او میخواهد دربارهٔ آیهٔ «و مکروا و مکر الله» بگوید چه کسانی مکر کردند و مکر الهی چه بود. قسمتهایی از انجیل متی را میخواند که نشان میدهد این اتفاق چگونه پیش رفت. بعد مستقیماً وارد بحث دربارهٔ خود واقعهٔ مصلوبشدن عیسی میشود و میگوید میخواهد کار را سخت کند و به دلایل دینی مسیحیها هم بپردازد. در پایان نظری میدهد که میگوید بر آن تأکید ندارد.
مکر یهودیان و صحنهٔ دادگاه
او میگوید فکر میکند خیلی بدیهی است که یهودیها میخواستند حضرت عیسی را به دست فرماندار رومی از بین ببرند، نه با قوانین خودشان؛ چون میدانستند او طرفدارانی دارد و نمیخواستند خودشان را با مردم درگیر کنند، میخواستند دو دشمنشان را به جان هم بیندازند. هر آنچه از آن طرف اتفاق افتاد جزء مکر الهی محسوب میشود.
به گفتهٔ او در انجیل آمده که همسر پیلاطوس رؤیایی دید و به شوهرش پیغام داد که با این مرد بیگناه کاری نداشته باشد. فکر میکند پیلاطوس، حتی بدون آن رؤیا، به اندازهٔ کافی سیاستمدار بود که بفهمد روحانیون یهودی چه کلکی میزنند. دربارهٔ رسم آزاد کردن یکی از دو نفر در عید فصح میگوید هیچ شاهد تاریخی دیگری برای چنین سنتی نداریم، و به نظر میآید پیلاطوس استثنائاً این پاتک را به آنها زده است.
از نظر الهی، به گفتهٔ او، اتفاق مهم این است که فقط رهبران قوم نبودند که در این توطئه شرکت داشتند؛ مردم هم رأی دادند عیسی مصلوب شود. او متن متی را میخواند که مردم باراباس را خواستند، فریاد زدند «مصلوبش کن» و گفتند «خونش به گردن ما و فرزندان ما باشد». فکر میکند، اگر این نقل راست باشد، این دقیقاً همان صحنهای است که خداوند میخواست پیش بیاید؛ ما به عنوان مسلمان حس میکنیم این پایان ماجراست و بعد از این پیامبری برای یهودیان نمیآید.
او این را اتمام حجت میداند: اگر خدا عیسی را با آن همه معجزه بفرستد و بکشندش، دیگر کسی نمیتواند بپرسد چرا پیامبری نمیآید. اینکه توانستند او را بکشند یا نه مهم نیست، مهم این است که این کار را کردند؛ مثل قوم ابراهیم که او را در آتش انداختند، ولی اینکه خدا چه کسی را نجات بدهد ربطی به کار قوم ندارد.
پایان نبوت در بنیاسرائیل و سورهٔ بقره
یکی از حاضران میپرسد رسالت مسیح چه بوده است. او پاسخ میدهد آنچه در قرآن صریحتر است این است که مسیح آخرین پیامبر بنیاسرائیل است؛ یهودیها میخواستند او را بکشند و به نقل قرآن هنوز لاف میزنند، و نبوت پس از او در خاندان اسماعیل ظهور کرد.
به گفتهٔ او اگر برای سورهٔ بقره یک تم اصلی بخواهید بگویید، این است که انتقال چرا و چگونه انجام شد: ماجرای بنیاسرائیل، شکستن عهد، و ابراهیم و اسماعیل که کعبه را ساختند. تغییر قبله از اورشلیم به مکه مرکز بحث سوره است و بعد احکام شریعت جدید میآید. او میگوید اینکه خداوند به بنیاسرائیل میگوید به عهد وفا کنید، نشان میدهد آنها قوم طردشده نیستند؛ از آنها دعوت میشود از این پیامبر پیروی کنند.
او آیهٔ ۸۷ را میخواند: «ففریقاً کذبتم و فریقاً تقتلون». به گفتهٔ او «تقتلون» بهطور قطع اشاره دارد که تلاش کردند حضرت عیسی را بکشند، و این شاید بزرگترین جرمی است که نهایتاً باعث قطع نبوت و اتمام حجت شد.
چرا داستان بنیاسرائیل و چرا کارشان به اینجا رسید
در پاسخ به پرسش حاضری که میپرسد چرا داستان بنیاسرائیل اینقدر با تأکید میآید، او میگوید بنیاسرائیل در قرآن الگوی «الذین فی قلوبهم مرض» هستند: آدمهایی که دین دارند ولی ایمان ندارند. فهمیدن مشکلات آنها برای امتی که در حال تشکیل است لازم است، چون مشکلات این امت شبیه آنهاست؛ او میگوید ما مسلمانها هم همین وضعیت را داریم، شاید کسی دوست نداشته باشد این را بگوید.
