیم، تو باید مجازاتش کنی. یادم نیست در کدام انجیل، ولی در یکی از انجیل‌ها کار به آنجا می‌رسد که به پیلاطوس می‌گویند اگر این کار را نکنی، نامه می‌نویسیم که از منافع روم حمایت نمی‌کنی؛ یعنی به نوعی خبر می‌دهند. واقعاً یادم نیست این در انجیل با صراحت آمده یا نه؛ دست‌کم چنین روایت تاریخی وجود دارد، ولی خیلی مطمئن نیستم که در متن انجیل باشد. به هر حال اینکه این‌ها می‌خواستند این کار به دست رومی‌ها انجام بگیرد کاملاً واضح است. از آن طرف، آنچه اتفاق افتاد جزء مکر الهی محسوب می‌شود.

در انجیل آمده است که همسر پیلاطوس رؤیایی، در واقع کابوسی، دید؛ به نوعی به او الهام شد که این مرد بی‌گناه است و به شوهرش پیغام داد که به هیچ وجه در قتل او شرکت نکند. فکر می‌کنم پیلاطوس، حتی اگر رؤیای همسرش نبود، به عنوان فرماندار هوشمند رومی به اندازهٔ کافی سیاستمدار بود که بفهمد این روحانیون یهودی چه کلکی می‌زنند، و طبیعی است که به هیچ وجه نمی‌خواست خودش را با مردم درگیر کند. حالا قسمت‌هایی می‌خوانم که نشان می‌دهد این اتفاق، که ما آن را جزء مکر الهی حساب می‌کنیم، چگونه پیش رفت. فکر می‌کنم در هر چهار انجیل به این موضوع اشاره شده است، ولی فکر می‌کنم در انجیل متی از همه مفصل‌تر و جالب‌تر است.

پیلاطوس برای اینکه به نوعی از خودش سلب مسئولیت کند، آن صحنه را پیش می‌آورد. از نظر تاریخی تقریباً می‌دانیم که دست‌کم هیچ شاهد تاریخی نداریم که در هیچ موردی چنین سنتی وجود داشته باشد که دو نفر را بیاورند و بگویند یکی را انتخاب کنید تا آزادش کنیم. تنها جایی که در تاریخ چنین چیزی ثبت شده همین مورد است، ولی در انجیل‌ها نوشته شده که او عادت داشت در ایام عید فصح این کار را بکند. گاهی وقتی چیزی درست نیست، در خود متن انجیل هم که نگاه کنید، به نوعی احساس می‌کنید که این‌طور نیست. الان یادم نیست در کدام انجیل، ولی در یکی از انجیل‌ها آمده است که نزد پیلاطوس می‌روند و می‌گویند طبق آن عادتی که داشتی این کار را بکن؛ در حالی که اگر رسم و عادتی باشد که این کار را انجام می‌دهند، دیگر کسی نمی‌رود تقاضایش را بکند. به هر حال به نظر می‌آید شواهد تاریخی این است که این کار استثنائاً همین‌جا انجام شده و کاملاً با فضای سیاسی آنجا و توطئه‌ای که می‌خواهند پیش ببرند هماهنگ است؛ پیلاطوس در واقع پاتکی به آن‌ها می‌زند.

نکته این است که از نظر پیلاطوس، او دارد کار سیاسی خودش را می‌کند؛ ولی با توضیحاتی که من دارم، یعنی اینکه کل این ماجرا قرار است به آنجا ختم شود که میثاق میان خداوند و بنی‌اسرائیل با همین کاری که انجام می‌دهند کلاً ملغا می‌شود، مهم است که شرایط اینجا طوری پیش می‌رود که مردم هم در این کار سهیم می‌شوند. پیلاطوس به دلایل سیاسی این کار را می‌کند، ولی از نظر الهی اینجا اتفاق خیلی مهمی می‌افتد: فقط رهبران قوم یهود نیستند که در این توطئه شرکت دارند؛ مردم زیادی اینجا جمع شده‌اند و آن مردم هم رأی می‌دهند که عیسی را مصلوب کنند. بگذارید این قسمت‌های انجیل متی را بخوانم؛ فکر می‌کنم از خود متن خیلی روشن است که اینجا چه اتفاقی می‌افتد و شاید دیگر احتیاجی به توضیح نباشد.

ماجرا به این شکل پیش رفت که کسی به نام باراباس را آوردند و قرار شد یکی از آن دو را آزاد کنند. متن می‌گوید: «چون خوب می‌دانست که سران قوم یهود عیسی را از روی حسادت به خاطر محبوبیتش در میان مردم دستگیر کرده بودند. در همان هنگام که پیلاطوس جلسهٔ دادگاه را اداره می‌کرد، همسرش برای او پیغام فرستاد، گفت با این مرد بی‌گناه کاری نداشته باش، چون که دیشب به خاطر او خواب‌های وحشتناکی دیدم. کاهنان اعظم و مقامات قوم یهود از این فرصت استفاده کردند و مردم را واداشتند که از پیلاطوس آزادی باراباس و اعدام عیسی را بخواهند. پس فرماندار دوباره پرسید: کدام یک از این دو نفر را می‌خواهید برایتان آزاد کنم؟ مردم فریاد زدند: باراباس.» پیلاطوس اینجا دارد کار خودش را می‌کند و می‌خواهد مسئولیت را از دوش خودش بردارد. «پیلاطوس پرسید: پس با عیسی که مسیح شماست چه کنم؟ مردم یک‌صدا فریاد زدند: مصلوبش کن. پیلاطوس پرسید: چرا؟ مگر چه گناهی کرده است؟ ولی باز فریاد زدند: اعدامش کن، اعدامش کن. وقتی پیلاطوس دید که فایده‌ای ندارد و حتی ممکن است شورشی به پا شود، دستور داد کاسهٔ آبی حاضر کردند. در مقابل چشمان مردم دست‌های خود را شست و گفت: من از خون این مرد بری هستم. هر اتفاقی بیفتد، شما مسئولید. جمعیت فریاد زدند: خونش به گردن ما و فرزندان ما باشد.»

این خیلی جالب است. فکر می‌کنم این دقیقاً همان صحنه‌ای است که خداوند می‌خواست پیش بیاید: اگر این نقل راست باشد، آن‌ها اصلاً خون او را به عهده گرفتند؛ و کسی که خون عیسی را به عهده بگیرد، تکلیفش روشن است. فکر می‌کنم هرکس این قطعه را بخواند، دست‌کم معلوم است که آن‌ها چه می‌خواستند بکنند و پیلاطوس چه می‌کند، و ما به عنوان مسلمان هم حس می‌کنیم که چه اتفاقی دارد می‌افتد: این پایان ماجراست؛ یعنی دیگر بعد از این پیامبری برای یهودیان نمی‌آید.

این اتمام حجت خوبی است. خداوند در طول تاریخ بنی‌اسرائیل رسولانی فرستاد و این‌ها آن‌ها را تکذیب کردند یا کشتند. اگر خدا عیسی را، که شاید بزرگ‌ترین پیامبر خدا باشد — هرچند می‌شود گفت موسی بزرگ‌تر است — با این همه معجزه بفرستد و او را بکشند، قبول دارید که دیگر نباید پیامبری بیاید. خدا چه کسی را می‌خواهد بفرستد؟ دیگر آدمی بزرگ‌تر از عیسی پیدا نمی‌شود که برای یک قوم بفرستند و این همه کار هم بکند. اتمام حجت یعنی همین. الان چه کسی می‌تواند ادعا کند که چرا خدا دیگر برای بنی‌اسرائیل پیامبر نمی‌فرستد، مگر ما با هم عهدی نداشتیم؟ مهم‌ترین آدم تاریخ را این‌طور برایشان فرستادند؛ کارهایی که ما در قرآن می‌خوانیم و از خواندنش شگفت‌زده می‌شویم، جلوی چشم این آدم‌ها در عرض دو سه سال انجام شد، نه یکی دو روز؛ و نهایتاً رهبرانشان و، همان‌طور که می‌بینید، مردم همه یک‌صدا کمر به قتل عیسی بستند. حالا اینکه توانستند عیسی را بکشند یا نه، قبول دارید که اصلاً مهم نیست؛ مهم این است که این کار را کردند.

مثل این است که قوم ابراهیم بگویند ما که نتوانستیم؛ حضرت ابراهیم را در آتش انداختیم، ولی آتش او را نسوزاند. این دیگر ربطی به قوم ندارد. آن‌ها تا جایی که می‌توانستند کار خودشان را کردند: آن‌قدر هیزم جمع کردند و آتش آن‌قدر زیاد شد که نمی‌شد ابراهیم را از نزدیک در آن انداخت و از راه دور، مثلاً با منجنیق، انداختند. اینکه خدا چه کسی را نجات بدهد، ربطی به کاری که قوم کرده ندارد. یا اینکه قوم لوط بگویند ما می‌خواستیم کاری بکنیم، ولی دست به این فرشته‌ها که نزدیم و اتفاقی نیفتاده، پس چرا می‌خواهید ما را عذاب کنید؟ این پذیرفتنی نیست. رهبران قوم یهود همراه با مردم، با تمام وجود، همان‌طور که می‌بینید، فریاد می‌زنند و می‌خواهند عیسی را بکشند؛ همه کار هم کردند: دستگیرش کردند، تحویلش دادند، فشار آوردند و فرماندار رومی را مجبور می‌کنند که این کار را انجام بدهد، و او هم انگار در حالت اجبار این کار را انجام می‌دهد. حالا اگر در این میان اتفاق دیگری بیفتد، آن اصلاً ربطی به سرنوشت قوم یهود ندارد.

یکی از حاضران: رسالت مسیح واقعاً چه بوده است؟

من این را گفتم که چیزی که در قرآن صراحت بیشتری دارد و به وضوح آن را می‌فهمید، این است که مسیح آخرین پیامبر بنی‌اسرائیل است. به صراحت قرآن، یهودی‌ها می‌خواستند او را بکشند و هنوز هم لاف می‌زنند که کشتیمش؛ یعنی خجالت هم نمی‌کشند و همین الان هم ادعا دارند که چنین آدمی بود و ما کشتیمش. بنابراین این پایان آن ماجراست و این ماجرا در قرآن ماجرای خیلی مهمی است: نبوت در خاندان بنی‌اسرائیل بود، با حضرت عیسی ختم شد و نهایتاً حضرت رسول در خاندان اسماعیل ظهور کرد. این ماجرا به آنجا برمی‌گردد که آن‌ها کوشیدند حضرت عیسی را بکشند و هنوز هم، به نقل قرآن، لافش را می‌زنند. همین الان هم یهودی‌ها انکار نمی‌کنند که چنین آدمی آنجا بود و اعدام شد؛ یعنی از نظر تاریخی نمی‌بینید که یهودی‌ها منکر این باشند که چنین اتفاقی افتاده است.

چند دلیل هست. بگذارید برای اینکه بگویم از خود قرآن اهمیت این کار را چگونه می‌فهمید، پرانتزی نسبتاً طولانی باز کنم. نمی‌خواهم به‌طور کلی دربارهٔ سورهٔ بقره صحبت کنم، ولی می‌خواهم دست‌کم به این نکته اشاره کنم: اگر بخواهید یک تم اصلی برای سورهٔ بقره بگویید، سورهٔ بقره می‌گوید این انتقال چرا و چگونه انجام شد. کل سورهٔ بقره در جهت بیان این است که ماجرای بنی‌اسرائیل چه بود: موسی ظهور کرد، این‌ها چه کارها کردند، چه معجزاتی دیدند و در چه مراحلی عهد را شکستند؛ و نهایتاً به آنجا برمی‌گردد که ابراهیم چگونه با اسماعیل کعبه را ساخت و دعا کردند که پیامبری در آنجا ظهور کند؛ و حالا این پیامبر در این خاندان ظهور کرده و دیگر در آنجا پیامبری ظهور نکرده است.

سورهٔ بقره از جایی به بعد به مسئلهٔ تغییر قبله می‌رسد. تغییر قبله چیست؟ همین است: دیگر اورشلیم قبله نیست و حالا مکه قبلهٔ جهان است؛ یعنی آدم‌های مؤمن دنیا حالا دیگر باید به این سوی دنیا، به آنجا که ابراهیم اسماعیل را گذاشته بود و کعبه را ساخته بود، اقتدا کنند. این مفهوم تغییر قبله به یک معنا مرکز کل بحث سورهٔ بقره است. سوره مقدمات را بیان می‌کند: این قوم چه بودند و چه کردند، ما با آن‌ها چه کردیم و چگونه با آن‌ها عهد بستیم، و چه شده که حالا قبله تغییر می‌کند و شریعت جدید نازل می‌شود. از جایی به بعد در سورهٔ بقره گویی مقدماتی گفته می‌شود که حالا دیگر دین جدیدی می‌آید و شریعت موسی نقض می‌شود. از جایی به بعد می‌بینید که احکام حج و احکام روزه می‌آید، و تا آخر سورهٔ بقره کم‌وبیش بیشترین بخش به گفتن احکام شریعت اسلام اختصاص دارد؛ و بیشتر این احکام جدیدند، یعنی مشابه یهودی ندارند. بعضی از احکام در اسلام و یهودیت به نوعی مشترک‌اند، ولی احکام با حج شروع می‌شود و مثلاً احکام مربوط به طلاق با حجمی خیلی بیشتر از آنچه شاید آدم انتظار دارد می‌آید، چون این احکام خلاف شریعت‌های قبل است. در واقع شریعت جدید بعد از این قبلهٔ جدید تصدیق می‌شود. این کل روال سورهٔ بقره است؛ البته مقدمهٔ لازم را هم دارد که اصلاً شریعت یعنی چه: در آغاز داستان آدم و حوا را می‌گوید، که مردم چگونه به زمین آمدند و خداوند وعده کرد که من شما را هدایت می‌کنم. همهٔ این پیامبران در ادامهٔ همان آیه می‌آیند: هر وقت برایتان هدایتی فرستادم، اگر پیروی کنید، دیگر حزنی بر شما نیست و از چیزی نترسید. این نتیجهٔ هبوط بشر است که به نوعی به ظهور هدایت در شکل شریعت احتیاج پیدا شده است.

چیزی که می‌خواهم بگویم برای خودم واقعاً جالب است و فکر می‌کنم برای شما هم باید جالب باشد: وقتی تمام این سوره را می‌خوانید، این احساس به آدم دست می‌دهد که گویی برای خدا چقدر سخت است که با وجود این همه کاری که این‌ها کردند، این عهد شکسته می‌شود؛ یعنی از این طرف چقدر سخت این عهد به نوعی عوض می‌شود. چقدر توضیح می‌آید که ما در چه مراحلی چه کردیم و شما چه کردید. بعد از اینکه داستان آدم و حوا تمام می‌شود، اولین حرفی که به بنی‌اسرائیل زده می‌شود این است: «اوف به عهدی، اوف به عهدی». یعنی گویی خدا هنوز آمادگی‌اش را دارد؛ اگر شما سر عهدتان برگردید، از طرف خدا اشکالی ندارد که عهد برقرار باشد. منتها حالا دیگر می‌گوید از این پیامبری که فرستادم تبعیت کنید، چون جزو عهد این بوده که به پیامبرانی که برایتان فرستاده می‌شوند احترام بگذارید. یعنی به نوعی بنی‌اسرائیل را هم به این پیامبر دعوت می‌کند؛ نه اینکه بنی‌اسرائیل قوم طردشده‌ای باشند که خدا دیگر اصلاً با آن‌ها کاری ندارد. خدا می‌گوید من هنوز سر عهدم هستم؛ باز هم پیامبری فرستادم که از میان شما نیست، ولی بیایید از او پیروی کنید؛ او همان چیزهایی را می‌گوید که پیامبرانی که برای شما می‌فرستادم می‌گفتند.

این فضای کلی سورهٔ بقره است. در قرآن مرتباً عهدشکنی و قتل انبیا به عنوان جرم اصلی بنی‌اسرائیل می‌آید و این بارها تکرار شده است؛ و در جایی از سورهٔ بقره، آیهٔ ۸۷، شاید این را با بیشترین صراحت می‌بینید. اصلش هم این است که این‌ها کوشیدند مسیح را بکشند؛ او بزرگ‌ترین پیامبر بود و خودشان هم اعتراف دارند که تلاش کردند او را بکشند. آیهٔ ۸۷ این‌طور می‌گوید: «ولقد آتینا موسی الکتاب و قفینا من بعده بالرسل و آتینا عیسی ابن مریم البینات». با نام موسی به شروع ماجرای بنی‌اسرائیل، یعنی نزول شریعت و آن عهد، اشاره می‌کند. می‌گوید بعد از او رسولانی فرستادیم و نامشان را نمی‌آورد، ولی عیسی بن مریم را نام می‌برد: «و آتینا عیسی ابن مریم البینات و ایدناه بروح القدس». تأکید روی عیسی بن مریم است. «افکلما جاءکم رسول بما لا تهوی انفسکم استکبرتم ففریقاً کذبتم و فریقاً تقتلون»؛ یعنی آیا هر رسولی که می‌فرستیم و با امیال شما سازگار نیست، استکبار می‌کنید، برخی را تکذیب می‌کنید و برخی را می‌کشید؟ به‌طور قطع این «تقتلون» اشاره دارد به اینکه این‌ها به نوعی تلاش کردند حضرت عیسی را بکشند، و این دیگر جرمشان است.

اینجا به وضوح بر همین تلاش برای قتل حضرت عیسی تأکید می‌شود؛ همین‌جا می‌بینید که نام عیسی بن مریم را می‌آورد. عیسی در قرآن همیشه کنیه دارد و همیشه بعد از نامش چیزهایی می‌آید: به او بینات دادیم و او را به روح‌القدس تأیید کردیم. کمتر می‌بینید که نام حضرت عیسی جایی بیاید و دنباله‌ای نداشته باشد و چیزهایی گفته نشود. در حالی که قطعاً یکی از کسانی که این‌ها کوشیدند بکشند حضرت عیسی است، و این شاید بزرگ‌ترین جرمی است که نهایتاً باعث قطع نبوت و اتمام حجت شد و به ظهور پیامبری در خاندان حضرت اسماعیل انجامید.

یکی از حاضران: چرا داستان بنی‌اسرائیل واقعاً این‌قدر با تأکید در قرآن می‌آید؟

فکر می‌کنم این پرسش بارها به انحای مختلف مطرح شده است. یادم نیست در کلاس چقدر پرسیده شده، ولی فکر کنم بیرون کلاس شاید با خود شما هم دربارهٔ آن صحبت کرده باشم. اولاً بنی‌اسرائیل در قرآن الگوی «الذین فی قلوبهم مرض» هستند: آدم‌هایی که دین دارند ولی ایمان ندارند و در شرایطی منافع دنیایشان هم چنین اقتضا می‌کرد. می‌بینید که ایمان ندارند؛ یعنی ادعای ایمان دارند و خودشان هم فکر می‌کنند که ایمان دارند. «الذین فی قلوبهم مرض» با منافقان، یعنی آدمی که الکی می‌گوید من ایمان دارم، فرق دارند. نه، این آدمی است که مذهبی است ولی به معنای واقعی کلمه ایمان ندارد؛ جزو همان گروه سوم حساب می‌شود که قرآن در شروع سورهٔ بقره در تقسیم‌بندی سه‌گانه‌اش با تأکید بر «الذین فی قلوبهم مرض» می‌گوید، و بنی‌اسرائیل نمونهٔ این آدم‌ها هستند.

فهمیدن مشکلات بنی‌اسرائیل، فهمیدن رابطه‌شان با علمایشان، و اینکه چه عکس‌العمل‌هایی داشتند و چه خطاهایی کردند، برای امت جدیدی که در حال تشکیل است خیلی خیلی لازم است. درست است که خدا با این امت جدید عهدی مثل عهد بنی‌اسرائیل نمی‌بندد، ولی به هر حال عهد جدید و امت جدیدی در حال تشکیل است و بنابراین مشکلات این امت هم شبیه مشکلات امت بنی‌اسرائیل است؛ به‌ویژه وقتی «اعراض» و «یدخلون فی دین الله» پیش آمد، در حالی که ایمان بیشتر کسانی که در مدینه بودند هم درست‌وحسابی نبود، چه رسد به وقتی که آن قبایل آمدند. الان هم ما مسلمان‌ها در همان وضعیت هستیم؛ شاید دوست نداشته باشیم کسی این را بگوید. معمولاً مسلمان‌ها می‌گویند ببینید این بنی‌اسرائیل چقدر آدم‌های بدی‌اند و خدا چقدر به این‌ها بد و بیراه گفته است. به در می‌گویند که دیوار بشنود؛ به ما هم دارند می‌گویند. یعنی برای همهٔ اتفاق‌هایی که اینجا دربارهٔ بنی‌اسرائیل می‌بینید، باید مشابهش را دربارهٔ مسلمان‌ها، دربارهٔ امتی که تشکیل شد، بگردید. این‌طور نیست که بنی‌اسرائیل آدم‌های خاصی باشند. درست است که متهم‌اند به اینکه کارهای خیلی بدی کردند و با انبیا چنین و چنان کردند، ولی به هر حال نتیجه این است که موجوداتی‌اند که در فضای دینی قرار گرفته‌اند ولی درک درستی از مسائل دینی ندارند. نمونهٔ خیلی جالبش این است که بعد از مدتی از غذای آسمانی‌ای که برایشان می‌آمد خسته شدند و مثلاً گفتند ما به قولی لوبیا می‌خواهیم. این‌طور نیست که مسلمان‌ها یا بقیهٔ آدم‌ها چنین نباشند و مثلاً مسلمان‌ها همه آدم‌های مؤمنی باشند. اینکه مسائل اجتماعی دین چیست، دین چگونه تحریف می‌شود و به کدام گمراهی‌ها می‌افتد، همهٔ این‌ها را در داستان بنی‌اسرائیل می‌بینید.

افزون بر این، واقعیت این است که شما برای این مسئله چه جوابی دارید که شریعتی وجود داشته و شریعت بعدی با آن فرق می‌کند؟ درون ادیان ابراهیمی مسائلی هست که نهایتاً باید در قرآن توضیح داده شود: چگونه است که این اتفاق‌ها افتاده، پیامبران از میان آن‌ها بودند و بعد به این سو آمد. تاریخ ادیان ابراهیمی به دلیلی خودش مهم است، نه فقط به عنوان مثالی که ما چیزی از آن یاد بگیریم؛ خود این آدم‌ها مهم بودند. لحظه‌ای که خداوند آن عهد را بست، چند بار در قرآن تکرار می‌شود: لحظهٔ وحی به موسی و لحظه‌ای که بنی‌اسرائیل پای کوه طور عهد می‌بندند. از دیدگاه قرآن این‌ها مهم‌ترین لحظه‌های تاریخ بشرند که مدام به آن‌ها اشاره می‌شود؛ گویی جریان مهمی شروع شد که نهایتاً به نزول قرآن ختم شد. اینکه خداوند به موسی شریعتی کامل داد که بنی‌اسرائیل باید مقید می‌شدند انجامش بدهند، موضوع کوچکی نیست؛ قبل از آن اتفاق نیفتاده بود. این اتفاق مهم تاریخی است که اصولاً شریعت نازل شد.

حضرت عیسی، آن‌طور که قرآن نقل می‌کند، تخفیف‌هایی داد که علمای یهود خودشان به سراغش نیامده بودند. اصلاً از نظر علمای یهود، دلیل عمدهٔ اینکه عیسی باید کشته شود این بود که شریعت را نقض کرده است. چه دلیل واضحی وجود داشت که عیسی دروغ می‌گوید، پیامبر نیست و جادوگر است؟ اینکه شریعت موسی را نقض می‌کند. از نظر آن‌ها جاهایی با آدم‌هایی می‌نشیند و غذا می‌خورد که مثلاً یهودی نیستند یا آدم‌های طاهری نیستند. یک بار در روز شنبه پیش آمده بود، و یک بار هم آن‌ها عمداً، مثل یک آزمون، شرایطی پیش آوردند که او کاری بکند که مقررات سبت را بشکند؛ چون از نظر آن‌ها این دیگر بزرگ‌ترین معصیت است و آدم معصیت‌کار است. این‌ها عقلشان نمی‌رسد که او ممکن است از موسی بزرگ‌تر باشد؛ خودش هم همین را می‌گفت.

شریعت در ذهن این‌ها فیکس شده بود: شریعت همین بود و قرار بود تا ابد به همین عمل کنند، و اینکه کسی بیاید و به آن‌ها تخفیف بدهد، از نظرشان قابل قبول نبود. مسئله همین است: برای آدمی که درک دینی ندارد، دین می‌شود همان مجموعهٔ قواعدی که الان اجرا می‌کند. معانی، و اینکه اصل دین این است که باید ایمان داشته باشی و معرفت داشته باشی، چیز دیگری است و با آن قواعد فرق دارد. به نظر او حکمی که این کتاب نوشته — در تلمود خیلی چیزها نوشته شده — باید همین‌طور رعایت شود؛ اگر کسی بیاید و آن را رعایت نکند گمراه است، اگر ادعای پیامبری کند دروغ می‌گوید، اگر معجزه هم می‌کند جادوگر است، پس باید کشته شود. این استدلالی خیلی واضح و صریح است برای اینکه چرا حضرت عیسی حتماً باید کشته شود.

فکر کنم یهودی‌ها الان هم اصلاً پای این کار هستند و خیلی منکر نیستند که این کار را کردند. البته نمی‌دانم؛ حتماً در این نهضت‌های جدید یهودی آدم‌هایی هستند که به نوعی ماجرا را انکار کنند و بکوشند آن را پاک کنند، ولی فکر کنم فضا اصلاً این است که قبول دارند این اتفاق افتاده است. احتمالاً همان‌طور که اجدادشان این توطئه را ترتیب دادند، یهودی‌ها تحت فشار باشند و دست‌کم جلوی دیگران بگویند رومی‌ها این کار را کردند، ما که نکردیم؛ این هم زیاد راست نیست.

به هر حال روایت قرآن از کل ماجرا این است که یکی از اتفاق‌هایی که افتاد این است که با ظهور حضرت عیسی نبوت در خاندان بنی‌اسرائیل ختم شد، با فترتی تقریباً ۶۰۰ ساله به خاندان اسماعیل آمد، و اینجا نبوت با نزول قرآن به هدف نهایی‌اش رسید و ختم شد. اتفاق دیگری هم افتاده است: جهانی‌شدن. باید بحث کنیم که این جهانی‌شدن در زمان حضرت عیسی اتفاق افتاد یا در زمان پیامبر ما. مسیحی‌ها معتقدند این جهانی‌شدن در زمان ما اتفاق افتاده و مسلمان‌ها شاید معتقد باشند که این‌طور نیست؛ باید ببینیم در قرآن چه نوشته است.

یکی از حاضران: فکر کنم جریان عهد عتیق را متوجه نشدم؛ عهدی که خدا نه با موسی، بلکه با قوم بنی‌اسرائیل بست.

فکر کنم گفته‌ام ماجرا چیست. واقعیت این است که قرآن هم، همان‌طور که قوم یهود به شکلی کمی اغراق‌شده این حرف را می‌زنند، از این سخن گفته است که خداوند روزی روی کرهٔ زمین قومی را به عنوان قومی خاص انتخاب کرد و با آن‌ها عهدی بست. الان اصلاً نمی‌خواهم وارد این بحث شوم که چرا این اتفاق افتاد، یا مثلاً دربارهٔ اتفاق‌هایی که برای حضرت ابراهیم افتاد و اینکه چرا قرار شد اسماعیل قربانی شود صحبت کنم. این تاریخ را فقط به همان مقدار یادآوری کردم که متوجه شوید چرا به نوعی لازم است اتفاقی مثل قتل حضرت عیسی، یعنی اقدام به قتل او، بیفتد تا نبوت از بنی‌اسرائیل برداشته شود؛ چون به هر حال خداوند با این‌ها عهدی بسته بود.

این‌ها تا حدودی رعایت می‌کردند؛ مدام عهد را می‌شکستند، مدتی از آن برمی‌گشتند و دوباره توبه می‌کردند. تاریخ یک‌دستی ندارند که فکر کنید در تمام طول تاریخشان هیچ‌وقت حرف گوش نکردند. واقعاً در تورات صحنه‌های جالبی هست از جاهایی که این‌ها بعد از مدتی شیطنت توبه می‌کنند، و در قرآن هم به نوعی به بعضی از این صحنه‌ها اشاره می‌شود؛ مثلاً اینکه بعد از ماجرای پرستش گوساله از آن‌ها خواسته می‌شود که خودشان را بکشند و این‌ها به این کار اقدام می‌کنند و در میانه توبه‌شان پذیرفته می‌شود. موضوع این است که این‌ها جاهایی مردانگی هم می‌کردند؛ یعنی به هر حال عهدی بسته شده بود، و حتی کسانی که در زمان موسی و پای کوه طور نبودند، مطمئن بودند که آنچه اجدادشان می‌گویند راست است. در تورات جاهای زیادی هست که بعد از توبه، پیامبری می‌آید و این‌ها از او پیروی می‌کنند؛ صحنه‌های جالبی هم هست. به هر حال تاریخ پرنوسانی دارند. شیطنت‌هایی داشتند که به آن دوران هم مربوط می‌شد؛ آن دوران دورانی نبود که به‌راحتی بشود در آن یکتاپرست بود. تمام اقوام مجسمه‌های قشنگی داشتند و دنیا پر از بت و عقاید خرافی بود؛ یک‌دفعه قومی خیلی روشن‌فکر و یکتاپرست پیدا شد که خدایی را می‌پرستید، ولی این آدم‌ها اصولاً سخت‌گیر بودند و به آن‌ها فشار می‌آمد.

شریعتشان هم این‌قدر سخت بود؛ در مقایسه با شریعتی که ما رعایت می‌کنیم خیلی سخت‌تر بود. به هر حال آدم‌های خیلی خوب هم میانشان پیدا می‌شد، و فرهنگ دینی را در طول تاریخ خودشان، که بیش از ۱۰۰۰ سال طول کشید، بسط دادند. این‌طور نیست که جایی باید حجت تمام می‌شد. من این تاریخ را به‌طور کلی فقط در این حد گفتم که علت این‌ها چیست.

یکی از حاضران: ولی پرسش همین است؛ جریان بحث را درک کنید: اینکه خدا بخواهد با یک ملت عهد ببندد؛ دربارهٔ این صحبت نکردیم.

نه، نکرده‌ام؛ فکر می‌کنم جایش اینجا نیست که دربارهٔ آن صحبت کنم. به هر حال می‌خواهم بگویم قرآن تأکید می‌کند که این اتفاق افتاده است: بنی‌اسرائیل در دورانی قوم برگزیدهٔ خدا بودند؛ نه به آن معنایی که شاید بعضی از خودشان فکر می‌کنند، که قوم برگزیده یعنی بقیه حیوان‌اند و ما آدمیم. نه؛ خداوند قومی را برگزید. چون جدشان ابراهیم بود، ویژگی‌هایی داشتند، و گویی به نوعی مسئولیت پایه‌گذاری یکتاپرستی در زمین به آن‌ها داده شد. این‌ها تخلف‌های زیادی کردند، ولی در تاریخشان جاهای خوب هم هست: آدم‌های فوق‌العاده خوبی میانشان ظهور کردند و دانش‌هایی را بسط دادند. می‌ترسم این حرف‌ها را بزنم، ولی واقعاً بشریت از نظر فرهنگی مدیون همین قوم بنی‌اسرائیل است؛ خیلی چیزها را این‌ها شروع کردند. کسی به من گفت که از نظر زبان‌شناسی، آن موقع که این‌ها در این منطقه کتاب می‌نوشتند، بقیهٔ جاهای دنیا هنوز با ایما و اشاره با هم حرف می‌زدند. این‌ها از نظر فرهنگی قوم خیلی پیشرفته‌ای بودند؛ به آن‌ها اهل کتاب گفته می‌شود، و واقعاً کتابت و خیلی چیزهای دیگر در این قوم به صورت پیشرفته‌ای درآمد.

گاهی که تورات را می‌خوانم — کتابی که چند هزار سال سابقه دارد — بعضی از دعاهای آن برایم چقدر شبیه فرهنگ دینی خودمان است؛ یعنی همان حالت راز و نیاز. چنین چیزی را در جای دیگری از دنیا پیدا نمی‌کردید؛ در شرق اصولاً راز و نیاز وجود نداشت و بقیهٔ جاها هم بت‌پرستی‌های خیلی پیش‌پاافتاده بود. این‌ها به هر حال قومی بودند زیر هدایت پیامبران — حالا پیامبران را می‌کشتند و خیلی کارها می‌کردند — ولی پیشرفت‌هایی هم کرده بودند. باز می‌گویم که به نظرم نمی‌آید آن جاهایی از تورات دروغ باشد که می‌گوید واقعاً دسته‌جمعی توبه می‌کردند و بعد مجازات‌هایی می‌شدند و تحمل می‌کردند؛ و میانشان همیشه آدم‌های خوب هم وجود داشتند. به هر حال قومی بودند که نهایتاً کارشان به جایی رسید که دیگر نمی‌شد برایشان پیامبر فرستاد.

ماجرا این است. وقتی حضرت عیسی می‌آید و این‌ها می‌خواهند او را بکشند، آیا معنایش این نیست که دیگر نمی‌شود با این‌ها کاری کرد؟ خداوند دیگر قرار است چه پیامبری برایشان بفرستد؟ این‌ها دیگر بهتر از این پیامبر چه می‌خواهند؟ دو تا از بزرگ‌ترین آدم‌های تاریخ بشریت، حضرت مریم و حضرت عیسی، هر دو از طرف این قوم تحت فشار بودند. آیه‌ای در قرآن هست که من، با اینکه واقعاً جزو قوم بنی‌اسرائیل نیستم، وقتی می‌خوانمش می‌ترسم: در قرآن تأکید می‌شود که بنی‌اسرائیل به زبان داوود و عیسی لعنت شدند. با داوود کاری ندارم؛ ولی حضرت عیسی، با شخصیتی که در قرآن می‌بینید، آدمی نیست که بخواهد لعنت کند. می‌دانید منظورم چیست؟ اگر حضرت عیسی قومی را لعنت کرده باشد، دیگر واقعاً کارشان تمام است و قرار نیست کار دیگری بکنند.

به هر حال کارشان به جایی رسید؛ مسئله همان پدیدآمدن روحانیت منحرفی بود که داشتند: مثلاً دربارهٔ حضرت عیسی، به این دلیل که به گفتهٔ خودشان حکمی از احکام شریعت را رعایت نکرده، به خودشان حق می‌دهند که تصمیم بگیرند. یعنی شریعت برایشان همه‌چیز شده بود. فضایی ایجاد شده بود که مردم هم پیرو این بزرگان بودند که در معبد اورشلیم مستقر بودند، و دیگر کاری نمی‌شد کرد. فکر می‌کنم خیلی واضح است که اگر خدا پیامبر دیگری می‌فرستاد و معجزه نمی‌آوردند، هیچ، کسی به آن‌ها اعتقاد پیدا نمی‌کرد؛ و اگر معجزه هم می‌آوردند، احتمالاً می‌گفتند جادوگر است. یعنی ببینید، انحراف‌هایی در دینشان ایجاد شده بود که باید اصلاح می‌شد و به هیچ وجه نمی‌شد آن‌ها را اصلاح کرد؛ اگر کسی بیاید و بگوید این حکمتان غلط است، او را می‌کشند. بنابراین مطمئنم همهٔ آنچه می‌گویم به نوعی درست است.

به هر حال ماجرای بنی‌اسرائیل با این اتفاق تمام شد، و فکر می‌کنم اتمام حجت همین‌طور است: وقتی قرآن آن را بیان می‌کند، واقعاً قانع می‌شوید که دیگر با این آدم‌ها کاری نمی‌شد کرد. در عین حال این‌ها قوم طردشده‌ای نبودند و نیستند. قرآن را که می‌خوانید، گویی خدا همچنان به آن‌ها نظر خاصی دارد و مدام می‌گوید بیایید عهد جدیدی ببندیم. این‌طور نیست که بگوید کارهایی کردید و دیگر نظر خداوند از شما برگشته و شما لایق عذاب یا لعنت‌شده‌اید؛ این ملعون‌بودن و همهٔ این‌ها، اگر این‌ها حرکت‌هایی انجام بدهند، قابل بخشش است، و این مدام در سورهٔ بقره تکرار می‌شود: چیزهایی از گذشته گفته می‌شود و باز دعوت می‌شوند، گویی هنوز وقت هست و گویی چیزی پیش نیامده است؛ کافی است به نوعی تجدید عهد کنید و کارهایی را که قرار بود انجام بدهید انجام بدهید.

این قطعه را می‌خواستم از انجیل بخوانم که همین صحنه تقریباً به‌طور مشابه، کمی کمتر یا بیشتر، در انجیل‌های دیگر هم هست؛ و در قرآن هم بارها به این مسئلهٔ قتل انبیا، و در آن مورد خاص با تأکید بر حضرت عیسی، اشاره شده است که به نوعی پایان تاریخ این قوم است.

حالا می‌خواهم مستقیماً وارد بحث دربارهٔ خود واقعهٔ مصلوب‌شدن عیسی شوم، و پیش از ورود به جزئیات می‌خواهم بر چیزی تأکید کنم. در بحث‌هایی که میان مسلمان‌ها و مسیحی‌ها هست، اشتباهی وجود دارد: مسیحی‌ها مقدار زیادی می‌کوشند دلایل تاریخی بیاورند که عیسی از نظر تاریخی مصلوب شده است. این کلاً اشکال منطقی دارد، چون مسلمان‌ها که نمی‌گویند کسی آنجا مصلوب نشد. از تاریخ حداکثر چه چیزی را می‌توانید ثابت کنید؟ اینکه آنجا اتفاق‌هایی افتاد؛ مثلاً پیلاطوس واقعاً آدمی بود و آنجا کسی محکوم و مصلوب شد. اگر من معتقد باشم که در آخرین لحظه با معجزه‌ای الهی حضرت عیسی تغییر کرده و کس دیگری جانشینش شده، آیا قرار است چنین چیزی در تاریخ ثبت شود؟ یک بار بحثی کردم که اصلاً چیزهایی قرار نیست در تاریخ ثبت شود. اگر تاریخ‌نگاری مثل یوسیفوس نوشته که آدمی آنجا مصلوب شد، با همان ظاهر امر که کسی را گرفتند و آنجا مصلوب کردند، ما هم قبول داریم که کسی آنجا مصلوب شد. مسلمان‌ها که نمی‌گویند آنجا کسی مصلوب نشده که بخواهید به دلایل تاریخی استناد کنید. ما هم معتقدیم کسی آنجا مصلوب شد، و هم معتقدیم که همه فکر می‌کردند این آدم عیسی است، و به‌گونه‌ای معجزه‌آسا و پشت پرده اتفاقی افتاده که او عیسی نیست.

بنابراین ما معتقدیم که تمام دلایل تاریخی، کم یا زیاد، درست‌اند. واقعاً آنجا آدمی بود که همه فکر می‌کردند عیسی است؛ حتی به نظر می‌آید کسانی که جزو حواریون‌اند و پای صلیب ایستاده‌اند هم فکر می‌کنند این عیسی است، چه رسد به اینکه یوسیفوس از کسی شنیده باشد؛ معلوم است که شنیده عیسای ناصری را مصلوب کردند. مسلمان‌ها معتقدند اینجا چیزی پشت پرده وجود دارد که حتی در زمان عیسی هم عده‌ای نفهمیدند چه اتفاقی افتاده و هنوز عده‌ای فکر می‌کنند عیسی را مصلوب کردند. بنابراین اصلاً میان مسلمان‌ها و مسیحی‌ها بحث تاریخی وجود ندارد؛ اینجا بحثی دینی وجود دارد. متوجه هستید؟ بحث این است که خداوند معجزه کرد یا نه، اینجا معجزه‌ای اتفاق افتاده یا اتفاقی نیفتاده. از نظر تاریخی، همان شواهدی که وجود دارد برای ما هم کاملاً محترم است؛ معتقدیم شخصی که همه فکر می‌کردند حضرت عیسی است آنجا مصلوب شد؛ هم آنچه در انجیل‌ها نوشته شده به نوعی اعتبار دارد و هم یوسیفوس درست گفته است. همان نامه‌ای هم که به مرکز روم رفته درست است و نشان می‌دهد که به نظر فرماندار رومی آنجا هم چنین آدمی را مصلوب کرده است؛ دست‌کم در نامه این‌طور نوشته است. پیلاطوس آدم خیلی پیچیده‌ای است و من خیلی به او اعتماد ندارم. اینکه در نامه‌اش به آنجا چه نوشته و اینجا چه می‌کرده، اصلاً معلوم نیست؛ همه‌جا کارهایی می‌کرده است. به هر حال با حداکثر سیاست‌بازی موقعیت خودش را حفظ می‌کند. اینجا هم که دیدید مردم خوشحال شدند. حتی اگر طرفداران عیسی از اطراف اورشلیم هم می‌آمدند، پیلاطوس جواب خوبی داشت: من چه کنم؟ تمام سعی‌ام را کردم و این‌ها نگذاشتند؛ این‌ها ریختند اینجا و گفتند حتماً باید اعدام شود و گفتند خونش را هم به عهده می‌گیریم. ببینید این‌ها چه کسانی بودند که خون عیسی را به عهده گرفتند.

بنابراین از نظر تاریخی اصلاً بحثی اینجا وجود ندارد و همهٔ حرف‌ها مشترک است. فکر کنم عده‌ای، یعنی مسیحی‌ها، ظاهراً فکر می‌کنند که مسلمان‌ها می‌گویند اصلاً صلیبی در کار نبوده و کل ماجرا دروغ است؛ در حالی که قرآن را که می‌خوانید، اصلاً این‌طور نیست. قرآن دقیقاً می‌گوید «شبه لهم»، هر معنایی که بخواهید از آن بفهمید؛ می‌گوید آنجا تشبیهی، اشتباهی صورت گرفت. همهٔ اتفاق‌ها همان‌طور که آن‌ها فکر می‌کردند پیش رفت و الان هم فکر می‌کنند که کار را انجام دادند، ولی ماجرای کمی عجیب و پشت پرده‌ای هست که این اتفاق آن‌طور که آن‌ها فکر می‌کنند نیفتاده است. از این نظر، از نظر تاریخی شخصی که همه فکر می‌کردند حضرت عیسی است آنجا مصلوب شده و هرچه هم در تاریخ آمده راست است.

یکی از حاضران: مسیحی‌ای که آن زمان زندگی می‌کرد چطور می‌توانست بفهمد؟

نمی‌دانم. باید کمی بحث کنیم تا ببینیم می‌توانسته بفهمد یا نمی‌توانسته. بگذارید کمی بگذرد؛ امیدوارم در همین جلسه جوابش را بدهم.

پیش از آنکه باز وارد بحث دربارهٔ دیدگاه‌های قرآن شوم، می‌خواهم کار را کمی سخت کنم و به دلایل غیرتاریخی بپردازم. دلایل تاریخی را هرچه مسیحی‌ها بیاورند، ما گوش می‌دهیم و می‌گوییم همهٔ حرف‌هایتان درست است؛ از نظر تاریخی آنچه قرار بود در تاریخ ثبت شود همین بود که ثبت هم شد. ولی خوب است به دلایل دینی‌ای هم که مسیحی‌ها می‌آورند اشاره‌ای کنیم؛ یعنی کار را تا حد ممکن سخت کنیم تا چیزی نماند که بعداً لازم شود دوباره اضافه کنیم.

مسیحی‌ها دیدگاهی مشترک با مسلمان‌ها دارند که پرسشی پیش می‌آورد که مسلمان‌ها باید به آن جواب بدهند: هم مسلمان‌ها و هم مسیحی‌ها معتقدند که حضرت عیسی مسیح موعود قوم یهود بوده است. از نظر تاریخی مطمئنیم که در قوم یهود چنین شخصیتی وجود داشت: یهودی‌ها منتظر ظهور شخصیت یا شخصیت‌هایی بودند که دست‌کم در جاهایی از تورات به صورت صریح و به شکل پیشگویی به آن اشاره می‌شود. به این شخص به زبان عبری «مشیح» گفته می‌شد، یعنی کسی که مسح شده است. از نظر لفظی اشاره به این دارد که پادشاهان را پیش از رسیدن به پادشاهی در مراسمی با روغن مسح می‌کردند، و خود لفظ «مشیح» هم به همین ماجرا اشاره دارد. قرار بوده چنین شخصیتی بیاید که بعداً در قرآن صورت عربی نامش را می‌شنوید: مسیح. مسیحی‌ها معتقدند که عیسی بن مریم همان مشیح موعود یهودی‌هاست، و قرآن هم با آوردن لفظ مسیح تأیید می‌کند که او همان است؛ همان کسی که پیامبران قبلی وعده‌اش را به قوم یهود داده بودند که چنین آدمی می‌آید و بعد از آمدن مسیح پادشاهی خداوند در زمین برقرار می‌شود.

تعبیرهای یهودی‌ها طبق معمول حالت‌های خیلی دنیایی پیدا کرد و از این پادشاه انتظار داشتند که مثلاً سوار بر اسب بیاید و قصری بسازد و مثل داوود و سلیمان در آن پادشاهی کند، و این اتفاق نیفتاد. ولی واژهٔ پادشاهی، ملکوت، واژه‌ای است که در زبان عبری هم مشابهی دارد و می‌شود آن را هم پادشاهی معنوی تعبیر کرد و هم مادی. مسیح بیش از آنچه یهودی‌ها فکر می‌کردند معنوی بود: پادشاهی بود که قرار بود ملکوت خداوند را در زمین مستقر کند، نه پادشاهی به این معنا که سربازانی داشته باشد و قصری داشته باشد و در کاخ سلطنتی بنشیند. به هر حال قرآن در واقع همان اعتقاد مسیحی‌ها را تأیید می‌کند که این همان شخصی بوده که پیامبران قبلی وعدهٔ ظهورش را داده‌اند.

بنابراین مسلمان‌ها به هر حال می‌توانند به این حرف این‌طور جواب بدهند که ما معتقدیم تورات، یعنی کتاب عهد عتیق، تحریف شده است. ولی واقعاً وقتی این حرف‌ها را می‌شنوید — اینکه در عهد عتیق هست و در آن دربارهٔ این شخصیتی که قرار است بیاید پیشگویی‌هایی وجود دارد — مسلمان‌ها به نوعی باید دلیل خوبی بیاورند که این تکه تحریف‌شده است و در اصل این‌طور نبوده است. می‌خواهم بگویم مسلمان‌ها با مشکلی مواجه‌اند: اگر در عهد جدید پیشگویی‌هایی هست که با عیسای مسیحی‌ها شباهت بیشتری دارد تا با عیسای مسلمان‌ها، برای مسلمان‌ها چیزی برای جواب‌دادن اینجا می‌ماند. متوجه هستید چه می‌گویم؟

می‌خواهم قطعه‌ای از کتاب اشعیا بخوانم که مسیحی‌ها خیلی به آن اعتقاد دارند و معتقدند پیشگویی مهمی در این کتاب هست که مصداقش مسیح است. عنوان مسیح اینجا ذکر نمی‌شود، ولی عنوان این فصل «خدمتگزار رنج‌دیدهٔ خداوند» است. می‌گوید: «خداوند می‌فرماید: خدمتگزار من در کار خود کامیاب و بسیار سرافراز خواهد شد.» مسیحی‌ها معتقدند این نمونهٔ پیشگویی عهد عتیق است که مصداقش حضرت مسیح بوده است. «بسیاری از مردم با دیدن او متحیر می‌شوند، زیرا صورت او به قدری عوض شده که دیگر شکل انسان ندارد. او خون خود را بر قوم‌های بسیار خواهد پاشید و آن‌ها را از گناه پاک خواهد ساخت.»

اگر این تحریف‌شده نباشد، این آدم کیست و چه شخصیتی دارد؟ هنوز ظهور نکرده است؟ یهودی‌ها احتمالاً می‌گویند هنوز ظهور نکرده، ولی مسلمان‌ها دیگر منتظر ظهور شخصیت و پیامبر جدیدی نیستند. بنابراین به نوعی باید بگویند این تحریف شده است؛ و این هم به هر حال عجیب است: یهودی‌ها کل این قطعه را برای چه ساختند؟ مسیحی‌ها معتقدند که نه فقط دلایل تاریخی، بلکه دلایل دینی هم دارند: در کتاب مقدس پیشگویی شده بود که آدمی می‌آید و چنین اتفاق‌هایی برایش می‌افتد؛ از جمله اینکه خونش ریخته می‌شود و با ریخته‌شدن خونش گناهان قوم‌های زیادی بخشیده می‌شود. سنت قربانی‌کردن در شریعت یهود برای بخشش گناهان بوده است: قربانی می‌کردند و خون را مثلاً به پردهٔ دیوار می‌پاشیدند؛ این سنت شریعت یهود بود که این کار را انجام می‌دادند. اصلاً عید فصح عیدی است که در آن بره قربانی می‌کنند، و از نظر مسیحی‌ها عیسی آمده است که در این عید قربانی شود.

یکی از حاضران: این‌ها پیش‌فرض‌های ذهنی خودشان است؛ اتفاقی را که قرار بوده بعداً بیفتد، پیش‌بینی کرده‌اند و بعد به آن شکل داده‌اند. ما که این را قبول نداریم.

ما چه چیزی را قبول نداریم؟

یکی از حاضران: اینکه با قربانی‌کردن مسیح، یا با قربانی‌کردن آن فرزند، گناهان ملت‌ها بخشیده شود؛ این را قبول نداریم.

من نمی‌دانم قبول داریم یا نداریم. به هر حال بگذارید لحظه‌ای بکوشم این استدلال را برایتان بگویم. من به عنوان یک مسلمان می‌گویم قبول دارم که قوم یهود موعودی داشت؛ شخصیتی قرار بود بیاید که همین عیسی بن مریم است. در عهد عتیق اشاراتی به این شخصی که قرار است بیاید هست؛ بعضی جاها به صورت آدمی ظاهر می‌شود که بیشتر شبیه پادشاه است، و ما عیسی بن مریم را به شکل پادشاه نمی‌بینیم. ما می‌دانیم که در عهد عتیق باید پیشگویی‌هایی باشد؛ آیا می‌خواهیم بگوییم همه‌اش تحریف شده است؟ نه. من می‌توانم بگویم قوم یهود به دلیل دنیاگرایی‌اش دچار این مشکل شد که ملکوت را پادشاهی تعبیر کرد، و چون خیلی دوست داشتند از نظر سیاسی فائق بیایند، بعضی از آن پیشگویی‌ها را به این سمت بردند که به آن شخص شکل پادشاه دادند. ولی اینجا، در این قطعه‌ای که از کتاب اشعیاست، چنین شکلی نداده‌اند. کتاب اشعیا هم کتاب نسبتاً معتبری است؛ در طومارهای بحرالمیت قطعه‌هایی از کتاب اشعیای نبی هست که قدمتش خیلی زیاد است، یعنی به پیش از این دوران برمی‌گردد.

یکی از حاضران: این یهودی است، یهودی است؛ دارد در قضیهٔ یهودیان صحبت می‌کند. پرسش من این است: قبول، دربارهٔ مسیح پیشگویی‌هایی وجود داشت یا نه؟ یهودیان همه را کامل تعریف کرده‌اند.

یعنی هیچ‌چیز نمانده است؟ این کتاب این‌طور هم نیست که دیگر همه‌اش دروغ باشد. فرض کنید این تکه تحریف نشده است.

یکی از حاضران: من به همین تکهٔ تحریف‌نشده اشکالی می‌گیرم. می‌گویم اگر معتقدیم این یهودیت اصلی همان چیزی است که خدا بر یهود نازل کرده، آن‌وقت مسئلهٔ خون او چه می‌شود؟

چطور؟ بله. بگذارید دربارهٔ آن صحبت کنیم؛ اول این قطعه را بخوانم: «پادشاهان جهان در حضور او دهان خود را خواهند بست، زیرا چیزهایی را خواهند دید که کسی برای آن‌ها تعریف نکرده و چیزهایی را خواهند فهمید که از کسی نشنیده بودند. اما چه کم هستند کسانی که این حقیقت را باور می‌کنند؛ چه کم‌اند کسانی که خداوند این حقیقت را بر آنان آشکار ساخته است. در نظر خدا او مانند درخت سبزی بود که در زمین خشک و شوره‌زار رویید و ریشه دواند، اما در نظر ما او زیبایی و جلوه‌ای نداشت که مشتاقش باشیم. ما او را خوار شمردیم و رد کردیم، اما او درد و غم را تحمل کرد. همهٔ ما از او رو برگرداندیم؛ او خوار شد و ما هیچ اهمیتی ندادیم. این دردهای ما بود که او به جان گرفته بود، این رنج‌های ما بود که او بر خود حمل می‌کرد؛ اما ما گمان کردیم این درد و رنج مجازاتی است که خدا بر او فرستاده است. برای گناهان ما بود که او مجروح شد و برای شرارت ما بود که او را زدند. او تنبیه شد تا ما سلامتی کامل داشته باشیم. از زخم‌های او ما شفا یافتیم. ما همچون گوسفندانی که آواره شده باشند، گمراه شده بودیم؛ راه خدا را ترک کرده، به راه‌های خود رفته بودیم. با وجود این، خداوند تقصیرها و گناهان همهٔ ما را به حساب او گذاشت.»

می‌خواهم بر این تأکید کنم که این قطعه چقدر شبیه تعبیرهایی است که مسیحی‌ها دربارهٔ مصلوب‌شدن و مرگ حضرت مسیح و علت دینی آن دارند. مسیحی‌ها فقط به دلیل چهار تکه کاغذپارهٔ تاریخی معتقد نیستند که مسیح مصلوب شده است؛ گویی قرار بوده چنین اتفاقی بیفتد. دلیلشان اینجا فقط دلایل دینی از درون متون دینی خودشان است. حالا مسلمان‌ها می‌توانند بگویند این قطعه‌ها کلاً تحریف شده است؛ می‌توانند بگویند پولس رسول این قطعه‌ها را حفظ بود و ماجرای حضرت مسیح را این‌طور ساخت؛ یعنی مسیحیت داستان را به شکلی درآورده که بر این قطعه‌ها منطبق شود.

پرسش من از مسلمان‌ها به‌طور کلی این است: به هر حال پیشگویی مربوط به حضرت مسیح وجود داشته است؛ کدام قطعهٔ تورات شبیه چیزی است که قرار بوده برای حضرت مسیح اتفاق بیفتد؟ به نظر نمی‌آید تورات سرتاپا تحریف شده باشد؛ به نظر نمی‌آید — فکر می‌کنم — دلیل منطقی‌ای وجود داشته باشد که آدم فکر کند این کتاب سراسر تحریف شده است. پنج کتاب اولش، که به نظر می‌آید شریعت در آن بیان می‌شود، داستان‌هایش چقدر به داستان‌های قرآن شباهت دارد. درست است که اختلاف وجود دارد؛ ولی اگر به همان کتاب‌ها که قدیمی‌ترین کتاب‌ها هستند نگاه کنید، یهودی‌ها آدم‌هایی نبودند که بنشینند و برای خودشان کتاب تألیف کنند. ممکن است در نقل اشتباه کرده باشند و ممکن است تحریف‌هایی صورت گرفته باشد؛ ولی از همان جاهایی که میان قرآن و تورات مشترک است، می‌توانید تقریباً حدس بزنید که چقدر تحریف ممکن است — یا اصلاً کلمهٔ تحریف را به کار نبرید و بگویید انحراف — یعنی این متن چقدر ممکن است تغییر کرده باشد. داستان یوسف جاهایی تغییر کرده، داستان ابراهیم جاهایی تغییر کرده و اسماعیل شده اسحاق، که با قرآن فرق دارد؛ ولی داستان قربانی‌شدن اسماعیل، یا به تعبیر تورات اسحاق، در تورات هم هست. شباهت‌ها آن‌قدر هست که آدم احساس کند هستهٔ مشترکی وجود دارد که شاید خوب نقل نشده است.

بنابراین به نظر من مسلمان‌ها تا حدودی در مقابل این پرسش قرار دارند: اگر معتقدی که مسیح همان موعود قوم یهود است، وصفش چیست؟ کدام یک از اوصافی که پیش‌تر آمده بر حضرت مسیح تطبیق می‌کند؟ ولی الان بیشتر از اینکه این پرسش را مطرح کنم، فقط می‌خواستم بگویم که مسیحی‌ها صرفاً به مصلوب‌شدن به عنوان یک حقیقت تاریخی نگاه نمی‌کنند.

مسیحی‌ها دست‌کم در استدلالشان در مقابل یهودی‌ها — که صددرصد قبول دارند — معتقدند که شما منتظر این شخصیت بودید، ما هم در مسیرهای اولیه منتظر بودیم، و این شخصیت ظهور کرد و همان است. مسلمان‌ها هم کل این ماجرا را قبول دارند؛ بنابراین این پرسش به هر حال کمی به مسلمان‌ها منتقل می‌شود که بگویند این مسیح با کدام یک از اوصافی که پیش‌تر دربارهٔ او گفته شده منطبق است. البته مسلمان‌ها می‌توانند این جواب را بدهند که همهٔ این اوصاف به نوعی جزو بخش تحریف‌شده است؛ ولی به هر حال با کدام وصف منطبق است؟ می‌خواهم بگویم خوب است مسلمان‌ها به این مسئله فکر کنند. اگر کلمهٔ مسیح در قرآن نیامده بود، مسلمان‌ها اصلاً قرار بود اینجا چه جوابی بدهند؟ ولی وقتی آمده است، این یک واقعیت است: از دوران گذشته اسناد تاریخی‌ای وجود دارد که در عهد عتیق به چنین شخصیتی اشاره شده است، و مسلمان‌ها باید به این پرسش جواب بدهند. یک جواب راحت این است که بگویند همه‌اش تحریف شده و چیزی از آن باقی نمانده؛ خیلی خوب است. ولی فکر می‌کنم آدم باید کمی بیشتر برود متن را بخواند و بکوشد با مسیح قرآن واقعاً ببیند که پیشگوها او را چگونه دیده‌اند: پادشاهی نبوده، ملکوت بوده؛ و این ملکوت واقعاً ظاهر شده یا نشده است.

می‌خواهم بگویم اینجا منبعی هست — نه منبع ایراد و اشکال؛ فرض کنید همهٔ مسیحی‌ها و یهودی‌ها مرده‌اند — بلکه منبع الهامی که شاید با آن بتوانیم مسیح را بهتر بشناسیم. به هر حال تورات کلاً تحریف نشده است و چیزهایی در آن هست که همچنان می‌شود از آن استفاده کرد. اگر آدم به این شکل نگاه کند، فکر می‌کنم منبع الهامی هست برای اینکه وضعیت ماجرا را کمی بهتر بفهمد.

بخش زیادی از دلایل دینی مسیحی‌ها به ویژگی‌هایی برمی‌گردد که حتماً بعضی از شما به آن اعتراض می‌کنید. مسیحی‌ها معتقدند صلیب خاصیت شفابخش دارد؛ قرن‌هاست، هزار، دو هزار سال است، که مردم با همین صلیب شفا پیدا کرده‌اند. بنابراین چنین اعتقاداتی میان مسیحی‌ها به‌شدت وجود دارد: صلیب عیسی مسیح واقعیتی است که به عنوان نماد دین مسیحیت پذیرفته شده و در دست همه هست، و همهٔ معجزاتی که مسیحی‌ها دیده‌اند زیر پوشش همین صلیب اتفاق افتاده است. اگر دست‌کم به آن شش قرنی برگردید که دوران فترت بود و آدم‌های اصلی زمین مسیحی‌ها بودند، و از دید الهی نگاه کنید، پیش از ظهور اسلام هدایت‌شده‌ترین افراد روی زمین کسانی بودند که رسالت مسیح را پذیرفته بودند. در قرآن هم اشاره می‌شود که بعضی به مسیح ایمان آوردند و بعضی نیاوردند، و ما کسانی را که ایمان آورده بودند بر کسانی که کافر شده بودند پیروز کردیم. بنابراین این‌طور نیست که کل جریان مسیحیت از اول چیزی باشد که هیچ حقیقتی در آن نیست؛ و آن کسانی که پیروز شدند صلیب در دستشان بود؛ بود یا نبود؟

مسیحی‌ها به واقعه‌ای روحانی معتقدند که عرفای مسیحی خیلی بر آن تأکید دارند و به آن استیگماتا می‌گویند: در اوج حالات عرفانی و قرب به مسیح، آثار مصلوب‌شدن در عرفای مسیحی ظاهر می‌شود. مثلاً سنت فرانسیسکو شخصیت معروفی است که این حالت استیگماتا را داشت؛ یعنی دست‌هایشان بدون دلیل منطقی دچار خون‌ریزی می‌شود و مثلاً در پاهایشان، در جاهایی که مسیح زخمی شده بود، در این‌ها هم زخم ایجاد می‌شود. می‌خواهم فضای ذهنی مسیحی‌ها را کمی برایتان توضیح بدهم: صرف مجموعه‌ای از اسناد تاریخی نیست؛ نوعی ایمان مذهبی خیلی ریشه‌دار است که معتقدند در پناه این صلیب زندگی می‌کنند و معجزات می‌بینند. مثلاً فرض کنید کسی الان پیش آدمی بیاید که به حرم امام رضا رفته و حاجتی گرفته است؛ هرقدر هم دلایل تاریخی بیاورید که اصلاً اسماعیلیه راست می‌گفتند و بیش از «هفت تا» نداریم، احساس آدمی که آنجا رفته این است که به‌راحتی تاریخ را نمی‌پذیرد و می‌گوید من آنجا رفتم و معجزه دیدم. دربارهٔ امامزاده‌ها هم همین است: می‌دانید که اکثریت قریب به اتفاق این همه موردی که داریم هیچ ریشهٔ تاریخی ندارند، ولی نمی‌توانید به‌راحتی این را به آدم‌های آن محل بگویید. می‌خواهید این‌ها را خرافات حساب کنید، ولی مسیحی‌ها این‌طور نگاه می‌کنند: به صلیب اعتقادی بیش از یک واقعهٔ تاریخی دارند. صلیب نماد دینشان است و معتقدند ویژگی‌هایی دارد؛ مثلاً به استیگماتا به عنوان پدیده‌ای عرفانی معتقدند، و الی آخر.

مسیحی‌ها معتقدند در زمان مصلوب‌شدن مسیح کسوف اتفاق افتاد و زمین‌لرزه شد. تحقیقات علمی‌ای وجود دارد که وقوع کسوفی را در تاریخی خیلی نزدیک به همان زمان تأیید می‌کند، و این برای مسیحی‌ها خیلی هیجان‌انگیز بوده است؛ به شرط اینکه اختلاف‌های تاریخی را اصلاح کنیم. واقعیت این است که الان همه می‌دانند تولد حضرت عیسی سه سال پیش از میلاد مسیح اتفاق افتاده است؛ یعنی سال سوم پیش از میلاد، متوجه شدید؟ در قرون وسطی، وقتی تاریخ‌نگاری را سامان دادند، آدم معروفی آمد و نحوهٔ محاسبات تاریخ را نوشت و اشتباهاتی کرد که این‌طور شده است. اگر آن اشتباهات را رفع کنیم، به نظر می‌آید که آنجا کسوفی اتفاق افتاده است، و این را دلیلی می‌گیرند. اگر واقعاً دلایل تاریخی قاطعی داشته باشید که آنجا کسوف اتفاق افتاده، برای مسلمان‌ها مسئله‌ای می‌شود: شما که می‌گویید اصلاً آدم مقدسی را اینجا مصلوب نکردند، پس این کسوف برای چه آنجا اتفاق افتاد؟ متوجه هستید؟ دارم کمی بیرون از بحث تاریخی، دید مذهبی مسیحی‌ها را می‌گویم که آن‌ها را این‌طور مطمئن می‌کند که مصلوب‌شدن حضرت عیسی به عنوان واقعه‌ای دینی اتفاق افتاده است.

هم در مکاشفهٔ یوحنا، که متن مذهبی مسیحی‌هاست، و هم در انجیل‌ها از مسیح به عنوان برهٔ خداوند یاد می‌شود. یحیای تعمیددهنده مسیح را که می‌بیند، می‌گوید این برهٔ خداست که گناهان بشر با او پاک می‌شود. یعنی اصلاً این لقبِ بره‌بودن، یعنی موجودی که برای قربانی‌شدن آمده، جزو متون مسیحی‌هاست. این شاید دلیل چندانی نباشد، چون مسلمان‌ها راحت می‌گویند این‌ها را خودتان نوشتید؛ بعد از اینکه این افکار پدید آمد، این‌ها را نوشتید. ولی نکتهٔ نهایی، که به نظر من از همه مهم‌تر است، این است که تصور مسیحی‌ها از دنیا اصولاً آن‌قدر با این مسئلهٔ قربانی‌شدن مسیح گره خورده که اگر هزار دلیل تاریخی هم بیاورید، می‌بینید در مرکز تمام الهیات مسیحی همین مصلوب‌شدن حضرت مسیح است؛ دست‌کم آن‌طور که پولس بیان می‌کند. پولس عبارتی به این شکل دارد: «من صلیب مسیح را موعظه می‌کنم.» متوجه هستید؟ یعنی محتوای تمام نامه‌هایش واقعاً همان صلیب است؛ کل آنچه پولس می‌گوید این است که حضرت عیسی را مصلوب کردند و رستاخیز اتفاق افتاد، و همهٔ الهیاتش را بر این اساس بنا می‌کند. بنابراین می‌خواهم بگویم چقدر سخت است که به مسیحی‌ها بگویید عیسی مصلوب نشده، حتی اگر دلایل تاریخی بیاورید؛ این به نوعی جزو ایمانشان است. شواهد را هم سعی می‌کنند از کتاب‌های پیشین خودشان، از وقایع تاریخی و از متون تاریخی غیرمسیحی و الی آخر بیاورند.

قسمت بحث‌های تاریخی را گفتم که اصلاً موردی ندارد، چون اعتقاد مسلمان‌ها قطعاً این است که آنجا این اتفاق‌ها افتاده و همه هم فکر می‌کردند که مسیح دارد مصلوب می‌شود؛ بنابراین باید چنین چیزی در تاریخ ثبت شده باشد. این در واقع فکتی است که با هر دو تئوری کاملاً سازگار است؛ این‌طور نیست که با تئوری مسلمان‌ها سازگار نباشد. با تئوری فرقه‌ای ناسازگار است که بگوید اصلاً کل ماجرا دروغ است. مثلاً اگر یهودی‌هایی پیدا شوند و بگویند این ماجرا دروغ و ساختگی است، اصلاً مسیح وجود نداشته، یا وجود داشته ولی ما اقدام به قتل او نکردیم، آن‌وقت می‌شود برای این آدم‌ها شواهد تاریخی آورد که نه، اینجا اتفاقی افتاده و جاهایی هم ثبت شده است.

حالا بگذارید سر بحث دیدگاه اسلامی بیایم و ببینم چه کاری می‌شود کرد؛ یعنی تا چه حد می‌شود این چیزهایی را که مسیحی‌ها بیرون از تاریخ به آن معتقدند توجیه کرد. می‌گویم دربارهٔ تاریخ مشکلی ندارند؛ بیرون از تاریخ به این‌ها معتقدند. می‌خواهم دو پرسش کلیدی بپرسم و فکر کنم جواب‌دادن به هیچ‌کدام خیلی سخت نیست: اولی خیلی راحت است و دومی هم به نظر من خیلی سخت نمی‌آید.

پرسش اول این است: از دیدگاه شما، به عنوان کسانی که به قرآن معتقدید و همهٔ قرآن را هم بخوانید و قبول کنید، وقتی حضرت عیسی در ایام عید فصح به اورشلیم می‌آید، به معبد می‌رود و معبد را به هم می‌ریزد، آیا می‌داند که روحانیون یهودی می‌خواهند او را بکشند یا نه؟ در انجیل‌ها به صراحت گفته می‌شود، و مدت‌هاست که انجیل را می‌خوانید، که روحانیون یهودی منتظر بهانه‌اند که حضرت عیسی را بگیرند و بکشند؛ حتی پیش از آنکه وارد اورشلیم شود. پیش‌تر هم که در آن اطراف است، سراغش می‌روند و می‌کوشند آزمون‌هایی ترتیب بدهند و سؤال و جواب‌هایی بکنند. مثلاً جایی، برای اینکه از او تخلف بگیرند — همان جملهٔ معروف حضرت عیسی — می‌پرسند به قیصر خراج بدهیم یا ندهیم؟ طبق شریعت نظرت چیست؟ می‌خواهند از او بشنوند که طبق شریعت قیصر چیست. می‌گوید این پول، این سکه‌ها، مال کیست؟ می‌گویند مال روم است. می‌گوید آنچه مال قیصر است به قیصر بدهید و آنچه مال خداست به خدا بدهید. این جواب خیلی جالبی است.

ببینید، فضا کلاً واضح است: مطمئناً روحانیون یک‌شبه تصمیم نگرفتند که این کار را بکنند؛ مدت‌هاست در کمین‌اند. اگر هم در کمین نبودند، حضرت عیسی این کارها را در ایام این دورهٔ پرآشوبِ عید فصح کرده است، که معمولاً اطراف معبد سلیمان کمی بگیر و ببند هست، و مخصوصاً آمده و این کارها را کرده است؛ واضح است که به نوعی باید انتظار داشته باشد که بهانه‌ای به دست روحانیون یهودی بیفتد و این کار انجام شود. قبول دارید؟ معقول این است که آدم فکر کند حضرت عیسی می‌دانسته چنین توطئه‌ای علیه او در کار است. حالا چه به این شکل مکر خاصی که یهودی‌ها کوشیدند پیش ببرند، که او را بدهند تا کس دیگری بکشد، چه اینکه خودشان اقدام کنند، به نظر می‌آید حضرت عیسی باید می‌دانسته که این کار خطرناک است و رفتن به اورشلیم چنین عواقبی دارد؛ نه لزوماً از راه وحی، بلکه به عنوان پدیده‌ای خیلی ساده. یعنی همان‌طور که من و شما هم می‌فهمیم، دست‌کم حضرت عیسی می‌توانست بفهمد. البته باید انتظار داشته باشیم که از چنین توطئه‌هایی با جزئیات بیشتر، حتی از طریق وحی، خبر داشته است. در انجیل‌ها می‌خوانید که حضرت عیسی می‌گوید چنین اتفاق‌هایی می‌افتد؛ تقریباً همهٔ انجیل‌ها مشترکاً نقل کرده‌اند که حضرت عیسی پیش از ورود به اورشلیم این را می‌گوید که مثلاً مرا می‌گیرند؛ این پیشگویی‌ها به نوعی از قبل انجام گرفته است. فکر می‌کنم دیگر لازم نیست به متن انجیل رجوع کنیم؛ خیلی ساده می‌شود قبول کرد که حضرت عیسی می‌داند اقداماتی علیه او صورت می‌گیرد و می‌کوشند نابودش کنند. فکر می‌کنم حضرت عیسی بهتر از من و شما می‌فهمد که این پایان کار بنی‌اسرائیل است و احتمالاً همین ماجرا کار را تمام می‌کند. نمی‌دانم؛ فکر می‌کنم خیلی واضح است که حضرت عیسی می‌داند پیامبری در آن سوی دنیا قرار است ظهور کند و کار بنی‌اسرائیل دارد تمام می‌شود. پس این قسمت، بدون اینکه احتیاجی به وحی و نقل انجیل باشد، قبول دارید که حضرت عیسی به اورشلیم می‌آید و می‌داند چنین توطئه‌هایی صورت می‌گیرد و می‌کوشند او را بکشند.

پرسش دوم حساس‌تر است: احساس شما این است که حضرت عیسی می‌داند خداوند نجاتش می‌دهد یا نمی‌داند؟ بکوشیم با قرآن جواب بدهیم. یعنی قرآن را که می‌خوانید، احساس می‌کنید اگر معتقد باشم که حضرت عیسی وقتی به اورشلیم می‌آید هنوز نمی‌داند خداوند نجاتش می‌دهد یا نه، تناقضی با قرآن دارد؟ مثلاً آن آیه: «فلما احس عیسی منهم الکفر».

یکی از حاضران: همان اول که عیسی می‌بیند این مردم گویی راه نمی‌آیند، خدا می‌گوید «انی متوفیک و طاهرک»؛ یعنی تو را پاک می‌کنیم و نزد خودمان بالا می‌بریم. مشخص است که عیسی از اول می‌دانسته که قربانی‌شدنش آنجا این‌طور است.

«و مکروا و مکر الله»: آن‌ها مکر کردند و خداوند مکر کرد. مکر خدا چیست؟ می‌گوید: «اذ قال الله یا عیسی انی متوفیک و رافعک الی و مطهرک». به نظر می‌آید قسمت اصلی مکر خداوند این است که عیسی را بعد از آنکه آن‌ها مکر کردند می‌گیرد. من از این آیه این را نمی‌فهمم که این اطلاعات قبلاً به عیسی داده شده است. به نظر می‌آید ماجرای مکر بنی‌اسرائیل اتفاق افتاده و حالا خداوند این را می‌گوید؛ مثلاً فرض کنید حضرت عیسی تا پای صلیب هم آمده و حالا خداوند می‌گوید من تو را بالا می‌برم. این آیه بعد از آن می‌آید که می‌گوید: «و مکروا و مکر الله و الله خیر الماکرین اذ قال یا عیسی انی متوفیک و رافعک الی». می‌خواهم بگویم اگر در این آیه دقت کنید، می‌گوید این اطلاعات بعد از آنکه آن‌ها مکر کردند به عیسی داده می‌شود؛ یعنی اصلاً این جزئی از مکر خداوند است که در مقابل مکر آن‌ها انجام می‌شود. من شخصاً از قرآن نه تنها دلیلی نمی‌بینم که حضرت عیسی اطلاع داشته باشد چه اتفاقی قرار است برایش بیفتد و به‌طور معجزه‌آسا نجات پیدا می‌کند یا نمی‌کند؛ به نظر می‌آید اگر این اطلاعات داده شده، بعد از آن است که این‌ها کارهایی کردند. ممکن است دستگیر شده باشد و آنگاه خداوند به او بگوید «انی متوفیک و رافعک الی». من در قرآن هیچ تناقضی نمی‌بینم که معتقد باشم حضرت عیسی نمی‌داند خداوند نجاتش می‌دهد یا نمی‌دهد.

یکی از حاضران: این چه فایده‌ای دارد؟

می‌خواهم بگویم در جواب این پرسش، اصولاً از دیدگاه قرآنی هیچ شاهدی نداریم که بخواهیم بگوییم این‌طور نیست. فرض کنید کسی ادعا کند که من معتقدم حضرت عیسی قربانی‌شدن خودش را پذیرفته، ولی قربانی‌شدن اتفاق نیفتاده، مثل ماجرای اسماعیل؛ یعنی خداوند از حضرت عیسی خواسته که تو برو اورشلیم و این‌طور می‌شود. مثلاً فرض کنید عیسی در رؤیایی دیده باشد که به اورشلیم می‌رود و این کارها را می‌کند و مصلوبش می‌کنند؛ و بعد پذیرفته باشد که این اتفاق بیفتد، به اورشلیم آمده باشد و تا جایی هم، مثل حضرت اسماعیل و ابراهیم، فکر کند که قرار است مصلوب شود و در همان جهت، در جهت قربانی‌شدن، گام بردارد و پذیرفته باشد که قربانی شود؛ ولی خداوند، همان‌طور که حضرت اسماعیل را در آخرین لحظه نجات می‌دهد، در مرحله‌ای به حضرت عیسی بگوید من تو را بالا می‌برم، و او مصلوب نشود ولی قربانی‌شدن را پذیرفته باشد. آیا این اعتقاد با قرآن تناقض دارد یا نه؟ اینکه معتقد باشیم حضرت عیسی قربانی‌شدن خودش را پذیرفته بود و عین ماجرای حضرت اسماعیل برای او اتفاق افتاده باشد.

آیا این از نظر مذهبی، برای اینکه حضرت عیسی ارتقا پیدا کند، بهتر نیست تا اینکه به آدمی بگویی حالا برو، من بعداً نجاتت می‌دهم؟ اگر مثلاً به حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل می‌گفتند خیلی مهم است، این نمایش است، حالا بروید آنجا، ما درستش می‌کنیم، این جالب‌تر است یا نه؟ حضرت عیسی شاید مرحله‌ای از تکامل خودش را هم طی می‌کند. حضرت اسماعیل می‌تواند این را به حساب آن بگذارد که اگر رنجی می‌کشد، چیزی در پرونده‌اش هست؛ ولی پروندهٔ عیسی کاملاً پاک است. اگر او، بدون اینکه واقعاً هیچ گناهی مرتکب شده باشد، فقط به خاطر اینکه خداوند از او خواسته، گردن بگذارد، برود و قبول کند که مصلوب شود، ولی خداوند نجاتش بدهد، این با منطق قرآن نه تنها ناسازگار نیست، بلکه به نظر می‌آید اگر آدم این‌طور به ماجرا نگاه کند، شاید حتی سازگارتر باشد. اصلاً نمی‌خواهم خدای‌نکرده ادعای جزمی بکنم؛ شواهد کافی نمی‌بینم که بگویم الا و بلا این‌طور است.

ولی آن آیهٔ «و مکروا و مکر الله»، و اینکه بعد خداوند می‌گوید من تو را بالا می‌برم، شاهدی است که با درصدی، احتمالاً آدم را بیشتر به این سمت می‌برد. افزون بر این، سنتی در قرآن وجود دارد: اینکه از پیامبری بخواهید قربانی شود و او بپذیرد، و این پذیرش بانی جهشی در تکامل خودش، در تکامل جهان و در شرافت‌یافتن انسان شود؛ به هر معنایی که اسماعیل قبول کرد قربانی شود و از پذیرشش آثاری باقی ماند. با منطق قرآن می‌توانید بپذیرید که دربارهٔ حضرت عیسی هم چنین اتفاقی افتاده است؛ دربارهٔ حضرت ابراهیم هم این اتفاق افتاد، دربارهٔ حضرت علی هم این اتفاق افتاد که شبی جایی خوابید که فکر می‌کرد او را می‌کشند، و دربارهٔ بسیاری از اولیای خدا هم اتفاق مشابهی افتاده که در نزدیکی مرگ قرار گرفتند. حتی دربارهٔ اسماعیل و ابراهیم می‌بینید که ماجرا طوری پیش رفته که آن‌ها تقریباً مطمئن‌اند که این اتفاق می‌افتد، چون آن را امر الهی می‌دانند: در رؤیا دیده است و قرار است اتفاق بیفتد.

بنابراین به هیچ وجه با منطق دینی ما ناسازگار نیست، بلکه کاملاً سازگار است، که این‌طور فکر کنیم: حضرت عیسی افزون بر اینکه می‌فهمد وقتی به اورشلیم می‌آید علیه او توطئه می‌کنند و می‌کوشند او را بکشند، نمی‌داند در واقع چه اتفاقی می‌افتد. یعنی خداوند می‌تواند این را از او پنهان کند و حتی برای حضرت عیسی طور دیگری وانمود کند، همان‌طور که دربارهٔ اسماعیل و ابراهیم اتفاق افتاد، تا حضرت عیسی شهادت خودش را بپذیرد، و اینکه در راه خداوند و برای خواست خداوند واقعاً قرار است زجر بکشد. این از نظر دینی جالب‌تر هم هست. بدون اینکه بخواهم شواهد متنی زیادی بیاورم، می‌خواهم بگویم در متن قرآن هیچ چیزی علیه این‌گونه نگاه‌کردن به آن ماجرا وجود ندارد. سیر حوادث طوری است که آدم به نظرش می‌رسد ممکن است این‌طور اتفاق افتاده باشد؛ منطق قرآن هم در جاهای دیگر طوری بوده که ممکن است این‌طور اتفاق افتاده باشد؛ و ماجرا به نوعی جالب می‌شود و شبیه ماجرای اسماعیل و ابراهیم و دیگران می‌شود که در آتش رفتند و نسوختند. فکر نمی‌کنم حضرت ابراهیم فکر می‌کرد این آتش سرد می‌شود؛ یعنی فکر نمی‌کنم از قبل به ابراهیم گفته بودند که هیچ نگران نباش. همان‌جاست که می‌گوید گفتیم ای آتش، سرد شو. چرا وقتی کسی در مرحله‌ای است که می‌تواند چنین آزمونی پس بدهد، خداوند جلوی این تکامل را بگیرد؟ همین که به ابراهیم نمی‌گویند تو در این آتش می‌افتی ولی نمی‌سوزی، و او تا آخرین لحظه با این احساس که دارد می‌سوزد وارد آتش می‌شود، برای ابراهیم بهتر است تا اینکه از قبل به او بگویید نه، هیچ نگران نباش.

روایتی هست — احتمالاً داستان واقعی نیست، ولی بامزه است و با شخصیتی که آدم از حضرت ابراهیم در قرآن می‌بیند سازگار است؛ احتمالاً همه‌تان شنیده‌اید — که می‌گویند وقتی حضرت ابراهیم در هوا بود، جبرئیل آمد و گفت می‌خواهی من نجاتت بدهم؟ گفت نه، من از غیر خدا کمک نمی‌گیرم؛ اگر او خواست، نجاتم بدهد. اصلاً جبرئیل را هم قبول ندارد که بیاید دستش را بگیرد. این حالت انقطاع به سوی خداوند کمالی است و به نوعی چیزی از کمال در آن هست. بنابراین اینکه حضرت عیسی مورد آزمونی قرار گرفته باشد و اینجا مثل خیلی از پیامبران دیگر مرگ را پذیرفته باشد، ولی نمرده باشد، نه با منطق قرآن ناسازگار است و نه با متن قرآن، و ما می‌توانیم به این اعتقاد داشته باشیم.

آنچه می‌خواهم بگویم این است که بعضی از چیزهایی که مسیحی‌ها می‌گویند و می‌خواهند از آن نتیجه بگیرند با قرآن ناسازگار نیست، چون کافی است مسیح پذیرفته باشد که مصلوب شود. مثل این است که فرض کنید فرقه‌ای هست که طرفدار حضرت اسماعیل‌اند — حالا ما یک فرقهٔ اسماعیلی، اسماعیلیه، داریم؛ ولی فرض کنید — و این‌ها مثلاً آن خنجری را که داشت گلوی حضرت اسماعیل را می‌برید نماد دینی خودشان قرار بدهند؛ بعد شما بروید و به آن‌ها بگویید که این که گلوی او را نبرید، پس این خنجر را اینجا برای چه گذاشته‌اید؟ من می‌گویم حتی اگر به صلیب کشیده نشده باشد ولی پذیرفته باشد که به صلیب کشیده شود، کافی است برای اینکه بگویید حضرت عیسی قربانی‌شدن خودش را پذیرفته و این مثلاً باعث برکت‌یافتن در شریعت شده است. نمی‌خواهم همهٔ جزئیات را بگویم؛ گناه اولیه و این‌ها را کنار بگذارید. هر دلیلی بیاورید که وقتی اسماعیل قبول می‌کند قربانی شود چه آثاری دارد، و وقتی ابراهیم قبول می‌کند پسرش را بکشد چه آثاری دارد — به غیر از اینکه خودشان به تکامل می‌رسند، به نظر می‌آید این عمل قربانی‌شدن اسماعیل گویی کاری است که آنجا در تکمیل ساخت کعبه انجام می‌دهند. می‌دانید؟ اولاً اگر فقط شخصی هم باشد، دربارهٔ حضرت عیسی کافی است بگوییم برای کمال شخصی حضرت عیسی، برای اینکه به آسمان بالا برود، و برای اینکه وعده‌های خداوند دربارهٔ او به تحقق کامل برسد، خوب است چنین آزمون سختی را بگذراند؛ و به نظر می‌آید در سیرهٔ تمام پیامبران چنین چیزهایی بوده است. موضوع این است که بعضی از چیزهایی که مسیحی‌ها می‌گویند، نه همه، اینجا به نوعی تثبیت می‌شود؛ یعنی این‌طور نیست که بی‌پایه و اساس باشد. می‌خواهم بگویم لزومی ندارد که یک مسلمان فکر کند نماد صلیب اصولاً بی‌پایه است؛ می‌تواند معنادار باشد، و اینکه صلیب را معنادار ببینید با قرآن ناسازگار نیست.

می‌خواهم خیلی مختصر به داستان ابراهیم و اسماعیل اشاره کنم تا به واژهٔ خاصی برسم که در قرآن به آن اشاره شده است؛ دفعهٔ قبل صحبت مختصری دربارهٔ آن کردم. اولاً از قرآن به نظر می‌رسد که در ساخت کعبه، ابراهیم و اسماعیل وقتی شروع می‌کنند کعبه را بسازند دعا می‌کنند. ماجرا در قرآن این‌طور روایت می‌شود که خداوند مکان را به این‌ها نشان داد تا آنجا برایش خانه‌ای بسازند و خانه را پاک نگه دارند؛ و وقتی بنا می‌کردند، قرآن دعاهایی نقل می‌کند که اتفاقاً در سورهٔ بقره است؛ از جمله اینکه از خداوند می‌خواهند: «أَرِنَا مَنَاسِكَنَا»، مناسک ما را به ما نشان بده، تا مناسک خودمان را ببینیم. یعنی از اول معلوم است که در این خانهٔ کعبه که می‌سازند قرار است مناسکی انجام شود؛ خانه‌ای نیست که بروند در آن زندگی کنند، آن هم چیزی به این بزرگی. اینکه باید دورش طواف کرد، سعی میان صفا و مروه دارد و این‌ها، یعنی همین مناسک حج که الان ما انجام می‌دهیم، ابراهیم و اسماعیل موقع ساخت کعبه از خداوند می‌خواهند که مناسکشان را به آن‌ها نشان بدهد.

این آیه را کنار این آیه بگذارید که حضرت ابراهیم آمد و به اسماعیل گفت: «إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ». این «أَرَى» با آن «أَرِنَا» به‌طور طبیعی آدم را به چه تصوری می‌اندازد؟ اینکه راه ساخت کعبه و مناسک چیزی بود که این‌ها در رؤیا می‌دیدند؛ پیامبر بودند. جزئیات اینکه چگونه طواف کنید و ساختمان را چگونه بسازید را نمی‌شود راحت گفت؛ طبیعی‌تر است که نشان داده شود. ابراهیم و اسماعیل دعا کردند که مناسک خودمان را ببینیم، و چیزی که در قرآن گویی در جواب این دعاست این است که ابراهیم در رؤیا دید، احتمالاً مثل همهٔ چیزهایی که پیش‌تر دیده بود، که پسر خودش را می‌کشد. در قرآن این‌طور نقل می‌شود: «فَلَمَّا بَلَغَا مَعَهُ السَّعْيَ». کار تمام شده بود؛ خانه را ساخته بودند و مناسک را دیده بودند، و به نظر می‌آمد دیگر تمام شده است. گویی این دستور قتل اسماعیل به عنوان پایان مناسک صادر می‌شود؛ همان‌طور که الان ما در عید قربان مناسک را با کشتن گوسفند پایان می‌دهیم. همهٔ مناسک را در رؤیاها دیدند؛ به نظر می‌آید هر دو هم می‌دیدند؛ یعنی به نظر می‌آید بعضی را، یا همه را، ابراهیم می‌دید. دوتایی با هم دعا کرده بودند؛ حالا شاید ابراهیم می‌دید، یا مشترکاً می‌دیدند؛ من نمی‌دانم.

ولی می‌خواهم بر این تأکید کنم: ابراهیم به نظر نمی‌آید در این ماجرا هیچ شکی کرده باشد، و اسماعیل هم به نظر، برخلاف تصور بعضی‌ها و تحلیل‌هایی که می‌نویسند، مثل کی‌یرکگور که کتابی دربارهٔ این ماجرا نوشته و به نوعی بر این تأکید کرده که ابراهیم شک کرد و این‌ور و آن‌ور رفت که آخر چرا باید این کار را بکنم؛ روایت قرآن این است که این کار به سهولت پذیرفته شد، مخصوصاً از طرف اسماعیل. می‌خواهم بر این تأکید کنم که این پایان کل کار بود. اگر ابراهیم می‌خواست به این رؤیا شک کند، باید به همه‌چیز شک می‌کرد؛ این‌ها همه را همین‌طور ساخته بودند. شکی نداشتند که این جزو مناسک است.

می‌خواهم بر این واژه تأکید کنم: وقتی ابراهیم می‌رود و سعی خودش را می‌کند که اسماعیل را ذبح کند و خداوند ذبحی به جای او می‌دهد، عبارتی که گفته می‌شود «صدق در رؤیا» است؛ یعنی به آن رؤیایی که دیدی عمل کردی. رؤیا این بود که مثلاً سر پسرت را می‌بری، و تو هم به یک معنا بریدی؛ یعنی در عالم معنا این اتفاق افتاد. عالم اجسام را لحظه‌ای کنار بگذارید: آن اراده صورت گرفت، و کاری را که ابراهیم باید می‌کرد، یعنی بریدن سر پسرش، از نظر ابراهیم انجام داد. حالا می‌گویند به معجزه‌ای کارد کند شد و نبرید. پسر واقعاً خیلی آرام آنجا دراز کشید و پدرش هم آن کار را انجام داد؛ اینکه به نتیجه نرسید چیز دیگری است. رؤیا به اصطلاح صدق پیدا کرد؛ این‌ها آن کار را انجام دادند و فقط در عالم اجسام بود که آن کار تمام نشد. دربارهٔ رؤیا می‌توانید این‌طور فرض کنید که بنا به یک تئوری دینی، یک عالم معنا هست، یک عالم مثال و یک عالم اجسام. این معانی در عالم معنا هستند و از نظر وجودی وارد عالم مثال می‌شوند؛ شما در رؤیا آن‌ها را می‌بینید و بعد وارد عالم اجسام می‌شوند. آنچه در رؤیا دیده شده بود چیزی در عالم مثال بود، و ابراهیم آن کار را انجام داد؛ یعنی این معنا را تا حد نزول به عالم مثال آورد و فقط خداوند جلوی پاره‌شدن آن جسم را گرفت. بنابراین رؤیا به معنای واقعی کلمه صدق پیدا کرده است.

اگر این‌طور نگاه کنید و بپذیرید — اگر دوست دارید بپذیرید؛ اصلاً نمی‌خواهم بگویم آنچه می‌گویم از قرآن نتیجه می‌شود، و فکر می‌کنم دلایل کافی ندارم که بگویم قطعاً این‌طور است؛ فکر می‌کنم با منطق قرآن سازگار است و با ظاهر آیات قرآن هم کمی سازگارتر است — یعنی اگر این‌طور فکر کنید که اطلاع از اینکه خداوند عیسی را نجات می‌دهد لزوماً از اول وجود نداشته و در مرحله‌ای، بعد از آنکه این ماجرا پیش می‌رفته، پیدا شده است، و اگر به این داستان اسماعیل هم این‌طور نگاه کنید و در این واژه هم دقت کنید، به یک معنا می‌توانید بگویید حضرت عیسی در عالم معنا مصلوب شد. وقتی پذیرفت و تا جایی که باید در مقابل خواست خدا تسلیم می‌شد پیش رفت، می‌توانید بگویید، همان‌طور که می‌شود گفت حضرت ابراهیم در عالم معنا، در عالم مثال، واقعاً سر پسرش را برید، حضرت عیسی به یک معنا مصلوب شد؛ ولی نه جسمش، نه در این عالم واقع. اراده کرد، تسلیم ارادهٔ خدا شد، پذیرفت که کارهایی که انجام می‌دهد به این کار منجر می‌شود، و به نوعی پذیرفت که مصلوب شود و زجر را بکشد، و خداوند حضرت عیسی را نجات داد. این مثل آن است که حضرت اسماعیل هم نجات پیدا کرد و حضرت ابراهیم هم نسوخت، و الی آخر. آن شأن قربانی‌شدن را، که در مورد حضرت عیسی قبول دارند و بخش عمده‌ای از الهیات مسیحیت به آن اختصاص دارد که حضرت عیسی خودش را فدا کرد، می‌توانید قبول کنید. من می‌گویم اگر بپذیرید که به همان معنایی که ابراهیم سر اسماعیل را برید، به همان معنا حضرت عیسی هم مصلوب شد و خودش زجر را، حتی آن مشکلاتی که مسیحی‌ها می‌گویند، پذیرفت، این با قرآن سازگار است. به عنوان تمثیل بگویم: مثلاً فکر کنید حضرت عیسی همهٔ این چیزهای فیلم Mel Gibson را در عالم رؤیا دید، که با او چه می‌کنند، و باز پذیرفت که برود و این اتفاق برایش بیفتد.

ببینید، گویی این اتفاق‌ها را پذیرفته و خودش را تا این حد برای قربانی‌شدن آماده کرده است. به نظر من این تصور با منطق دین اسلام و با منطق قرآن ناسازگار نیست، بلکه به نوعی خوب هم هست. البته تأکید ندارم، چون نمی‌توانم این حرفی را که می‌زنم با صراحت از قرآن نتیجه بگیرم؛ ولی به نظر من، در حال حاضر، این مثل تئوری‌ای است که از همهٔ حرف‌های دیگری که می‌شود زد به منطق و متن قرآن نزدیک‌تر است.

یکی از حاضران: طبق این استدلال، باید خیلی مهم باشد که خداوند پیامبری به آن عظمت را می‌آورد و چنین درد و رنجی برایش تعیین می‌کند؛ دست‌کم باید چیزی بشود که این اتفاق بیفتد.

می‌خواهم بگویم اتفاقی که دارد می‌افتد دو طرف دارد. یک طرفش این است که آن آدم‌ها آن رذالت را به کار می‌برند و نتیجه‌اش این است که آن عهد باطل می‌شود. طرف دیگرش این است که حضرت عیسی چنین چیزی را می‌پذیرد، و این، همان‌طور که مسیحی‌ها معتقدند، ملکوت خدا را به زمین می‌آورد و اصلاً شأن انسان را بالا می‌برد. این یک اتفاق ماوراءطبیعی خیلی خیلی مهم در تاریخ است؛ چون عیسی انسانی است که از هر گناه اولیه‌ای پاک است و بنابراین شایستهٔ هیچ‌گونه زجرکشیدنی نیست؛ بخشی از الهیات مسیحیت به این اعتقاد دارد. چقدر مهم است که انسانی که هیچ گناهی ندارد، حتی پاک و مبرا از گناه اولیه است، قبول کند که قربانی شود؛ و شما می‌توانید این را بپذیرید. می‌خواهم بگویم این حرف‌ها با منطق قرآن ناسازگار نیست. اینکه به دنیا آمدن مسیح کلاً به دنیا برکت داده است، و همین‌طور که زندگی می‌کرده، اتفاقی ماوراءطبیعی در زمین می‌افتاده است؛ اتفاقی تکوینی، نه تشریعی. می‌خواهم این را کمی بیشتر توضیح بدهم.

یکی از حاضران: گناه اولیه را پاک می‌کند؟ اصلاً گناه را پاک می‌کند؟

اصلاً نمی‌گویم گناه اولیه را پاک می‌کند. می‌خواهم بگویم این واقعه از نظر معنوی واقعهٔ مهمی است که چنین انسانی پدید بیاید، چنین زندگی‌ای بکند، چنین چیزی را بپذیرد و معجزاتی انجام بدهد. همین که مرده‌ای را زنده می‌کند، اتفاقی است که در کرهٔ زمین می‌افتد. یکی از مشکلات ما این است که مثل یهودی‌ها به‌طور کلی به ماجرای بعثت انبیا و کل ماجرای دین بیشتر از جنبهٔ تشریعی‌اش نگاه می‌کنیم.

مسیحی‌ها برخلاف مسلمان‌ها بیشتر بر جنبهٔ تکوینی تأکید می‌کنند: وقتی آدم مقدسی در جهان ظاهر می‌شود، اتفاقی می‌افتد، راه‌هایی میان آسمان و زمین باز می‌شود؛ واقعاً اتفاق‌هایی می‌افتد. اتفاقاً ما شیعیان هم به چنین چیزی معتقدیم: چرا مثلاً دربارهٔ قلب امام می‌گویند حتماً باید از اولیای خدا باشد؟ برای اینکه این فرشته‌ها می‌خواهند کجا بیایند؟ فرشته‌ها چیزی نیستند که از آسمان بخواهند به زمین بیایند؛ این چیزی معنوی است. باید انسانی وجود داشته باشد؛ می‌گویند فرشته‌ها باید در قلب اولیا ظاهر شوند. من چندین بار در آن جلساتم گفته‌ام که ظهور حضرت مسیح، و شاید این اتفاق نهایی، اگر درست می‌گویم و افتاده باشد، راه میان زمین و آسمان را از حد کوره‌راهی که قبلاً وجود داشت به چیزی به اندازهٔ یک بزرگراه چندبانده رساند؛ چنین اتفاقی در کرهٔ زمین افتاده است. شما چه توجیهی دارید که چرا مسیح در شریعت تخفیف می‌دهد؟ چرا شریعت اسلام راحت‌تر از یهودیت است؟ برای اینکه دنیا تغییر کرده است. متوجه هستید؟ مسلمان‌ها، مثل یهودی‌ها، زیاد به این مسئله توجه نمی‌کنند که ظهور انبیا ویژگی‌های تکوینی داشته است: خداوند دارد دنیا را تغییر می‌دهد. بعد از حضرت عیسی زمین از شیاطین شست‌وشو می‌شود و بساط کارهایی که شیاطین می‌کردند جمع می‌شود. مسیحی‌ها این‌طور نگاه می‌کنند، و فکر می‌کنم این با منطق دین ما هم سازگار است. پیامبر فقط کسی نیست که نوشته‌ای از آسمان بیاورد؛ خود حضور یک موجود معنوی و کارهایی که این‌ها انجام می‌دهند، و همین که این یکی می‌پذیرد کشته شود، اهمیت دارد.

بودایی‌ها اعتقادی دارند. وقتی از آن‌ها می‌پرسید چرا هیچ عمل اجتماعی انجام نمی‌دهید — می‌دانید که دینشان فقط دینی در تنهایی است و اصلاً ارتباط با هیچ‌کس برایشان مهم نیست — جوابشان این است که وقتی کسی به آن حالت فرزانگی می‌رسد، به تمام دنیا کمک می‌کند؛ لازم نیست به کسی چیزی بگوید. صرف اینکه آدمی الان در کرهٔ زمین وجود دارد که به آن بالا وصل شده، کمکی است به تمام آدم‌هایی که الان در کرهٔ زمین زندگی می‌کنند؛ واقعاً اتفاقی در دنیا افتاده که تأثیر می‌گذارد. یعنی اگر الان الهامی در قلب عارفی صورت می‌گیرد — همان‌طور که می‌بینید در کشفیات علمی هم‌زمان، چیزی را که یکی می‌فهمد، گاهی چهار نفر دیگر هم می‌فهمند — گویی چیزهایی که از آن آسمان نازل می‌شود، شاید ترکش‌هایش به جاهای دیگر هم اصابت می‌کند. در اسلام معمولاً در توصیف تاریخ انبیا، عرفا بر این چیزها تأکید می‌کردند؛ ولی در تعلیمات دینی متعارف معمولاً بیشتر به جنبهٔ تشریعی دین نگاه می‌کنند: اینکه مثلاً موسی احکامی آورد، بعد عیسی آمد، مهربان بود و خودش را ترفیص داد، و احساسشان این است که آن‌ها ناقص بودند و شریعت اسلام کامل است. من فکر می‌کنم دیدگاه درست این است که در آن زمان، برای آن قوم، در آن شرایط تاریخی و با آن کوره‌راه‌هایی که وجود داشت، باید کمی بیشتر سخت گرفته می‌شد، و بعد اتفاق‌هایی در دنیا افتاد، همین به دنیا آمدن مسیح.

این چیزهایی را که گفتم به عنوان فرضیه‌ای بگیرید که خودم خیلی بر آن تأکید ندارم؛ فکر می‌کنم حرف درستی می‌زنند. ولی به هیچ شکلی در این شک نداشته باشید که ظهور حضرت مسیح در کرهٔ زمین واقعهٔ تکوینی مهمی بود که خلقت بشر به نوعی با آن به سرانجام رسید. جای خالی‌ای بود و قرار بود به هر حال چنین اتفاقی بیفتد: رابطهٔ روح‌القدس با کرهٔ زمین خوب شد و، همان‌طور که مسیحی‌ها می‌گویند، در سال‌های بعد از حضرت مسیح هم همین‌طور رفت‌وآمد ادامه داشت. اینکه می‌گویند ملکوت خدا در زمین ظاهر شد، واقعه‌ای حقیقی در عالم تکوین است؛ گویی راه‌هایی که بسته بود به دست حضرت عیسی باز شد. اگر آنچه می‌گویم درست باشد، احتمالاً چند باند هم به آن بزرگراهی که ایجاد می‌شود اضافه می‌شود؛ چون حضرت عیسی به هیچ وجه چیزی در پرونده‌اش نیست که بخواهد بپذیرد در این دنیا زجر بکشد. فکر می‌کنم زندگی حضرت عیسی فاقد زجر، به آن معنایی بود که انسان‌های دیگر در زمین زجر می‌کشند؛ ولی پذیرفت که در مقابل خواست خدا تسلیم شود و، مثلاً برای نجات بشر یا به هر دلیلی، زجر را تحمل کند، ولو اینکه خداوند مانعش شود. مهم این است که حضرت عیسی پذیرفت.

می‌خواهم شما را دعوت کنم که انجیل‌ها را بخوانید و حدس بزنید تا کجایش از مسیح بوده است. فکر می‌کنم در انجیل‌ها به هر حال به نوعی می‌شود اشاره‌هایی پیدا کرد که تا کجایش واقعاً خود مسیح است که آنجا حضور دارد و حرف می‌زند. البته این خیلی چیز مهمی نیست، قبول داریم؛ بیشتر به کاری تفننی شبیه است که آدم دنبال این برود که اگر کسی جانشین شده، چه وقت، کجا و چه کسی جانشین شده است؛ برای کارهای کارآگاهی خوب است. فکر می‌کنم اسناد و مدارک ما ضعیف‌تر از آن است که بخواهیم دنبال این باشیم که این مسئله را به‌طور کامل حل کنیم، مگر اینکه امیدوار باشیم اسناد و مدارک بیشتری به دست بیاید.

اتفاقاً می‌خواستم همین الان آن قطعه را بخوانم. می‌خواهم بگویم اگر این را بپذیرید، تا خیلی جاها می‌توانید کتاب مقدس مسیحی‌ها را به‌راحتی بخوانید، بدون اینکه کوچک‌ترین مشکلی برایتان پیش بیاید که احساس کنید این اتفاق نیفتاده است. اتفاقاً حالا می‌خواهم از مسیحی‌ها، اگر کسی اینجا مسیحی هست، سؤالی بکنم: این‌ها چطور معتقدند که عیسی مصلوب شده، در حالی که خودشان در تمام انجیل‌ها عبارتی مشابه این را دارند؟ ببینید، شام آخر می‌تواند اتفاق افتاده باشد؛ از اینجا خداحافظی کرده و شاید شریعتی به صورت همان مراسم عشای ربانی از خودش باقی گذاشته است. من واقعاً انجیل را که تا جاهایی می‌خوانم، می‌بینم اصلاً مشکلی وجود ندارد؛ هرچه را هم که نشان می‌دهد او احساس می‌کند مصلوب می‌شود، همهٔ این‌ها می‌تواند راست باشد.

پرسش من از مسیحی‌ها این است: می‌گویند حضرت عیسی آن شب آخر به باغ زیتون، یا باغ جتسیمانی، رفت. در انجیل متی این‌طور آمده است که به باغ زیتون آمد و به این‌ها گفت شما اینجا بیدار باشید، من باید دعا کنم. «بعد کمی دورتر رفت و بر زمین افتاد و چنین دعا کرد: پدر، اگر ممکن است، این جام رنج و عذاب را از مقابل من بردار، اما نه به خواهش من، بلکه به خواست تو.» یک مسیحی چطور می‌تواند معتقد باشد که مسیح این را از خدا خواست ولی این دعا مستجاب نشد، در حالی که اینجا همه‌شان معتقدند حضرت مسیح چنین چیزی از خدا خواسته است؟ به هر حال، طبق آنچه اینجا نقل می‌کنند، می‌رود و برمی‌گردد و بار دوم این‌طور دعا می‌کند: «پدر، اگر ممکن نیست این جام از مقابل من برداشته شود، پس من آن را می‌نوشم. آنچه خواست توست، بشود.» فکر می‌کنم اگر من مسیحی بودم، به عقلم جور درنمی‌آمد و قبول نمی‌کردم؛ یا این دعا انجام نشده، یا اگر انجام شده، خداوند این جام را از جلوی مسیح برداشته است.

موضوع این است که ما، به عنوان مسلمان و با اعتقاد به قرآن، می‌توانیم معتقد باشیم که این‌ها راست است؛ با توجه به اینکه کم‌وبیش در همهٔ اسناد و مدارک مسیحی هم این ماجرا با شباهت‌هایی ذکر شده است. حضرت مسیح به هر حال خواست خداوند را پذیرفته، و این مهم است که پذیرفته است؛ و در عین حال آن دعا در انجیل‌ها ذکر شده است. فکر می‌کنم با منطق ما، که به قرآن معتقدیم و دربارهٔ رابطهٔ پیامبران و آدمی مثل مسیح با خدا تصوری داریم، نتیجه این است که قطعاً خدا این جام را برمی‌دارد؛ البته بعد از آنکه حضرت مسیح می‌پذیرد که کار را انجام بدهد.

بله؛ من گفتم کسی که مسیحی است و این کتاب را قبول دارد که این دعا انجام شده، باید بپذیرد که این جام برداشته شده است. حرف شما هم ممکن است به نوعی درست باشد که حضرت عیسی اصولاً نباید این دعا را کرده باشد و نباید چنین چیزی خواسته باشد. ولی اگر مسیحی‌ها معتقدند که چنین اتفاقی افتاده، دست‌کم باید به نوعی انتظار داشته باشند که این دعا مستجاب شده باشد. حرف من همیشه این است که دعایی که در قرآن ذکر می‌شود یعنی مستجاب شده است. هیچ‌وقت نگفته‌ام که مثلاً هر دعایی که پیامبری بکند مستجاب می‌شود. ولی دربارهٔ حضرت عیسی احساس شخصی‌ام این است که اگر این دعا در قرآن بود، اصلاً تردید نمی‌کردم و می‌گفتم آمدن این دعا یعنی مستجاب شده است. به‌طور کلی اگر راست باشد که حضرت عیسی چیزی از خدا خواسته — نمی‌گویم همهٔ خواسته‌های پیامبران لزوماً مستجاب می‌شود — آدم این انتظار را دارد. برای من ثقیل است که مسیحی‌هایی که این در کتابشان ذکر شده، به نوعی — نمی‌گویم باورشان نمی‌شود، ولی — به آن استبعاد دارند؛ اینکه بگویی عیسی مصلوب نشده، گویی به آن‌ها بد و بیراه گفته‌ای. می‌خواهم بگویم فضای انجیل به نوعی آدم را به این سمت می‌کشد که گویی بهتر است این کار نشود. اگر شواهد تاریخی‌ای پیدا شود که نشده است، مسیحی‌ها باید راحت بپذیرند؛ در حالی که تئوری‌هایی بنا کرده‌اند که الا و بلا باید خون حضرت مسیح ریخته شده باشد. من فکر می‌کنم برای تئوری‌هایشان لازم نیست که این اتفاق افتاده باشد؛ صرفاً در عالم معنا، همین که گفت «خواست تو بشود»، همین که حضرت عیسی تسلیم شد، برای همه‌چیز کافی است؛ همان‌طور که دربارهٔ اسماعیل اتفاق افتاد.

جالب است که مسیحی‌ها در استدلال دربارهٔ اینکه چرا اصلاً مصلوب‌شدن و قربانی‌کردن سنت خداست، به داستان اسماعیل و ابراهیم استناد می‌کنند. هرجای این کتاب‌های خودشان را بخوانید، مثلاً وقتی با مسلمان‌ها بحث می‌کنند، می‌گویند شما قبول دارید که به امر خدا قرار شد اسحاق یا اسماعیل را قربانی کنند؛ پس این قربانیِ انسان ویژگی‌هایی دارد، چیز خاصی است. من هم می‌گویم آری، اشکالی ندارد؛ ما به همان معتقدیم، منتها کامل معتقدیم. اینجا هم مثل آنجا ماجرا به نوعی در نهایت متوقف شده است؛ صرفاً مهم این است که این‌ها تسلیم شده باشند. نه ابراهیم سوخت، نه سر اسماعیل بریده شد و نه عیسی مصلوب شد.

یکی از حاضران: شما چه کسی را می‌بینید؟ چه کسی جانشین حضرت عیسی شده است؟ آیا اینجا کسی به جای حضرت عیسی جانشین شده، یا ماجرایی که اتفاق افتاده چیز دیگری است؟

من خیلی حس نمی‌کنم لازم باشد بحث دیگری بشود. فکر می‌کنم کلاً سوءتفاهمی وجود دارد که کسی که به قرآن معتقد است باید صلیب را بی‌معنا بداند، و این اصلاً درست نیست؛ به هیچ وجه این‌طور نیست. همین الان آن متنی که در کتاب اشعیای نبی است می‌تواند مو به مو درست باشد؛ همان‌طور که شاید در خواب ابراهیم خون هم ریخته شده باشد. فکر کنید اشعیای نبی در رؤیا چیزهایی دیده است؛ پرافتسی همین است دیگر. به اصطلاح چه می‌گویند؟ ما هم برای این پیشگویی‌ها اصطلاحی داریم.

یکی از حاضران: مکاشفه.

نه، حالا بگذریم. انگلیسی‌اش پرافتسی است: پیشگویی‌هایی دربارهٔ آینده که معمولاً در حالت‌هایی شبیه رؤیا، یعنی به صورت تصاویری، دیده می‌شود و بعد بیان می‌شود که در آینده چه چیزهایی قرار است اتفاق بیفتد. حضرت ابراهیم هم چنین تصاویری دید و می‌بینید که چگونه تحقق پیدا کرد. تمام حرف‌هایی که اشعیای نبی زده، دربارهٔ اینکه آدمی می‌آید و زجر می‌کشد و این‌ها، ممکن است واقعاً آن‌ها را دیده باشد، همین‌طور نقل کرده باشد و همین‌طور تحقق پیدا کرده باشد. بنابراین به نظر من پیشگویی‌هایی که می‌گوید ملکوت خداوند در زمین ظاهر می‌شود درست است: مسیح پادشاه به معنای پادشاه زمینی نبود، ولی پادشاه همهٔ عالم بود. با همین متن تورات می‌توانید متن تورات را بخوانید و احساس کنید این پیشگویی‌ها دربارهٔ حضرت مسیح واقعاً محقق شده است؛ یعنی ملکوت خدا مستقر شده است. یعنی اتفاق‌هایی که مسیحی‌ها به آن‌ها معتقدند از نظر ما هم ممکن است اتفاق افتاده باشد؛ صلیب می‌تواند بانی معجزه هم باشد، و از نظر من هیچ اشکالی ندارد. اگر قبول کنید که چنین واقعه‌ای بوده و صلیب معنا دارد، به صلیب کشیده‌شدن حضرت عیسی به یک معنا گویی در عالم دیگری اتفاق افتاده است؛ به همان معنایی که حضرت اسماعیل در جایی، در عالمی، گویی واقعاً قربانی شد.

آیه‌ای از قرآن خواندم که می‌گوید «صدق در رؤیا»؛ یعنی این کار را کردی، قربانی کردی و این قربانی شد. دفعهٔ قبل هم اشاره کردم که در قرآن صفت «صادق‌الوعد» به حضرت اسماعیل نسبت داده می‌شود که قطعاً به همین ماجرا مربوط است: وعده این بود که تا آخر صبر کند. نمی‌توانید بگویید این که تا آخر ادامه پیدا نکرد؛ به یک معنا تا آخر ادامه پیدا کرد و صبر کرد. نمی‌خواهم بگویم این‌ها عقایدی است که آدم بخواهد واقعاً جزمی بگوید. ما که دربارهٔ تاریخ صحبت می‌کنیم، از اول بنا را بر این گذاشتم که به هر حال داستانی بگوییم که داستان خوبی باشد. می‌گویم جاهایی داستانی که من می‌گویم از داستانی که مسیحی‌ها می‌گویند با انجیل انطباق بیشتری دارد؛ با قرآن کاملاً منطبق است، فکت‌های تاریخی را توجیه می‌کند و حتی همین چهار انجیل را هم جاهایی بهتر توجیه می‌کند. به هر حال مهم این است که اگر این‌طور نگاه کنید، صلیب بی‌معنا نیست؛ و معنای صلیب این نیست که واقعاً کسی آنجا خونش ریخته شده باشد، واقعاً شلاق خورده باشد و حتماً تاج خار بر سرش گذاشته باشند. لازم نیست ماجرای این فیلم مل گیبسون این‌طور اتفاق افتاده باشد.

ببینید، دو نفر در کنار عیسی مصلوب می‌شوند؛ این در همهٔ انجیل‌ها آمده، و در انجیل‌ها آمده است که این جزو پرافتسی‌ها بوده است. هرچند الان در کتاب عهد عتیق نیست، کسانی که در قرن اول زندگی می‌کردند این را به عنوان شاهد می‌آورند که جزو پرافتسی‌ها بوده که این فرد میان دو دزد کشته می‌شود؛ آن دو نفر دزدند و مسیح میان این دو است. به هر حال می‌خواهم بگویم آن پرافتسی‌ها به همین شکلی که هستند می‌توانند درست باشند، به همان معنایی که رؤیای ابراهیم درست است؛ و صلیب می‌تواند معنا داشته باشد. مسلمان‌ها لزوماً نباید این نماد صلیب را انکار کنند و بگویند صلیب چیز بی‌معنایی است. به صلیب کشیده‌نشدن عیسی، که ما به آن معتقدیم، لزوماً به این معنا نیست که صلیبی نبوده و عیسی چنین مرحله‌ای را طی نکرده است؛ ممکن است چنین واقعه‌ای اتفاق افتاده باشد. و فکر می‌کنم همهٔ آنچه گفتم، بدون اینکه من شخصاً واقعاً این حس را داشته باشم که بیاییم، خدای‌نکرده، به نوعی با مسیحی‌ها مصالحه کنیم، چیزی است که واقعاً احساسم این است که با منطق قرآن و با شواهد تاریخی به نوعی سازگارتر است.

می‌خواهم بحث را کمی جمع کنم. ببینید، وقتی انجیل‌های جدیدی هم پیدا می‌شوند، باز می‌بینید کسانی که در آن سوی دنیا زندگی می‌کردند و پولسی نبودند، باز اشاره می‌کنند که عیسی را گرفتند و تا جاهایی این اتفاق افتاد. حتی در انجیل برنابا هم آمده است که آن شب این‌ها در باغ بودند. برنابا می‌گوید همان‌جا در باغ عیسی را نبردند، یهودا را بردند؛ به‌طور معجزه‌آسایی این دو با هم عوض شدند و از آنجا به بعد دیگر اصلاً عیسی در کار نیست؛ عیسی همان‌جا از حواریون جدا می‌شود و به آسمان‌ها می‌رود. روایت دیگر این است که آن شخصی که صلیب عیسی را حمل کرد، که نامش شمعون است، همان کسی است که به جای عیسی مصلوب می‌شود؛ یعنی البته تا آنجا عیسی هست، تا جایی که حتی شلاقش زدند، ولی بعد وقتی در راه می‌روند جابه‌جایی اتفاق می‌افتد. اطلاعات ما آن‌قدر کم است که قضاوت‌کردن دربارهٔ این چیزها زیاد جالب نیست؛ مگر آدم بنشیند و وقت بگذارد و بکوشد؛ شاید روزی اطلاعات بهتری پیدا کنیم.

آنچه می‌خواستم در پایان بگویم این است: پرسشی هست که باید به آن جواب بدهید. فرض کنیم ماجرا این است؛ آیا حواریون عیسی مطلع نیستند که چنین شده است؟ طبیعی است که به دلیل آن مکر الهی یهودی‌ها نباید بفهمند و این ماجرا نباید فاش شود؛ این را قبول دارید. نباید به مردم گفته شود، حتی بعد از اینکه این اتفاق افتاد، و طبیعی است که این ماجرا مثل رازی باقی بماند؛ نه اینکه فردایش بروند و به مردم بگویند فکر می‌کنید اعدام کردید؟ نه، اعدام نکردید. یعنی فکر می‌کنم اگر حواریون هم بدانند، قرار نیست آن را فاش کنند. قرار است یهودی‌ها این ننگ را به نوعی بر خود داشته باشند و مقداری هم شادی کنند به حساب اینکه مسیح را کشتند؛ این‌گونه که «حقت علیهم کلمة العذاب». پس بد نیست که این ماجرا دست‌کم بلافاصله فاش نشود. ولی آیا حواریون اصولاً نمی‌دانند؟ آیا انتظار ندارید که دست‌کم بعضی از حواریون، آن‌هایی که به او نزدیک‌ترند، بدانند؟ شواهد تاریخی نشان می‌دهد که حواریون خیلی یک‌دست نیستند و همه‌شان آدم‌های خیلی سطح‌بالایی نیستند. اصولاً کتاب انجیل را که می‌خوانید، به نظر نمی‌آید این‌ها از نظر معنوی در سطح خیلی بالایی باشند: تمثیل‌های عیسی را نمی‌فهمند؛ عیسی گاهی چیزهایی به آن‌ها می‌گوید و می‌پرسد چرا نمی‌فهمید. البته جاهایی من دارم نقل انجیل را می‌گویم؛ دربارهٔ قرآن هم شاید بعداً بحث کنیم. جزئیات خیلی زیاد است که آدم بخواهد دربارهٔ آن بحث کند.

فکر می‌کنم از نظر تاریخی قطعیتی وجود دارد که کسی حضرت عیسی را معرفی کرد؛ غیر از یکی دو سند تاریخی که می‌گویند یهودا به دستور عیسی این کار را کرد. معمولاً در تمام این انجیل‌ها به‌شدت می‌بینید که وقتی یهودا در همین باغ زیتون می‌آید، عیسی برمی‌خیزد و به پطرس و دو نفر دیگری که آنجا هستند می‌گوید این شاگرد خائن من است. اینکه کسی به من خیانت می‌کند و کسی مرا لو می‌دهد، در کتاب مقدس، در همهٔ انجیل‌ها، به‌شدت هست؛ و در انجیل‌های دیگری هم که جزو انجیل‌های قانونی نیستند، باز یهودا معمولاً به این شکل، به عنوان آدمی خائن، معرفی می‌شود. بنابراین پرسش این است: آیا منطقی است که حضرت عیسی این را حتی از حواریون هم مخفی کرده باشد؟ فرض کنید تا جاهایی خود عیسی هم نمی‌دانسته؛ بنابراین به حواریون نگفته و خودش هم فکر می‌کند این وقایع برایش اتفاق می‌افتد. تا اینجایش منطقی است. ولی وقتی این اتفاق نیفتاد، حضرت عیسی نزد حواریون نیامده است؛ یک‌دفعه به آسمان رفته و ارتباطش با زمین قطع شده است؛ بنابراین حواریون در حالتی مانده‌اند که نمی‌دانستند چنین شده یا نه. واقعاً فکر می‌کنم برای جواب‌دادن به این پرسش لازم است آدم دربارهٔ خود حواریون بحث کند.

فقط می‌خواهم این را بگویم که ما اسناد تاریخی داریم که حواریونی بودند که می‌گفتند حضرت عیسی مصلوب نشد، و همین که این اسناد تاریخی وجود داشته باشد کافی است. اینکه کدام عقیده، عقیده به مصلوب‌شدن یا مصلوب‌نشدن، بهتر پیش رفته و غلبه کرده، اصلاً موضوع بحث نیست. موضوع این است که فکر می‌کنم معقول‌تر به نظر می‌رسد که حواریون نزدیکی وجود داشته باشند که به نوعی از ماجرا خبردار شده باشند. ما اسناد تاریخی خیلی خوبی داریم که در قرن اول و دوم فرقه‌هایی وجود داشتند که اعتقاد داشتند حضرت عیسی مصلوب نشده است؛ و خوشبختانه در کتابخانهٔ نجع حمادی متنی هست با عنوان مکاشفهٔ پطرس که نه فقط می‌گوید حضرت عیسی مصلوب نشده، بلکه می‌گوید من چه دیدم و آنجا چه اتفاقی افتاد.

یکی از حاضران: استدلال‌هایی هست؛ بعضی استدلال می‌کنند که اصلاً حضرت عیسی نمی‌توانست آن‌طور مصلوب شود.

لحظه‌ای اجازه بدهید. آیا آن استدلال‌ها معتبرتر از این‌اند که من استدلال کنم خداوند نباید حکم بدهد که ابراهیم بیچاره پسر خودش اسماعیل را بی‌گناه بکشد، عین آداب بت‌پرستی؟ می‌خواهم بپرسم آیا آن استدلال‌ها اینجا، دربارهٔ کشته‌شدن اسماعیل، صدق نمی‌کنند؟

یکی از حاضران: فکر کنم صدق می‌کنند.

احتمالاً یک سری استدلال‌های شرعی و استدلال‌هایی دربارهٔ عدالت خدا و این حرف‌هاست. این استدلال‌ها باید به این جواب بدهند که چطور خداوند در قرآن صراحتاً می‌گوید قربانی‌شدن اسماعیل را از پدرش خواسته است. واقعاً صحنهٔ عجیبی است که در قرآن آمده؛ بنابراین مشکلی نیست در اینکه خداوند از عیسی بخواهد قربانی شود. پس آن استدلال‌ها صددرصد مشکل دارند؛ مگر اینکه استدلالی بیاوری که نشود مشابهش را دربارهٔ ماجرای اسماعیل و ابراهیم آورد.

یکی از حاضران: نه، اتفاقاً این‌ها استدلال‌های درستی‌اند.

این ادامهٔ همان صحبتی است که ایشان گفت، و واقعاً درست است؛ چون فکر نمی‌کنم منطقی باشد که هر دعایی مستجاب شود. اینکه دعایی که در قرآن یا در کتاب مقدس آمده مستجاب شود، با اینکه هر دعایی مستجاب شود فرق می‌کند.