به گفتهٔ او، از نظر علمای یهود دلیل عمدهٔ اینکه عیسی باید کشته شود این بود که شریعت را نقض کرده است: از نظر آنها با آدمهای غیریهودی یا غیرطاهر مینشست و غذا میخورد و مقررات سبت را شکسته بود. شریعت در ذهنشان ثابت شده بود و برای آدمی که درک دینی ندارد دین همان مجموعهٔ قواعد است؛ پس به نظر آنها اگر کسی ادعای پیامبری کند دروغ میگوید، و اگر معجزه کند جادوگر است. او فکر میکند یهودیها الان هم خیلی منکر نیستند که این کار را کردند، هرچند میگوید نمیداند.
او میگوید بنیاسرائیل تاریخ پرنوسانی داشتند: مدام عهد را میشکستند و توبه میکردند، و میانشان آدمهای خیلی خوب هم بود. قرآن تأکید میکند در دورانی قوم برگزیدهٔ خدا بودند، نه به این معنا که بقیه حیواناند؛ و او میگوید بشریت از نظر فرهنگی مدیون همین قوم است، هرچند میترسد این را بگوید. با این حال کارشان به جایی رسید که دیگر نمیشد برایشان پیامبر فرستاد: قرآن میگوید به زبان داوود و عیسی لعنت شدند، و او میگوید حضرت عیسی با آن شخصیتی که در قرآن میبینید آدمی نیست که بخواهد لعنت کند، پس اگر چنین کرده باشد کارشان واقعاً تمام است.
به نظر او مسئله روحانیت منحرفی بود که شریعت را همهچیز کرده بود و مردم پیرو آنها بودند. با این حال ملعونبودن آنها اگر حرکتی انجام بدهند قابل بخشش است، و قرآن مدام دعوت میکند که عهد را تجدید کنند.
بحث تاریخی یا بحث دینی
او میگوید مسیحیها مقدار زیادی میکوشند دلایل تاریخی بیاورند که عیسی مصلوب شد، ولی این اشکال منطقی دارد، چون مسلمانها نمیگویند کسی آنجا مصلوب نشد. به گفتهٔ او مسلمانها معتقدند کسی آنجا مصلوب شد که همه فکر میکردند عیسی است، و پشت پرده معجزهای شده و او عیسی نبوده؛ قرآن میگوید «شبه لهم». بنابراین بحث میان مسلمانها و مسیحیها تاریخی نیست، دینی است: اینکه معجزهای اتفاق افتاده یا نه.
یکی از حاضران میپرسد مسیحی آن زمان چطور میتوانست بفهمد؛ او میگوید نمیداند و امیدوار است در همین جلسه جواب بدهد.
دلایل دینی مسیحیان
او میخواهد کار را سخت کند و به دلایل دینی مسیحیها بپردازد. مسلمانها و مسیحیها هر دو معتقدند عیسی مسیح موعود یهود بود، و قرآن با آوردن لفظ مسیح این را تأیید میکند. میگوید مسلمانها میتوانند بگویند عهد عتیق تحریف شده، ولی باید دلیل خوبی بیاورند؛ مشکل این است که اگر در این کتابها پیشگوییهایی هست که با عیسای مسیحیها شباهت بیشتری دارد تا با عیسای مسلمانها، مسلمانها باید جواب بدهند. سپس قطعهٔ اشعیا را میخواند که مسیحیها مصداقش را مسیح میدانند.
او میگوید این قطعه چقدر شبیه تعبیرهایی است که مسیحیها دربارهٔ مرگ مسیح و علت دینی آن دارند؛ آنها فقط به دلیل چهار تکه کاغذپارهٔ تاریخی معتقد نیستند که مسیح مصلوب شد. فکر میکند تورات هم سرتاپا تحریفشده نیست و از جاهای مشترک آن با قرآن میشود حدس زد چقدر تغییر کرده است؛ میگوید تورات منبعی الهامی است که شاید بتوان با آن مسیح را بهتر شناخت.
او از باورهای مسیحیان میگوید: شفابخش بودن صلیب، استیگماتا در عرفای مسیحی، کسوف هنگام مصلوبشدن، لقب «برهٔ خداوند»، و اینکه پولس میگوید صلیب مسیح را موعظه میکند. میگوید در مرکز تمام الهیات مسیحی، دستکم آنطور که پولس بیان میکند، همین مصلوبشدن است و به همین دلیل سخت است به مسیحیها بگویید عیسی مصلوب نشده.
آیا عیسی میدانست؟
او دو پرسش کلیدی میپرسد. اول اینکه آیا حضرت عیسی وقتی در عید فصح به اورشلیم میآید و معبد را به هم میریزد میدانست روحانیون یهودی میخواهند او را بکشند؛ میگوید معقول است که میدانسته، نه لزوماً از راه وحی، بلکه به عنوان پدیدهای ساده. دوم، حساستر: آیا میدانست خداوند نجاتش میدهد.
یکی از حاضران میگوید از همان اول مشخص است که عیسی میدانسته. او با خواندن آیهٔ «اذ قال الله یا عیسی انی متوفیک و رافعک الی» میگوید به نظر میآید این اطلاعات بعد از مکر آنها به عیسی داده میشود و جزئی از مکر خداوند است، و شخصاً در قرآن تناقضی نمیبیند که معتقد باشیم او نمیدانست نجات پیدا میکند.
او میگوید فرض کنید حضرت عیسی مثل اسماعیل قربانیشدن را پذیرفته بوده ولی اتفاق نیفتاده؛ آیا این با قرآن تناقض دارد؟ به نظر او نهتنها ناسازگار نیست، شاید سازگارتر هم باشد، هرچند اصلاً نمیخواهد ادعای جزمی بکند و شواهد کافی نمیبیند. فکر میکند خداوند میتواند این را از او پنهان کند؛ فکر نمیکند از قبل به ابراهیم گفته بودند آتش سرد میشود.
او دو آیه را کنار هم میگذارد: دعای ابراهیم و اسماعیل «أَرِنَا مَنَاسِكَنَا» هنگام ساخت کعبه و «إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ»؛ میگوید گویی دستور ذبح اسماعیل به عنوان پایان مناسک صادر میشود، و به نظر نمیآید ابراهیم شک کرده باشد. عبارت «صدق در رؤیا» را به این معنا میگیرد که در عالم معنا آن کار انجام شد و فقط در عالم اجسام تمام نشد. اگر اینطور بپذیرید، میتوانید بگویید حضرت عیسی هم در عالم معنا مصلوب شد، نه جسمش. او میگوید نمیخواهد بگوید این از قرآن نتیجه میشود و دلایل کافی ندارد که قطعاً بگوید اینطور است؛ فکر میکند با منطق قرآن سازگار است و با ظاهر آیات کمی سازگارتر.
جنبهٔ تکوینی ظهور مسیح
یکی از حاضران میگوید طبق این استدلال باید خیلی مهم باشد که خداوند پیامبری به آن عظمت را میآورد و برایش رنج تعیین میکند. او میگوید اتفاق دو طرف دارد: رذالت آن آدمها که عهد را باطل کرد، و پذیرفتن عیسی که به گفتهٔ مسیحیها ملکوت خدا را به زمین میآورد. اصلاً نمیگوید گناه اولیه را پاک میکند؛ میگوید واقعهای معنوی است که چنین انسانی پدید بیاید.
به گفتهٔ او مسیحیها بیشتر بر جنبهٔ تکوینی تأکید میکنند، و مسلمانها مثل یهودیها بیشتر جنبهٔ تشریعی را میبینند. او میگوید، اگر درست بگوید، ظهور مسیح راه میان زمین و آسمان را از کورهراه به چیزی شبیه بزرگراه چندبانده رساند، و این را توجیه تخفیف شریعت میداند؛ ولی اینها را فرضیهای میخواند که خودش خیلی بر آن تأکید ندارد.
دعای باغ زیتون و سنجش روایتها
او متن متی را میخواند که مسیح در باغ زیتون دعا میکند «این جام رنج و عذاب را از مقابل من بردار» و میپرسد مسیحی چطور میتواند معتقد باشد این دعا مستجاب نشد. حرفش همیشه این است که دعایی که در قرآن ذکر میشود یعنی مستجاب شده، ولی نمیگوید هر دعایی که پیامبری بکند مستجاب میشود؛ دربارهٔ عیسی هم احساسش این است که اگر راست باشد چیزی از خدا خواسته، آدم این انتظار را دارد. فکر میکند برای تئوریهای مسیحی لازم نیست خون ریخته شده باشد: همین که عیسی تسلیم شد کافی است، همانطور که دربارهٔ اسماعیل اتفاق افتاد.
او میگوید کسی که به قرآن معتقد است لازم نیست صلیب را بیمعنا بداند؛ متن اشعیا ممکن است مو به مو درست باشد، مثل رؤیای ابراهیم که شاید در آن خون هم ریخته شده بود. میگوید صلیب میتواند معنا داشته باشد، بیآنکه شخصاً بخواهد با مسیحیها مصالحه کند.
او میگوید در انجیل برنابا یهودا به جای عیسی برده میشود و روایت دیگری هست که شمعون به جای او مصلوب شد، و اطلاعات ما آنقدر کم است که قضاوت دربارهٔ اینها جالب نیست. سپس میپرسد آیا حواریون نزدیک او نباید خبردار شده باشند؛ میگوید اسناد تاریخی خوبی داریم که در قرن اول و دوم فرقههایی بودند که معتقد بودند عیسی مصلوب نشده است، و در نجع حمادی متنی به نام مکاشفهٔ پطرس هست.
یکی از حاضران میگوید استدلالهایی هست که عیسی نمیتوانست آنطور مصلوب شود. او میپرسد آیا همین استدلالها دربارهٔ کشتهشدن اسماعیل صدق نمیکند؛ حاضر میگوید فکر میکند صدق میکند. او میگوید این استدلالها باید توضیح بدهند که چطور خداوند در قرآن صراحتاً قربانیشدن اسماعیل را از پدرش خواسته، و بنابراین مشکلی نیست که از عیسی هم بخواهد قربانی شود. در پایان فکر نمیکند منطقی باشد که هر دعایی مستجاب شود؛ دعایی که در قرآن یا کتاب مقدس آمده مستجاب شود با اینکه هر دعایی مستجاب شود فرق میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه