→ بازگشت به مسیحیت

جلسهٔ ۲۳ · مسیحیت

داوری قرآن، آزمون عیسی و زبان مسیحیت

۱۱,۱۸۲ واژه
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او با پرسشی که خودش مطرح می‌کند آغاز می‌کند: آیا این بحث‌ها نزدیک‌شدن به مسیحیت است. سپس دربارهٔ مسیح‌شناسی و آزمون مسیح، رنج پیامبران، ابهام‌های انجیل‌ها دربارهٔ صلیب و آثار تکوینی ظهور مسیح سخن می‌گوید، و در بخش پایانی به پولس، شریعت و ترجمهٔ یونانی «پسر خدا» می‌رسد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.

کاری که ما اینجا انجام می‌دهیم، به‌نوعی نزدیک‌شدن به آرای مسیحیت به نظر می‌آید؛ این پرسشی است که می‌خواهم خودم مطرح کنم. یعنی کسی می‌تواند چنین قضاوت کند که ما اینجا نشسته‌ایم و نهایت سعی‌مان را می‌کنیم که به‌گونه‌ای کوتاه بیاییم. اگر مسیحیان می‌گویند مثلاً مسیح خداست و پسر خداست، من در قسمت اول بحث‌هایمان کوشیدم مسیح‌شناسی‌ای ارائه بدهم که بر پایهٔ آن در مسیح نوعی حسِ اتصالِ غیرعادی به خداوند، در قیاس با سایر انسان‌ها، وجود دارد: اگر خودِ خدا نیست، نوع ارتباطش با خدا چیز خاصی است، به این دلیل که عصمت مطلق دارد و حتی آن به‌اصطلاح روح در کثرت را که همهٔ انسان‌ها تجربه می‌کنند هیچ‌وقت تجربه نکرده است؛ همیشه در حالتِ اتحاد محض با خداوند بوده و هیچ‌وقت هم جدا نشده است. این به هر حال به‌گونه‌ای نزدیک‌شدن به یکی از آرای مسیحیان است، هرچند خودِ آن نیست.

دربارهٔ آثار تکوینی ظهور حضرت مسیح نیز، که مسیحیان تا حدودی بر آن تأکید دارند و آن را به شکل بخشیده‌شدن گناه اولیه و نجات انسان و مانند این‌ها بیان می‌کنند، من بارها تأکید کرده‌ام که این واقعیتی است و ظهور مسیح آثار تکوینی داشته است، و از این جهات آثار تکوینی ظهور مسیح شاید حتی مهم‌تر از آثار تشریعی‌اش باشد. حالا هم که به مسئلهٔ صلیب رسیده‌ایم، آن را تا حد ممکن به مرزهایی نزدیک می‌کنیم که صلیب به‌گونه‌ای حقیقت پیدا کند و چیز موهومی نباشد. مسلمانان به‌طور عادی چنین مواضعی دارند: صلیب را به‌طور کلی انکار می‌کنند، بحث‌هایی از این دست نمی‌کنند، تأکید خاصی بر آثار تکوینی ظهور مسیح ندارند و دربارهٔ حقیقت مسیح نظریهٔ خاصی ندارند؛ معمولاً اشاره می‌کنند که در قرآن آمده مسیح هم یکی از پیامبران خدا بود، پس مسیح هم پیامبری است، منتها پیامبری بزرگ، و همهٔ ادعاهایی که دربارهٔ او می‌شود ادعاهای گزاف‌اند. در مقایسه با این مواضع، به نظر می‌آید کل حرف‌هایی که من در این جلسات زده‌ام واسطه‌ای است میان حرف‌هایی که مسلمانان به‌طور متعارف می‌زنند و حرف‌هایی که مسیحیان می‌زنند؛ انگار آدم به‌گونه‌ای دارد نهایت سعی‌اش را می‌کند که نظریات را با نظریات مسیحی تطبیق بدهد.

اول می‌خواهم آیه‌ای از قرآن را یادآوری کنم که خداوند به پیامبر می‌گوید این‌ها از تو راضی نمی‌شوند «حتی تتبع ملتهم»؛ یعنی تا یهودی نشوی، یهودیان راضی نمی‌شوند و تا مسیحی نشوی، مسیحیان راضی نمی‌شوند. پس هیچ فایده‌ای ندارد اگر کسی فکر کند که نظریاتی بینابین بدهد و مسیحیان از آن احساس خوبی پیدا کنند. تا وقتی مسلمانان همهٔ حرف‌هایی را که مسیحیان می‌زنند عیناً قبول نکنند، فکر می‌کنم هیچ احساس خوبی به آن‌ها دست نمی‌دهد؛ بلکه ممکن است چنین چیزهایی را نوعی شیطنت هم ببینند. مذاهب این‌گونه نیستند که کوتاه بیایند؛ یعنی ببینند طرف یک قدم برداشته و آن‌ها هم یک قدم بردارند و بگویند بسیار خوب، حالا مسیح خدا نیست. چنین فرضی فرض درستی نیست. بنابراین ادعای من این است که به هیچ وجه چنین گرایشی نداشته‌ام و ندارم و فکر می‌کنم چنین کاری کاملاً هم بی‌فایده است.

برعکس، ادعای من این است که مسلمانان خیلی روی این مفاهیم کار نکرده‌اند. معمولاً برخورد مسلمانان با کل حرف‌هایی که مسیحیان می‌زنند در چند جمله خلاصه می‌شود: مسیح خدا نیست، تثلیث هم شرک است، مسیح را هم مصلوب نکردند. من می‌خواهم به این موضوع اشاره کنم که بارها در قرآن، به انحای مختلف، این عبارت می‌آید که خداوند قرآن را نازل کرده است و یکی از کارهایی که قرآن می‌کند این است که در اختلافاتی که میان اهل کتاب افتاده قضاوت می‌کند و حکم می‌دهد. خب، آن حکم کدام است؟ شما چه تئوری‌ای از مسیحیت دیده‌اید که دربارهٔ این اختلافات چنین کند؟ من دارم می‌کوشم همین کار را بکنم. مثلاً میان مسیحیان اختلاف هست که مسیح از مادرِ بدون شوهر متولد شده یا نه؛ قرآن حکم می‌کند که آری، چنین بوده است. بنا به نص صریح قرآن، روح‌القدس در تولد مسیح دخالت دارد، آن هم دخالت تکوینی؛ و الی آخر. یعنی اگر حرف‌های تمام فرقه‌های مسیحی را جمع کنید، می‌بینید که قرآن راهی برای شما باز می‌کند تا قضاوت کنید کدامشان به حقیقت نزدیک‌ترند و کدامشان دورتر. قرآن دربارهٔ مسیح‌شناسی، یعنی اینکه حقیقت مسیح چه بوده است، ایده‌هایی ارائه می‌دهد. اینکه در قرآن آمده مسیح یکی از پیامبران بوده، به این معنا نیست که شأن خاصی ندارد؛ شأن خاص مسیح را در قرآن می‌بینید.

من چند بار تأکید کرده‌ام که جای نوعی مسیح‌شناسی و مسیحیت‌شناسیِ مبتنی بر قرآن خالی است. اگر بخواهم بگویم در این جلسات چه می‌کنم، گویی دارم مقدمه‌ای می‌گویم تا سلسله‌ای از پرسش‌ها مطرح شود؛ به هر حال باید مسلمانانی چنین چیزی تولید کنند، و احساسم این است که تا به حال این کار را نکرده‌ام. تصور کلی من از عقاید مسیحیان این است که همه‌شان از پایهٔ چیزی حقیقی شروع شده‌اند و به انحرافی رفته‌اند؛ نه اینکه اصلاً چیزی نبوده، و نه اینکه مسیح اصلاً شأن خاصی ندارد و مثلاً پیامبری است همانند پیامبران دیگر. در قرآن مقایسه‌ای میان مسیح و حضرت آدم می‌بینید و این دو کنار هم قرار می‌گیرند، و عرفا هم بر این تأکید می‌کنند؛ مثلاً ابن‌عربی ادعا می‌کند که خلقت مسیح گویی اتمامِ دور خلقتی است که از آدم شروع شده است، و الی آخر. هر کدامشان با قرآن یا با دیدگاه عرفانی‌شان حرف‌هایی می‌زنند.

بنابراین صرفاً اینکه بگوییم مسیح مصلوب نشد و دیگر نگوییم پس چه شد، کافی نیست. به هر حال این بحثی تاریخی است: مسیح مصلوب نشده، ولی قرآن در واقع می‌گوید می‌خواستند مصلوبش کنند و موفق نشدند؛ به هر حال کسی مصلوب شده است. خب، حقیقت چیست؟ از قرآن چه چیزی می‌شود نتیجه گرفت؟ مثلاً مسیح می‌دانست که مصلوب نمی‌شود یا نمی‌دانست؟ آدم سلسله‌ای از پرسش‌ها مطرح می‌کند و سپس می‌کوشد با استفاده از خود قرآن به آن‌ها جواب بدهد، و اگر جوابش لزوماً از قرآن درنیامد، می‌تواند از اسناد تاریخی استفاده کند.

با اینکه می‌خواستم این را در شروع بحثم بگویم، بی‌مناسبت نیست که همین حالا این پرسش را جواب بدهم. من دربارهٔ اینکه حقیقت مسیح چیست ایده‌ای را اینجا مطرح کرده‌ام و ادعا دارم که چنین چیزی از قرآن نتیجه می‌شود؛ دربارهٔ اینکه مسیح آثار تکوینی دارد هم مطالبی گفته‌ام. امروز هم بر آن‌ها تأکید می‌کنم و فکر می‌کنم این ادعا درست است؛ یعنی پای آن می‌ایستم و می‌گویم این ادعا درست است و این‌ها از قرآن و از معارفی که ما کلاً به آن‌ها معتقدیم نتیجه می‌شود. ولی اینکه مسیح مورد آزمونی مانند آزمون حضرت اسماعیل و ابراهیم قرار گرفته است را به‌عنوان یک تئوری مطرح می‌کنم، مثل حرفی که در کنار حرف‌های دیگر می‌شود زد و با مبانی قرآنی سازگار است، ولی چنین ادعایی نمی‌کنم. یعنی اگر الان کسی از من بپرسد که آیا واقعاً معتقدی چنین اتفاقی افتاده است، نمی‌توانم بگویم معتقدم؛ شواهدی که دارم آن‌قدر نیست که بگویم به چنین چیزی معتقدم. فکر می‌کنم آنچه برای من بیشتر تأیید می‌کند که مسئله می‌تواند چنین باشد، متون خود مسیحیان است؛ یعنی جدی‌گرفتن همین متونی که از مسیحیان باقی مانده است: روایت‌های متعددی که در همهٔ کتاب‌هایشان هست، مثلاً دربارهٔ ماجرایی که در باغ زیتون می‌گذرد و شام آخر و چیزهای دیگر، و بعضی از شواهدی که بیرون از متون هم هست و شاید بتوان اسمش را شواهد گذاشت. اگر آن‌ها را کنار بگذارید، این تأیید برجا نمی‌ماند.

من ادعا نمی‌کنم که از قرآن نتیجه می‌شود چنین اتفاقی افتاده است. می‌گویم این تئوری هم جزو تئوری‌هایی است که مسلمانان می‌توانند آن را به‌عنوان تئوریِ سازگار با قرآن و معارف خودشان بررسی کنند و اشکالی ندارد؛ ولی این‌طور هم نیست که بخواهم بگویم مدافع این تئوری هستم. چون خودم آن را مطرح کرده‌ام، می‌گویم شواهدی برایش وجود دارد؛ در دو جلسهٔ اخیر کوشیدم نشان بدهم که شواهد خوبی هست که این اتفاق افتاده و به این شکل افتاده است؛ ولی اینکه آیا حتماً چنین است، من شخصاً به اندازهٔ کافی دلیل نمی‌بینم که بخواهم آن را به‌عنوان یک ادعا مطرح کنم.

ادعانکردنِ این مسئله از آن روست که مسئله‌ای تاریخی است و قرآن هم دربارهٔ این مسئلهٔ تاریخی صراحتی ندارد. کاملاً احساس می‌کنم ممکن است ظرف مثلاً چند سال آینده به متون جدیدی دسترسی پیدا کنیم که کلی از ابهام‌ها را برایمان روشن کند. مسائل تاریخی این‌گونه نیستند که چون الان مجموعه‌ای از متون و مجموعه‌ای از اصول موضوعه و معارف و سلسله‌ای از آیات قرآن در اختیار دارم، قضاوتم ثابت بماند. ممکن است الان قضاوت این باشد که با توجه به فکت‌هایی که در اختیار من است، این تئوری خیلی خوبی است و خیلی چیزها را توجیه می‌کند، ولی ممکن است فکت‌ها تغییر کنند. مسئله تاریخی است دیگر: ممکن است مثلاً نسخهٔ اصلی انجیل برنابا، که فرض کنید متعلق به سال ۵۰ میلادی باشد، یک‌دفعه پیدا شود، همه هم تأیید کنند که این نسخه اصل است، و شما یک‌دفعه در آن متن خیلی جالبی ببینید که وقایع را طوری توضیح داده که همه‌چیز کاملاً جور درمی‌آید و همه قانع شوند که اتفاق‌ها این‌گونه افتاده است.

اما مسئلهٔ مسیح‌شناسی و مسئلهٔ آثار تکوینی ظهور مسیح مسئله‌ای الهیاتی است، نه مسئلهٔ تاریخی به آن معنا. ممکن است برایش شواهد تاریخی هم بتوانید بیاورید، ولی واقعیت این است که این‌ها مسائلی هستند که بیشتر جنبهٔ فلسفی و عرفانی و الهیاتی دارند. بنابراین کسی به‌راحتی می‌تواند بگوید من به این دلایل نتیجه می‌گیرم که این حرف درست است، یا به‌گونه‌ای از معارف قرآنی استفاده کند. ولی دربارهٔ اینکه آیا مسیح مورد آزمونی قرار گرفته یا نه، احساسم این است که نمی‌شود با قطعیت قضاوت کرد.

این پرسش مطرح شد تا واقعاً این ابهام برطرف شود که ما اینجا عمدی نداریم که مثلاً به عقاید مسیحیان نزدیک شویم. مسیحیان به‌شدت تأکید می‌کنند که علاوه بر مصلوب‌شدن مسیح، حتماً لازم است معتقد باشید که مسیح مرده و دوباره زنده شده است. بنابراین حرف‌هایی که ما می‌زنیم، همان‌طور که از اول گفتم، مسیحیان را راضی نمی‌کند. اعتقاد به رزورکشن، یعنی مرگ و سپس دوباره زنده‌شدن، جزو اعتقادات پایهٔ مسیحیان است و الهیاتشان هم تا حدودی مبتنی بر این مفهوم است، هرچند از نظر من آن بخش خوب و جالب الهیاتشان مبتنی بر این مسئله نیست. به هر حال به‌طور سنتی همهٔ فرقه‌های مسیحی که الان موجودند به‌گونه‌ای به مرگ و دوباره زنده‌شدن مسیح اعتقاد دارند؛ در ابتدا البته فرقه‌هایی بودند که چنین اعتقادی نداشتند.

نکتهٔ دیگر پرسشی است که فکر می‌کنم باید به آن جواب بدهم. دوباره با تأکید می‌گویم که هم برخی معالمی که در تورات هست و هم سلسله‌ای از اسناد تاریخی مثل متون اولیهٔ مسیحی که در اختیار داریم، همه به‌گونه‌ای جزو فکت‌هایی‌اند که این تئوری را که مسیح مورد آزمونی قرار گرفته است تأیید می‌کنند. ولی پرسش دیگر این است که آیا با مسیح‌شناسی‌ای که ما اینجا مطرح کردیم، که مثلاً مسیح انسانی است فاقد حتی گناه اولیه، سازگار است که مورد آزمونی قرار بگیرد و مثلاً دچار رنج شود، یا حتی چنین تصوری برایش پیش بیاید و بپذیرد که دچار رنج شود؟ می‌تواند چنین اشکالی مطرح شود که این موضوع با بی‌گناهی محض مسیح سازگار نیست و مطابق با عدالت نیست که رنجی به کسی برسد در حالی که گناهی مرتکب نشده است.

من فکر می‌کنم این دو ناسازگار نیستند، هرچند قبول دارم که این پرسش، که حالا خودم مطرحش می‌کنم، اگر کس دیگری هم مطرح می‌کرد جای طرح داشت. اما دربارهٔ اینکه آیا این با عدالت خداوند ناسازگار است یا نه، فکر می‌کنم اولاً رنجی به معنای واقعی کلمه به مسیح نمی‌رسد. ثانیاً فرض کنید از انسانی درخواست شود که بدون آنکه استحقاقش را داشته باشد، برای دیگران، مثلاً برای جبران خطاهای دیگران یا برای اینکه در اثر کارش آثار مثبتی پدید آید، ایثار کند و خودش را در معرض خطر قرار دهد. فکر می‌کنم اگر معتقد باشید که این به‌گونه‌ای خلاف عدالت است، آن‌گاه آدم باید مثلاً دربارهٔ پرت‌شدن حضرت ابراهیم در آتش هم همین را بگوید.

ببینید، اعتقاد قرآنی ما این است که برخلاف نظر مسیحیان، گناه اولیه‌ای که بشر مرتکب می‌شود بخشیده می‌شود. انسان در اثر آن گناه هبوط می‌کند و وارد مرحلهٔ جدیدی می‌شود، ولی این‌طور نیست که قرار باشد ما در آن دنیا جوابگوی گناه اولیه باشیم. ما در آن دنیا جوابگوی گناهانی هستیم که در این دنیا انجام می‌دهیم، نه گناهی که پیش از به دنیا آمدن بوده است. حال اگر بخواهید عدالت خداوند را دربارهٔ رنجی که پیامبران می‌برند زیر سؤال ببرید، فکر می‌کنم دربارهٔ پرت‌شدن ابراهیم در آتش هم باید چنین کنید؛ مطمئناً ابراهیم مستحق چنین مجازات و چنین رنجی نبود. به نظر نمی‌آید وقتی ابراهیم را در آتش پرت می‌کنند، از قبل به او گفته باشند که آتش برایت سرد می‌شود. حتی روایت قرآن این‌گونه است که گویی او پرت می‌شود و بعد این اتفاق می‌افتد؛ همان‌جا گویی خداوند می‌گوید: «سرد باش، بردم و سلام باش». ابراهیم به‌گونه‌ای این رنج را پذیرفته بود که در آتش سوزانده شود.

بنابراین مشابه این اتفاق برای پیامبران دیگر هم افتاده است، و اینکه حضرت مسیح مصونیت مطلق دارد و مثلاً دربارهٔ ارتکاب گناه اولیه هم مصون است، فکر می‌کنم در قضاوت ما دربارهٔ اینکه این رنج عادلانه هست یا نه تأثیر زیادی نمی‌گذارد. جواب من در واقع این است: اگر اینجا پرسشی وجود دارد، دربارهٔ رنج سایر پیامبران و افراد الهی هم هست که خیلی رنج کشیدند، رنج‌های واقعی، و حتی کشته شدند؛ پس باید به آن هم به‌نوعی معترض باشید. اگر قرار باشد رنج‌هایی که پیامبران می‌کشند مطابق با عدالت نباشد، مطمئناً زندگی رنج‌آوری که برخی از پیامبران به معنای واقعی کلمه در اثر رفتار قومشان تجربه کردند، نتیجهٔ گناهانشان نبود؛ در واقع مثل ایثاری بود که خداوند از آن‌ها خواست و آن‌ها هم پذیرفتند که این رنج‌ها را تحمل کنند تا انسان‌ها نجات پیدا کنند. اینکه خداوند اولیای خودش را به رنج می‌اندازد و در مسیری قرار می‌دهد که برای نجات بشریت رنج بکشند، امری مسلم است و همهٔ پیامبران در این مشترک‌اند.

بنابراین من می‌خواهم این پرسش را به این برگردانم که ما دربارهٔ همهٔ پیامبران به‌نوعی اعتقاد مشابهی داریم: فارغ از اینکه گناهی کرده باشند یا نه، برای نجات بشر رنج می‌کشند. پس این ایدهٔ مسیحیان که مسیح مصلوب شد و رنج کشید تا بشر نجات پیدا کند، که منظورشان نوعی تأثیر تکوینی است نه هدایت تشریعی، ایدهٔ خیلی دور از ذهنی نیست که بخواهیم بگوییم با معارف الهی در تناقض است؛ مخصوصاً اگر معتقد باشید که اصولاً این رنج واقع نشده و ایثار فقط در حد پذیرفتن رنج بوده است، که نمونه‌اش برای همهٔ پیامبران بزرگ الهی پیش آمده است. بی‌مناسبت نیست اشاره کنم که حضرت علی هم چنین آزمونی را در زندگی خودش داشته است: شبی جای پیغمبر خوابید و تصورش این بود که کشته می‌شود. این حرف خیلی تکراری است که اولیای خدا در موقعیت‌هایی قرار می‌گیرند با این تصور که کشته می‌شوند و رنج می‌کشند، ولی آن اتفاق نمی‌افتد و مثلاً به‌طور معجزه‌آسایی نجات پیدا می‌کنند.

پس جواب من به این پرسش این است که پرسش به‌نوعی به تمام پیامبران برمی‌گردد. اگر بخواهیم فقط همین را بگوییم که مسیح حتی از گناه اولیه پاک است، باید توجه کرد که اصولاً زندگی‌ای که پیامبران می‌کنند و رنجی که می‌پذیرند منطبق با گناهانشان نیست؛ نمی‌گوییم چون گناه کرده بودند، مثلاً چون اسماعیل گناه اولیه را مرتکب شده بود، خداوند این آزمون را ترتیب داد که بپذیرد کشته شود. فکر می‌کنم این مسئله دربارهٔ مسیح خیلی مسئلهٔ خاصی نیست. با این حال پرسشی است که به‌گونه‌ای قابل توجه است، و من در همین حد درباره‌اش صحبت کردم.

من کلاً می‌کوشم درس‌ها را فاکتور بگیرم، البته جاهای مهمش را خیلی فاکتور نمی‌گیرم. شاید حتی آخر جلسه گفتم که یک کاری که می‌شود انجام داد این است که دقیقاً متن انجیل‌ها را بخوانیم و ببینیم، مثل یک مسئلهٔ تاریخی، اگر بخواهیم تئوری‌ای پیدا کنیم که جایگزینی انجام شده است، این جایگزینی کجا انجام شده است. ما یک تئوری داریم که کسی جایگزین مسیح شده است و تئوری دیگری که اتفاق عجیب و غریبی افتاده، مثل آنچه پطرس توصیف می‌کند و خیلی عادی نیست. هرچه هست، ببینیم از شواهد و اسناد تاریخی‌ای که داریم چه می‌توانیم نتیجه بگیریم. ایدهٔ کلی‌ام این بود که به شما نشان بدهم اگر به همین چهار انجیلی که در کتاب مقدس ثبت شده و قانونی هستند دقت کنید، واقعاً ابهام‌هایی در آن‌ها هست که به ذهن آدم می‌آورد شاید در مقطعی جایگزینی انجام شده باشد.

می‌خواهم فقط به اختصار بگویم که کلاً چه چیزهایی وجود دارد، بی‌آنکه خط‌به‌خط بخوانیم و بیشتر درباره‌اش بحث کنیم؛ فکر می‌کنم خیلی مهم نیست، چون نهایتاً به نتیجهٔ قطعی نمی‌رسیم. من معتقد نیستم که شواهد تاریخی ما الان طوری است که بتوانیم به ابهام‌هایی که پیرامون مسئلهٔ مصلوب‌شدن حضرت مسیح هست جواب قطعی بدهیم.

یکی از نکته‌های خاصی که می‌خواهم به آن اشاره کنم این است که تقریباً همهٔ انجیل‌ها به‌طور مشترک ذکر می‌کنند که در روند دستگیری مسیح تا مصلوب‌شدنش، از جایی به بعد به نظر می‌آید که رفتارهای حضرت مسیح عجیب است. این عین متنی است که همین الان در خود انجیل‌ها وجود دارد. اولاً تقریباً همه‌شان مشترکاً می‌گویند که از جایی به بعد مسیح سکوت می‌کند، و حتی فرماندار رومی ابراز تعجب می‌کند که چرا حرف نمی‌زنی؛ از او سؤال می‌کنند و مسیح جواب نمی‌دهد. پیش از آنکه مصلوب شود، مقطعی این‌گونه هست که گویی آدم تغییر رفتاری در مسیح می‌بیند. البته می‌توانید برای این تغییر رفتار توجیهات مختلفی داشته باشید؛ مثلاً بگویید مسیح شاید جور دیگری به این مسئله نگاه می‌کرد. ولی این هست که مسیح تا جایی به پرسش‌ها جواب می‌دهد و از جایی به بعد گویی جواب نمی‌دهد. پس از آنکه سکوت می‌کند، به‌زحمت در انجیل‌ها جمله‌ای از او هست؛ جایی در اثر اصرار فرماندار جمله‌ای از مسیح نقل می‌شود. به نظر می‌آید جمله‌هایی را که مسیح از جایی به بعد گفته است، می‌شود در انجیل‌ها شمرد، و فکر می‌کنم بیشترشان جمله‌هایی هستند که از نظر خود مسیحیان هم عجیب‌اند و بحث لازم دارند که چرا مسیح این حرف را زد.

مخصوصاً بنا به نقل انجیل‌ها، مسیح بالای صلیب می‌گوید: «خدایا، خدایا، چرا مرا ترک کردی؟» خود مسیحیان سال‌هاست بحث می‌کنند که مسیح چرا این حرف را زد. اگر فرض کنیم همهٔ حرف‌هایی که مسیحیان می‌زنند راست باشد، آیا از مسیح انتظار دارید که بالای صلیب، در انتهای زندگی‌اش، چنین جملهٔ کمی کفرآمیزی بگوید؟ همین عبارت مثلاً موجب شده است که ادبیاتی پدید بیاید، مثل کتاب «آخرین وسوسه‌های مسیح»، در توجیه اینکه مسیح در آخرین لحظه گویی شک کرده که چرا از زندگی دنیایی‌اش استفاده‌ای نکرده است، و بعد خداوند این را پیش می‌آورد که به‌گونه‌ای از موهبت‌های زندگی زمینی استفاده کند، و الی آخر. به هر حال قبول دارید که بنا به اعتقاد خود مسیحیان هم این جمله عجیبی است، و مسیحیان خیلی دربارهٔ این عبارت حرف می‌زنند.

قصدم واقعاً این بود که کمی دربارهٔ حرف‌هایی صحبت کنم که مسیح از جایی به بعد می‌زند. مثلاً انجیل یوحنا اصلاً این جمله را نقل نمی‌کند و در واقع حذفش کرده است. جمله‌ای که انجیل یوحنا از حضرت مسیح نقل می‌کند این است که مسیح آب خواست، به او آب دادند و بعد گفت «تمام شد» و مرد. این هم عبارتی نیست که از پیغمبری مثل حضرت مسیح انتظار برود: چه تمام شد؟ مثل حرف آدمی معمولی است که دارد می‌میرد و احساس می‌کند که دیگر مُردم، حیف شد، تمام شد. حالا نمی‌خواهم واقعاً کتاب مقدس را باز کنیم و بخوانیم، ولی فکر می‌کنم بد نیست مراجعه کنید: در خود عبارت‌هایی که از مسیح در همین انجیل‌های ثبت‌شده نقل می‌شود، می‌شود نوعی تغییر رفتار دید.

نکتهٔ دیگر، که خیلی مهم نیست، این است که عبارت «الهی، الهی، چرا مرا ترک کردی؟» تنها جمله‌ای است که در خود انجیل‌ها به زبان دیگری، یعنی به زبان آرامی، ثبت شده است؛ و این خودش عجیب است. شاید واقعاً آن کسی که آن بالا بود به زبانی غیرمتعارف سخن گفت. اگر معتقدیم که مسیح کلاً آرامی صحبت می‌کرد، به این پرسش چگونه می‌شود جواب داد که چرا نویسندگان انجیل‌ها اصرار دارند اصلِ همین جملهٔ خاص را به آرامی بنویسند؟ شاید به ذهن آدم برسد که می‌گویند زبان مادری مسیح آرامی بوده، ولی شاید مسیح با حواریون به زبان دیگری، مثلاً به عبری که قطعاً بلد بوده، صحبت می‌کرده است، و این جمله به زبان آرامی گفته شده و همان‌جا ثبت شده است. به هر حال نه فقط خودِ این جمله عجیب است، بلکه ثبت آن به زبانی غیر از زبان عبری هم عجیب است؛ همهٔ انجیل‌ها وقتی این جمله را می‌آورند، آن را این‌گونه ثبت می‌کنند: اصلش را می‌گویند و بعد ترجمه‌اش را که یعنی چه. این‌ها به هر حال، بنا بر همین چیزی که در کتاب مقدس هست، مقداری شک‌برانگیز است.

نکتهٔ خیلی مهم دیگر این است که فکر می‌کنم، اگر توجیهی را که دربارهٔ مکر یهودیان و مکر الهی‌ای که به آن اشاره می‌شود گفتم قبول کرده باشید، حضور مسیح دست‌کم تا جایی که کاهنان محاکمه‌اش می‌کنند و به‌نوعی حکم قتل را صادر می‌کنند لازم است؛ این احساس شخصی من است. یعنی اگر جایگزینی پیش از این اتفاق انجام شده باشد، جرم یهودیان به‌نوعی سنگینی خودش را از دست می‌دهد. روایت انجیل برنابا را در نظر بگیرید. روایت انجیل برنابا این است که در همان باغ، وقتی آمدند، آن معجزه اتفاق افتاد و یهودا را به جای مسیح گرفتند، چون به شکل مسیح درآمده بود. البته به نظر من این‌ها واقعاً خیلی بحث‌های مهمی نیستند.

دقت کنید: بنا به روایت انجیل برنابا، آدمی که ادعا می‌شود به جای مسیح گرفته شده و یهودای تغییرشکل‌داده است، تمام مدت می‌گوید: «من مسیح نیستم، من یهودا هستم.» حالا می‌گویم واقعاً خودتان را جای کاهنان معبد بگذارید؛ کاهنانی که ما می‌خواهیم بگوییم اصلاً جرمشان این بود که مسیح را محکوم به مرگ کردند و کوشیدند او را بکشند، و در اثر همین، بنی‌اسرائیل لعنت شد و دودمانش به باد رفت و دیگر پیغمبری برایش نمی‌آید. کاهن با خودش می‌گوید: الان می‌خواهم آدمی را محاکمه کنم که معجزاتش را ندیده‌ام؛ می‌گویند کارهایی کرده و ممکن است جادوگر باشد. آورده‌ایم محاکمه‌اش کنیم و آدم دیوانه‌ای است که تمام مدت می‌گوید من من نیستم، مثلاً من یهودا هستم. همه هم یهودا را می‌شناسند و هم مسیح را. این آدم اینجا ایستاده و هرچه به او می‌گویم، می‌گوید: والله، به خدا من مسیح نیستم؛ دارد هویت خودش را انکار می‌کند. خب، اگر راست می‌گوید و مسیح نیست، پس بکشیمش؛ چون مثلاً همان کسی است که کسی را که به‌عنوان پیغمبر از او پیروی می‌کرد لو داده است؛ پس بزنید و بکشید. اگر هم دروغ می‌گوید، باز کشتنش مباح است، چون آدمی است که تا حالا ادعای خدایی یا پیغمبری می‌کرد و حالا می‌گوید اصلاً من خودم نیستم، من کس دیگری هستم.

من می‌خواهم بگویم اگر مسیح در این صحنهٔ دادگاه، که بنا به نقل همهٔ کتاب‌های مسیحیان رخ داده است، حضور نداشته باشد، این صحنه اهمیت خودش را از دست می‌دهد؛ دیگر کاهنان جرمی مرتکب نشده‌اند اگر آدمی را که حرف‌های عجیب و غریب می‌زند محکوم به مرگ کرده باشند. مهم این است که حضور معنوی مسیح واقعاً آنجا بایستد و جواب‌های درست و حسابی هم به آن‌ها بدهد، چنان‌که در انجیل‌ها هم چنین است، و بعد آن‌ها با وجود اینکه مسیح را نگاه می‌کنند و می‌بینند و حرف‌هایش را می‌شنوند، باز اصرار کنند که او را بکشند. بنابراین من کلاً می‌گویم با توجه به نوع برخوردی که تا حالا با این مسائل تاریخی داشته‌ام، فکر می‌کنم حضور مسیح تا جایی لازم است.

یک بار این پرسش را مطرح کردم که به آن فکر کنید: آیا لازم است مسیح در حضور خود بنی‌اسرائیلی که می‌گویند بکشیدش، آنجا باشد یا نه؟ ممکن است کسی بگوید لازم نیست، چون بنی‌اسرائیل اصولاً به این دلیل می‌گویند بکشید که کاهنان گفته‌اند بکشید؛ این‌طور نیست که از خودشان استقلالی داشته باشند و آن جمعیت بخواهد تحت تأثیر حضور معنوی مسیح قرار بگیرد. اگر مسیح آنجا باشد، جرمشان باز سنگین‌تر می‌شود؛ به هر حال نگاه‌کردن به مسیح و زدن این حرف سنگین‌تر است. ولی اگر مسیح آنجا نباشد، چون این‌ها به پیروی از کاهنان این حرف را می‌زنند، در واقع آن گناه را به گردن می‌گیرند.

ایده‌ام این بود که حرف‌هایی را که زدیم کمی با خود متن انجیل‌ها تطبیق بدهیم و ببینیم آیا واقعاً از خود متن انجیل‌ها به نظر می‌آید که اتفاق‌هایی افتاده است. به‌جز انجیل‌هایی مثل انجیل برنابا که رسماً این ادعا را دارند، در بقیهٔ انجیل‌ها هم کلاً در توصیف دستگیری مسیح و محاکماتش و پس از آن ابهاماتی هست. در انجیل‌های مختلف می‌بینید که مثلاً می‌گویند پطرس از دور این محاکمه را می‌بیند. اصلاً ببینید، از وقتی مسیح دستگیر می‌شود، در همهٔ انجیل‌ها مدام تأکید می‌شود که همهٔ اتفاق‌ها از دور روایت می‌شود؛ این‌ها پای صلیب نیستند. حتی مثلاً دربارهٔ وقتی که مسیح را از صلیب پایین می‌آورند، در یکی از این انجیل‌ها عبارت با صراحت این است که زن‌هایی آنجا بودند؛ فقط دربارهٔ چند زن مطمئنیم که پای صلیب بودند و گویی همه می‌گویند که آنجا بودند. بر سر اینکه کس دیگری آنجا بوده یا نه، میان انجیل‌ها اختلاف هست. یوحنا در انجیل یوحنا ادعا می‌کند که من آنجا بودم و مسیح با من حرف زد؛ یوحنا کلاً در انجیل خودش ادعاهایی دربارهٔ خودش می‌کند.

به هر حال همه فرار کرده بودند و حواریون حضور نداشتند، و به نظر من اصولاً فضا برای کسی که بخواهد آنجا حضور داشته باشد فضای خطرناکی است. بنابراین یا اصلاً نیستند و فرار کرده و به جاهای دور رفته‌اند، یا حتی آن زن‌ها، مثلاً در جایی که روایت می‌شود، از دور می‌بینند که مسیح را پایین می‌آورند و در قبر می‌گذارند. ابهام‌های دیگری هم هست، و اصلاً طبیعی هم هست که از جایی که مسیح را می‌گیرند و از حواریون جدا می‌شود، نقل‌قول‌ها مبهم شود، چون همه‌چیز را از فاصلهٔ دور و با حدس و گمان می‌فهمند که چه اتفاقی دارد می‌افتد. می‌گویند که شاهد بوده‌اند؛ مثلاً شاهد اینکه میان کاهنان و مسیح چه گذشت. اینجا هم اگر روایت را بخوانید، باز ابهام هست که آیا واقعاً می‌توانستند چنین چیزی را ببینند؛ پطرس یا یوحنا چگونه آنجا حضور پیدا کردند در حالی که مسیح را دستگیر کرده بودند؟ کلاً عجیب است دیگر: یا این‌ها هم باید دستگیر شده و برده شده باشند، یا اینکه قضیه علنی نیست؛ شب می‌آیند مسیح را می‌گیرند و بعد این‌ها فرار می‌کنند. منتها ادعا می‌شود که کسی آنجا بوده که دارد روایت می‌کند. خب، از نظر تاریخی و طبیعی هم هست که نقل‌قول‌ها زیاد محکم باشد؛ انجیل‌ها هم که اصلاً ندارند. از این جهت می‌خواهم بگویم که خیلی‌ها، مخصوصاً مسلمانان، دربارهٔ ابهام‌های این قسمت، یعنی مصلوب‌شدن مسیح، زیاد حرف زده‌اند.

نمی‌خواهم خیلی از حواشی این بحث بگویم، ولی کلاً نه فقط فضای قرآن، بلکه فضای انجیل هم این حس را به آدم می‌دهد که این مسائل بحث‌شدنی نیست. می‌خواهم دیگر مسئلهٔ مصلوب‌شدن مسیح را کنار بگذارم و فقط یکی دو نکته بگویم. دوباره می‌خواهم تأکید کنم که از نظر فکت‌های تاریخی هیچ مشکل تاریخی‌ای در ادعایی که مسلمانان دارند وجود ندارد. یک بار این را گفته‌ام و دوباره می‌گویم که اصلاً اینجا اشکالی نیست، چون مسلمانان نمی‌گویند کسی مصلوب نشد. اینکه از نظر تاریخی ثبت و ضبط شده که کسی را که فکر می‌کردند حضرت مسیح است مصلوب کردند، اصولاً نقطه‌ضعف حساب نمی‌شود، چه فرض کنید که آنجا خود حضرت مسیح بوده و چه فرض کنید خودش نبوده و معجزه‌ای اتفاق افتاده است؛ این چیزی نیست که قرار باشد در فکت‌های تاریخی ثبت و ضبط شود.

دوباره تأکید می‌کنم که ما همیشه وقتی به وقایع تاریخی نگاه می‌کنیم، به‌گونه‌ای از جهان‌بینی خودمان استفاده می‌کنیم. اگر کسی بیاید و شواهدی هم ارائه بدهد، و چند نفر بیایند شهادت بدهند که مثلاً آدمی با قد ۸۰ متر آمد و نمی‌دانم پرید بالای کوه، شما به دلایل جهان‌بینی خودتان آن را رد می‌کنید و دنبال این می‌روید که ثابت کنید چنین نبوده است؛ حتی اگر ۱۰ شاهد مختلف هم ببینید، به‌گونه‌ای باورتان نمی‌شود، چون این چیز اصلاً در ذهنتان نمی‌گنجد. بنابراین اینکه مسلمانان، نه فقط به دلایل قرآنی بلکه به دلایل الهیاتی، معتقد باشند که نمی‌تواند مسیح مصلوب و خوار شده باشد، چنان‌که بعضی از مسیحیان اصلاً مفهوم مصلوب‌شدن را با خوارشدن یکی می‌گیرند و می‌گویند مسیح برای ما خوار شد، از آن روست که این در معرفت الهیاتی ما نمی‌گنجد. من می‌گویم شواهد تاریخی چندانی هم ندارد، ولی حتی اگر وجود داشت، غیرعادی نبود که بگویم به دلایل جهان‌بینی آن را نمی‌پسندم. هم قرآن صراحت دارد و هم با الهیات به‌گونه‌ای منافات دارد؛ به نظر من مخصوصاً با الهیات خود مسیحیت منافات دارد که خداوند مصلوب شود.

بنابراین به نظر من اصولاً اینجا نقطه‌ضعفی وجود ندارد که بخواهیم برگردیم و بگوییم گویی در قرآن حقیقتی تاریخی انکار شده است. نه برای آن حقیقت به اندازهٔ کافی فکت وجود دارد و نه اصولاً ما تاریخ را این‌گونه بررسی می‌کنیم. قرآن هم اساس مطلب را انکار نمی‌کند؛ نمی‌گوید اینجا صلیبی برپا نشد و کسی مصلوب نشد. کسی را به‌عنوان مسیح گرفتند و مصلوب کردند؛ این چیزی است که شما از قرآن می‌فهمید و فکت‌های تاریخی هم بیشتر از این را نشان نمی‌دهند. یوسیفوس مثلاً جایی نوشته است، و او هم شنیده بود که کسی را به‌عنوان مسیح مصلوب کردند؛ این‌طور نیست که آزمایش DNA گرفته باشد که آن آدم واقعاً مسیح بود. بنابراین نمی‌شود گفت که اینجا چیزی خلاف تاریخ گفته شده است.

نکتهٔ دیگری که می‌خواهم به‌عنوان آخرین نکته به آن اشاره کنم، این است که اگر بخواهید تئوری الهیاتی مسیحیان را بررسی کنید، که مرگ حضرت مسیح را به‌نوعی با مسئلهٔ حضرت اسماعیل و قربانی مقایسه می‌کنند که مثلاً از آن برکتی حاصل می‌شود، می‌خواهم تأکید کنم که حرف‌هایی را که زدم به یاد داشته باشید. دست‌کم یک طرف آن از نظر ما بدیهی است: قصد مصلوب‌کردن حضرت مسیح از طرف بنی‌اسرائیل، از نظر الهیاتی در طرح نبوت در شاخهٔ بنی‌اسرائیل اهمیت داشته است. بنابراین همین موجب شد که گویی مورد غضب و لعن خداوند قرار بگیرند و دیگر پیامبری یا اتمام حجتی برایشان نیامد.

نکتهٔ دوم این است که اگر آن تئوری که گفتم درست باشد، آن‌گاه می‌توانید بگویید همان‌گونه که قربانی‌شدن اسماعیل آثار تکوینی داشته و مثلاً دلالت‌هایی برای مراسم حج و غیره یا هر چیز دیگری آورده است، از آن طرف هم این اتفاق موجب نوعی رحمت برای انسان‌ها شده است. یعنی اینجا نوعی دوگانگی وجود دارد: از یک طرف، چون مسیح خودش را در معرض این مصلوب‌شدن قرار می‌دهد، برای انسان شأنی پدید می‌آید و از این ایثار مسیح آثار تکوینی پدید می‌آید؛ از طرف دیگر، آن‌ها به دلیل گناهی که می‌کنند مورد غضب خدا قرار می‌گیرند. من می‌خواهم بگویم که هر دوی این‌ها مهم است؛ دست‌کم اولی، یعنی آن بدبختی، از نظر مسلمانان به‌طور قطع اتفاق افتاده است.

من بارها این جمله را به شکلی نقل کرده‌ام که مسیحیان می‌گویند: خداوند به صورت انسان در زمین ظاهر شد تا او را بکشند و رنج بکشد و گناه بشر بخشیده شود. در واقع گویی خداوند باعث شده است که بزرگ‌ترین گناه بشر رخ دهد؛ اگر در تمام تاریخ بگردید، شاید نیتی پلیدتر از اینکه بنی‌اسرائیل خواستند مسیح را بکشند پیدا نشود. اینکه هدف، بخشیده‌شدن گناهان بشر بوده و بعد این خودش از کانال گناهی بسیار بزرگ صورت گرفته است، واقعاً پارادوکس است؛ یعنی این جمله را هر جور نقل کنید بامزه می‌شود که خداوند در زمین ظاهر شده تا او را بکشند، مصلوبش کنند، بزنندش و اصلاً عذاب بکشد تا گناه بشر بخشیده شود.

من واقعاً پرسشم از الهی‌دانان مسیحی این است: بهتر نبود مثل ماجرای اسماعیل و ابراهیم، حضرت یحیی در خواب می‌دید که مسیح را می‌کشد، مسیح هم قبول می‌کرد و حضرت یحیی حضرت مسیح را می‌کشت؟ دیگر گناهی واقع نمی‌شد. اگر می‌خواهید بشر را نجات بدهید و مبنای نجات بشر این است که مسیح کشته شود، خوب است که این به طریقی مقدس، مثل ماجرای اسماعیل، انجام شود، نه اینکه بشر از طریق رفتاری وحشتناک و گناه‌آلود او را مصلوب کند و بکشد تا بعد گناه بشر بخشیده شود. به‌گونه‌ای فکر می‌کنم اینجا پارادوکسی وجود دارد و راه‌های بهتری وجود داشت؛ مثلاً مثل داستان اسماعیل، به دست آدمی مقدس. آنجا حضرت ابراهیم هم در کشتن پسر خودش به‌نوعی ایثار می‌کرد. مثلاً می‌گویم چطور است پیشنهاد کنیم که مریم حضرت عیسی را مصلوب کند؟ به دلایل مادرانه کار خیلی سختی است؛ پس او هم ایثاری می‌کند که از پسر خودش صرف‌نظر کند، و مسیح هم می‌پذیرد. البته مصلوب‌کردن پسر خودش خیلی سخت است و نمی‌تواند. می‌خواهم بگویم اگر بنا بر این بوده که حضرت مسیح از بین برود، با داستان مسیحیان بیشتر جور درمی‌آید که نه از طریق گناه، بلکه از طریقی مثل همین کاری که حضرت ابراهیم کرد، چنین شود. ولی روایت اسلامی همین چیزی است که الان می‌گویید.

این ماجرا این حالت دوگانه را دارد. اولاً این اتفاق به‌گونه‌ای باعث لعن بنی‌اسرائیل می‌شود، و این خیلی مهم است. در تاریخ پیامبران این واقعیتی است که شاخهٔ پیامبران بنی‌اسرائیل را قطع می‌کند و بعداً نبوت‌های دیگری ظاهر می‌شود؛ این اصلاً مبنای اعتقاد مسلمانان است که در خاندان ابراهیم هم اتفاقی افتاده است. از طرف دیگر هم می‌توانید معتقد باشید که به دلیل کاری که مسیح کرده، و پذیرفتن خطر و رنج و ایثاری که انجام داده، آثار تکوینی هم ظاهر شده است. مطمئناً مسلمانان معتقد نیستند و نمی‌توانند معتقد باشند که مسیح این کار را کرده است تا گناهان بشر بخشیده شود. ما قطعاً معتقدیم که گناهان هر انسانی با کارهای خودش پدید می‌آید و با کارهای خودش بخشیده می‌شود. پیامبران ممکن است کمک‌هایی بکنند و زمینه‌های تکوینی و تشریعی بخشش گناه را فراهم کنند، نه اینکه حضرت مسیح کاری بکند و گناه مردم بخشیده شود. این کلاً با الهیات مسلمانان جور درنمی‌آید؛ کلاً با الهیات جور درنمی‌آید.

یکی از حاضران: چرا بخشیده می‌شوند؟ چون از پدرشان خواستند که برایشان دعا کند.

به خاطر فعلی که خودشان انجام می‌دهند. در قرآن هست که این منافقان که از اطراف تو هستند، اگر می‌آمدند و به تو می‌گفتند که برایشان استغفار کنی، من آن‌ها را می‌بخشیدم. به هر حال واسطه‌هایی وجود دارد که می‌توانم به آن‌ها متوسل شوم؛ می‌توانم از پیغمبر بخواهم که این کار را برای من بکند و خداوند دعا و استغفار پیغمبر را می‌پذیرد. بحث این است که من باید کاری انجام بدهم؛ آن‌ها باید می‌رفتند و این را از پیغمبر می‌خواستند، و چون این کار را انجام ندادند، با اینکه پیغمبر برای همهٔ مؤمنان و همهٔ اطرافیانش دعا می‌کرد، خداوند این‌ها را نمی‌بخشید؛ یعنی خودشان نیامدند. باید کاری انجام بدهند. اینکه من در خانه بنشینم یا حتی گناه مرتکب شوم و خود مسیح را بکشم، و بعد در اثر همین کاری که انجام می‌دهم، چون مسیح این کار را کرده، گناهان من بخشیده شود، این به‌گونه‌ای، نمی‌دانم، نمی‌خواهم بگویم با الهیات اسلامی، با عقل واقعاً جور درمی‌آید؟ به‌گونه‌ای فکر می‌کنم نوع نگاهی که متدین‌ها دارند نگاه معقول‌تری است.

یعنی این ماجرا دو طرف دارد: گناه بنی‌اسرائیل که موجب لعنشان می‌شود، این حساب خودش را دارد؛ و اگر این کار حضرت مسیح را به هر طریقی قبول کنیم، که حالا درجه‌اش می‌تواند کمی زیاد باشد، این هم طرف دیگر است؛ به هر حال مسیح در زمین راه رفت و معجزاتی انجام داد. ببینید، این آیهٔ قرآن را که می‌خوانم، واقعاً برای خود من آیهٔ خیلی تأثیرگذاری است، به دلیل همین تصوری که از مسیح دارم. شاید برای شما خیلی تأثیرگذار نباشد؛ فقط می‌کوشم بگویم که شاید روزی متوجه شوید که در این عبارت که از مسیح نقل می‌کند، حسی وجود دارد. بگذارید آیه را از روی قرآن بخوانم. مسیح به بنی‌اسرائیل می‌گوید: «انی قد جئتکم بآیه من ربکم انی اخلق لکم من الطین که هیئت الطیر فانفخ فیه فیکون طیرا باذن الله». از آنجایی که جنبش شروع می‌شود، مدام می‌گوید «جئتکم»، «انی اخلق لکم»؛ مسیح دارد این کارها را برای مردم می‌کند دیگر.

می‌خواهم بگویم همین را ببینید: مسیح آمد و برای مردم کارهایی کرد و روی زمین راه رفت؛ این برای مردم نوعی ایثارگری است، چون مسیح اصلاً در شأنی است که گویی هیچ، نه هیچ، به هر حال این نوعی زحمت مردم را کشیدن است دیگر. «انی اخلق لکم»: من این را برای شما دارم؛ برای شما دارم حرف می‌زنم. اینکه در خطر است و ممکن است بگیرندش؛ حتی اگر معتقد باشید که مسیح به‌گونه‌ای با استدلال‌هایی می‌داند که مثلاً هیچ بلایی سرش نمی‌آید، باز در دورانی که در زمین است زحمتی می‌کشد و کارهایی برای مردم انجام می‌دهد. به‌گونه‌ای همهٔ کارهای مسیح ایثار است، چون گویی بدهی‌ای ندارد که بگوییم برای جبران آن این کارها را انجام می‌دهد. و اگر تصورتان این باشد که مسیح مصلوب‌شدن را پذیرفته است، آن‌گاه درجهٔ ایثار می‌تواند خیلی بیشتر شود؛ به هر حال نوعی ایثارگری در رفتار مسیح هست.

من می‌خواهم بر نکته‌ای اصرار کنم. اگر آدم شواهد خیلی دقیق و کافی داشته باشد، لازم نیست اصرار کند؛ می‌گوید شواهدش این است، و من هم این را می‌پذیرم. حالا این اصرار من از این روست که شاید، نه اینکه شواهدی نداشته باشم، ولی ممکن است شواهد خیلی قابل بیان و استدلال‌پذیر و بین‌الاذهانی نداشته باشم؛ با این حال به‌گونه‌ای مطمئنم که حرفی که می‌زنم درست است: اینکه وقتی مسیح ظهور کرد، مخصوصاً اگر بپذیرید که پایان کار مسیح با پذیرش ایثاری غیرقابل تصور همراه بود، این‌ها نتیجهٔ نوعی نزول رحمت الهی برای همهٔ بشر بود. شما در قرآن می‌بینید که اصلاً ظهور مریم و مسیح «زحمتاً للعالمین» است؛ هم مریم و هم مسیح.

البته این واقعه، یعنی ظهور مریم و تولد و زندگانی مسیح، و اگر بپذیرید پایان کار مسیح، درهایی از رحمت را برای بشر باز کرد که تا آن موقع شاید به این شکل باز نبود. مثلاً گویی ظهور روح‌القدس و کاری که روح‌القدس در کرهٔ زمین انجام می‌دهد، پیش از آن سابقه نداشت. با حضور مسیح و بالا رفتن او، از نظر معنوی جوّ جدیدی پدید آمد.

وقتی می‌گویم ظهور مسیح آثار تکوینی داشته است، منظورم این است: یک بار آدمی حرف می‌زند و شما در اثر حرفش هدایت می‌شوید؛ یک بار اصلاً صرفِ ظهور یک آدم، و اینکه مثلاً فرشته‌ها مدام در جایی در رفت‌وآمدند، به مکان و زمان حالت خاصی می‌دهد که می‌تواند باعث هدایت مردم شود. فکر می‌کنم در طول تاریخ این سابقه دارد که همه می‌توانند حس کنند جوّ معنوی خاصی پدید می‌آید؛ یا ممکن است برعکس، در اثر گناهانی که مردم می‌کنند، فضای دنیا گویی تیره و تار شود؛ و این بر همهٔ مردمی که در آن زمان و مکان زندگی می‌کنند تأثیر می‌گذارد. آنچه شما دربارهٔ آثار تکوینی می‌پرسید، به نظر من بدیهی است. اصولاً چون به نظرم دنیا این‌گونه است، واضح است که وقتی عده‌ای کار خوبی می‌کنند، گویی کلاً در دنیا تأثیر می‌گذارد و وقتی عده‌ای کار بدی می‌کنند، بر دنیا تأثیر می‌گذارد؛ این تأثیر حتی برای آدم‌هایی که آن آدم‌ها را ندیده‌اند هم می‌تواند به‌گونه‌ای محسوس باشد. بنابراین ظهور مسیح و کارهایی که مسیح کرد، و اگر بپذیرید پایان کار مسیح، به‌گونه‌ای باعث تغییراتی در دنیا شد.

فکر می‌کنم شواهد تاریخی این‌گونه است که مخصوصاً بعد از عروج حضرت مسیح، جوّ معنوی بی‌سابقه‌ای در تاریخ پدید آمد. این همه پیامبر ظهور کردند؛ مگر در قرآن نمی‌بینید؟ از هر کدام از این همه پیامبران، از جمله حضرت موسی، چند نفری بیشتر ایمان نمی‌آوردند. دربارهٔ بنی‌اسرائیل هم کاملاً همین حس را دارید که منافع دنیایی‌شان با ایمان‌آوردن به موسی و همراه‌شدن با او یکی بود؛ همراه شدند ولی ایمان نیاوردند. اینکه از طرف حضرت موسی جوّ معنوی خاصی پدید آمده باشد، به نظر می‌آید در قرآن اصلاً چنین معنویتی را نمی‌بینید؛ برعکس. ولی ما واقعاً شواهد تاریخی داریم، و شواهد تاریخی واقعاً این‌گونه نشان می‌دهند که بعد از حضرت مسیح جوّی بی‌سابقه از نظر معنویت در این ناحیه و در هر جایی که پیام مسیحی می‌رسید پدید آمد. آنچه در قرآن نقل می‌شود که افراد بسیار خاصی، مثلاً از اصحاب پیامبران، را می‌سوزاندند ولی ایمان داشتند، بعد از مسیح شواهدش در هزاران نفر هست؛ می‌بینید که زیر شدیدترین فشارها ایمان خودشان را حفظ می‌کنند.

چند بار این را گفته‌ام؛ باور کنید این‌ها دروغ نیست و ما شواهد تاریخی قطعی داریم. حکومت روم فقط از مسیحیان می‌خواست که مسیحیت را انکار کنند تا کشته نشوند، و انکار نمی‌کردند. ما مطمئنیم که صدها نفر کشته شدند، چون حاضر نبودند همین یک کلمه را بگویند که مثلاً از ایمان خودمان به مسیح برگشتیم. اصلاً چنین چیزی را در طول تاریخ نمی‌بینیم؛ بنا به همین چیزی که ما از قرآن می‌شناسیم، سابقه نداشت. هیچ جا نمی‌بینید که خیل زیادی از مردم به چنین ایمانی رسیده باشند و این‌گونه مقاومت کنند و از نظر اخلاقی معنویت داشته باشند و به‌گونه‌ای حالت تسلیم به آن‌ها دست بدهد. فکر می‌کنم ظهور مسیح چنین آثاری داشت، و اگر بپذیرید که پایان زندگی مسیح هم با ایثاری فوق‌العاده همراه بوده است، می‌توانید این آثار را، مخصوصاً بعد از عروج مسیح، به آن نسبت بدهید؛ همان‌طور که مسیحیان این کار را می‌کنند. مسیحیان دربارهٔ این جوّ خاص بعد از مسیح می‌گویند که مدام اتفاق‌های عجیب و غریبی می‌افتد، و به‌نوعی حتی ادعا می‌کنند که نیروی معجزه‌گری از مسیح به مبلغان مسیحی منتقل شده است که آدم‌ها را به ایمان به مسیح می‌آورند.

این‌ها در واقع حالات معنوی خاصی پیدا می‌کنند، و وقتی آدم در شواهد تاریخی مقاومت‌هایی را که بعدها در برابر حکومت‌ها و فشارهایی که هم از طرف یهودیان و هم از طرف روم به آن‌ها می‌آید می‌بیند، درمی‌یابد که این واقعاً راست است. شما واقعاً می‌توانید بپذیرید که این‌ها تأثیر ظهور مسیح و رفتارهای مسیح بوده است؛ گویی بعد از عروج حضرت مسیح، فضای خاصی را می‌بینیم که شاید در اثر فعالیت ویژهٔ روح‌القدس است.

برای اینکه حرفم را به ذهن نزدیک کنم: همهٔ ما، مفسران و مخصوصاً شیعیان، اعتقاد داریم که در کل سال شبی هست، شب قدر، که در آن روح‌القدس نازل می‌شود و موجودات آسمانی خاصی نازل می‌شوند؛ درهای آسمان باز است و برکات خاصی دارد، عبادت‌ها تأثیرهای ویژه‌ای می‌گذارند و آدم‌ها حالاتی را تجربه می‌کنند. عرفا، مخصوصاً عرفایی که طریقتشان به شریعت نزدیک است، تمام سال را به عبادت و دعا می‌گذراندند با این هدف که از شب قدر بهره ببرند. واقعاً شما مثلاً در این آثارِ نور و جلال ملکی، تقدیر شب قدر را می‌بینید و باور می‌کنند که دیگران هم می‌توانند ببینند. بنابراین اگر این را بپذیرید که مثلاً عبادت در این شب می‌تواند این‌قدر تأثیرگذار باشد، معقول به نظر می‌رسد که آدم همهٔ سال منتظر باشد و خودش را برای این شب آماده کند، و معقول است که مثلاً مکاشفات و حالات عرفانی در این شب شکل خاصی داشته باشد؛ و همهٔ این‌ها را ما در چنین مواردی از قرآن می‌شناسیم.

برای اینکه به ذهنتان نزدیک شود، واقعاً احساس می‌کنم این شب‌ها چیزی غیرقابل بیان دارند، و دوران بعد از عروج مسیح مثل شب قدری بود به درازای مثلاً یک سال یا شاید یک قرن؛ یعنی ایمان‌آوردن راحت‌تر بود و حالت معنوی همین‌طور می‌رسید. شب قدر واقعاً این‌گونه است؛ یا مثل رفتار زکریا با حضور در مسجدالحرام: آدم می‌خواهد به مکانی مقدس برود و آنجا بنشیند، لازم نیست خیلی هم زحمت بکشد، اتفاق‌های خوبی برایش می‌افتد و مثلاً می‌تواند از نظر معنوی پیشرفت کند. آن مکان در واقع دلالت‌ها و ویژگی‌های خاصی دارد؛ هر وقت ملائکه می‌آیند، به‌گونه‌ای آثار معنوی‌ای به آدم‌ها می‌افزایند. دوران بعد از مسیح هم چنین حال و هوایی داشت؛ دورانی که مردم گرفتار حالات معنوی بودند، حتی اگر نمی‌خواستند. یعنی گویی در زندگی معنوی مردم معجزاتی رخ می‌داد؛ خصوصاً در گرایشی که به سمت مسیحیت پیدا می‌کردند، گویی آثاری ظاهر می‌شد که آن‌ها را مطمئن می‌کرد که راه درست را می‌روند.

خیلی از آن هم این‌گونه است دیگر: شما این معما را چگونه حل می‌کنید که مسیح حدود سه سال در آن سال‌ها در اطراف فلسطین مبعوث بود، و بعد هم چند نفر از یاران مهدی معجزات را می‌بینند و چند نفری هم به او ایمان می‌آورند؟ احساس من این است که بعد از عروج مسیح فضایی وجود دارد که، به تعبیری که تا حالا چند بار مطرح کرده‌ام، نوعی فشرده‌سازی روح‌القدس است: آثار معنوی پیرامون این آدم‌ها برای ایمان، یعنی در واقع همین «أیّدناه بروح‌القدس». گویی تمام پیامبران می‌آمدند و حرف می‌زدند؛ عده‌ای ایمان می‌آوردند و عده‌ای ایمان نمی‌آوردند، و حالت‌های تکوینی خاصی برای اینکه آدم‌ها حقیقت را بپذیرند یا نپذیرند، خیلی وجود نداشت. ولی بعد از عروج مسیح، در واقع دیگر چنین نیست.

اینکه چنین جنبشی، که بنا به روایت مسیحیت به دست ۱۲ نفر از طرف مسیح رسید، و بنا به همین روایت خود مسیح را هم کشتند، در این سال‌ها تمام دنیا را گرفت و رشدی غیرعادی داشت، واقعاً برای عده‌ای از آدم‌هایی که اعتقادات الهی ندارند محل سؤال است. سعی می‌کنم به این جواب بدهم. این‌طور نیست که اتفاقاً از این جنس باشد. مثلاً یکی از چیزهایی که سعی می‌کنم بگویم این است که او از دینی، الهیات و دینی ساخت که برای آدم‌های بیرون از جهان یهودیت، مثلاً با خدایی‌کردنِ مسیح و این حرف‌ها، با فرهنگ و ملیت و دینشان هماهنگ بود و مردم آن را می‌پسندیدند؛ یعنی عالَمی که با خود آن آدم‌ها و بنا به میل خودشان ساخته شد.

ثانیاً واقعاً این‌طور نیست؛ می‌گویم که در این ۵۰ سال، پس از شماره‌های دهر و مانند این‌ها، همه قانع شدند که برخلاف آنچه قبلاً تصور می‌شد، مسیحیت ریشه‌های یونانی‌مینیِ زیادی دارد. این‌طور نیست که فکر کنم این بحث، بحثِ یک موضوعی است؛ در حالی که ۹۰ درصد مسیحیت ریشهٔ یهودی و یونانی دارد. وقتی اسناد شماره‌های دهر و مانند این‌ها را نگاه می‌کنید، اصلاً این‌قدر بدیهی است که این‌طور نیست که کلیسای مسیحی بعد از حضرت مسیح، این آدم‌های آگاه و آن رفتارها و آنچه اصطلاحاً سلسله‌مراتب کلیسایی می‌گویند، از جای دیگری اقتباس کرده باشند. به نظر می‌آید اصولاً بخش عمده‌ای از مسیحیت، از الهیاتش گرفته تا رفتارهای اجتماعی و اخلاقی و دینی‌اش، از آمیختگی‌ای است که در آیین‌های یهودی وجود داشته است، منتها نه آن آیین یهودی‌ای که ما تصور می‌کردیم. مثلاً اسنی‌ها، آدم‌هایی که کمی هم با عرفان سروکار داشتند، از نظر نظام کلیسایی‌شان و مانند این‌ها خیلی چیزهای مشترک با مسیحیت داشتند.

دربارهٔ روح‌القدس، ببینید، دربارهٔ به دست آوردن حالت‌های معنوی، مثلاً در عرفا، آنجا این‌گونه جواب می‌دهیم: این همه عرفا همه‌شان حالت‌های معنوی دارند و آدم‌های متبحر در الهیات هم دارند، ولی این‌طور نیست که جزئیات عوالم را تشخیص بدهند. تفاوتی هست میان حالت‌های معنوی، حتی مشاهدات عرفانی، و چیزی مثل کشف و شهود. یعنی خداوند به پیامبران، غیر از اینکه حالت‌های عرفانی دارند، افاضهٔ خاصی می‌کند که حقایق را به صورت کلام دریافت و بیان می‌کنند و مثلاً جزئیات شریعت را می‌گویند. این‌طور نیست که حالت‌های معنوی داشته باشید و تشخیص بدهید که آیا مسیح مصلوب شده است یا نه. کمی دقیق‌تر نگاه کنید و زیاد تند نروید. اینکه آدم‌ها در اثر ظهور و در اثر کمک روح‌القدس حال خوبی پیدا می‌کنند، ایمان پیدا می‌کنند و مثلاً احساس نور و روشنایی می‌کنند، با اینکه حقایق عالم را با همهٔ جزئیاتش بفهمند فرق دارد. بله، تشخیص اینکه این آن نیست، واقعاً کمی سخت است.

اینکه مسیحیان مشرک نیستند به این معناست که، ببینید، اعتقاداتی دارند و آن‌ها را می‌گویند؛ خود قرآن هم می‌گوید که این‌ها حرفی می‌زنند که خودشان هم نمی‌فهمند. مثلاً عرفای مسیحی واقعاً به سه خدا معتقد نیستند؛ مسیحیان به سه خدا معتقد نیستند. تثلیث به این معنا نیست که این‌ها واقعاً به سه خدا معتقد باشند؛ اعتقاد عجیب و غریبی است که حالت پارادوکس دارد و خیلی هم درباره‌اش فکر نمی‌کنند، ولی خدا را می‌پرستند؛ حالا معتقدند که خدا به‌گونه‌ای به صورت مسیح درآمده است. مثل این است که کسی به شما بگوید شما الله را قبول دارید، رحمان را هم قبول دارید، رحیم را هم؛ ما هم در واقع دربارهٔ تثلیث همین‌طور می‌گوییم که شرک است. ما وقتی می‌گوییم رحمان، به چیزی جز خدا اشاره نمی‌کنیم؛ وقتی می‌گوییم رحیم، به چیزی جز خدا اشاره نمی‌کنیم؛ فقط خدا را با یکی از صفاتش صدا می‌زنیم، با اینکه اسمای الهی متعددند و در قرآن تأکید می‌شود که خداوند اسمای متعدد دارد. این ویژگی الهیات اسلامی است که بر اسمای متعدد خداوند تأکید می‌کند.

چندین بار اشاره کرده‌ام که یکتاپرستی یهودی چنان بود که هرگونه شبههٔ شرک را، در دورانی که شرک همه‌جای دنیا را گرفته بود، از بین ببرد. در تورات، که واقعاً می‌گویم احساسم این نیست که تحریف شده است و تورات واقعاً کتاب مقدس واقعی یهودیان است، فقط و فقط تأکید می‌شود که همهٔ کارها و سروکارها با خداست؛ از ترس اینکه مبادا شرک پدید آید، نه فرشته‌ای در کار است و نه شیطانی. نوعی یکتاپرستی خالص است، در دنیایی که می‌بینید بنی‌اسرائیل از دست این یکتاپرستی دارند می‌میرند؛ یعنی هر جور شده می‌خواهند فرار کنند و بتی داشته باشند، و دنیا این‌گونه است.

در قرآن این‌طور نیست. چند بار این حرف را زده‌ام: این‌طور نیست که فقط شریعت در اسلام به جایگاه نهایی خودش رسیده باشد؛ معارف الهی و بیان معارف هم چنین است. یعنی بعضی چیزها پیش‌تر تأکید نمی‌شد و گفته نمی‌شد، نه اینکه خلافش گفته شود. این‌ها کلاً در کتاب مقدس یهودیان نبوده است. دربارهٔ شیطان در یهودیت، نمی‌خواهم بگویم اصلاً وجود ندارد، ولی این‌طور نیست که مثل قرآن باشد: در قرآن ملائکه را می‌بینید، شیطان را می‌بینید، و خداوند کارهایی را که می‌کند گاهی با لفظ «انا» بیان می‌کند، یعنی ما این کار را کردیم؛ ممکن است شبههٔ شرک پدید آید. آن ترسی که از شرک در برخورد با بنی‌اسرائیل وجود دارد، در قرآن نیست. مهم‌ترین نکته‌اش هم تعدد اسمای الهی است. این درک وجود دارد که ما خداوند را با اسمای مختلف صدا می‌زنیم و این متناسب است؛ معنایش این نیست که چند خدا وجود دارد. رحمان یکی است و رحیم یکی است؛ همهٔ ما اسمای الهی را با تعددش می‌پذیریم و اصلاً احساس شرک نمی‌کنیم.

مسیحیان دقیقاً می‌کوشند به تثلیث چنین معنایی بدهند: لوگوس یا حکمت الهی، که صفتی برای خداوند است، به صورت نفسی متجلی می‌شود. بنابراین وقتی مسیحیان دارند فکر می‌کنند، اگر بخواهند آن را با معارف توحیدی تفسیر کنند، چیزی مثل این است که به یکی از اسمای الهی فکر می‌کنند؛ منتها حالا اینکه متجسد شده است و مانند این‌ها، ممکن است این مشکلات را پیش بیاورد. به هر حال ۹۹ درصد چیزهایی که مسیحیان به آن ایمان می‌آورند درست است: احساس عشق به همسایه و به مردم، خداپرستی، دوری از پلیدی‌ها، قبول‌داشتنِ مسیح مثلاً به‌عنوان هدایت، و خیلی چیزهای دیگر. فضای قرن‌های اول مسیحیت هنوز به این سلسله‌مراتب کلیسایی و مصوبات شوراها و مانند این‌ها که بعداً می‌بینیم آلوده نیست، که بخواهند بیایند و مثلاً بگویند مسیح خداست.

چند بار این را گفته‌ام و باز هم می‌خواهم تأکید کنم: همین مناقشه‌ای که به اسم مناقشهٔ آریوس در قرن چهارم وجود دارد، بدانید که در قرون اول وضع توحید این‌گونه نبود. آریوس همین کتاب مقدس را قبول دارد و معتقد است که مسیح غیر از خداست، و فکر می‌کنم در قرن چهارم این اعتقادِ مستدل خیلی بدیهی نبود. حالا ممکن است بگویید مسیحیان در جاهایی مسیح را پرستیدند یا نپرستیدند، و ممکن است انحراف‌هایی وجود داشته است؛ ولی به هر حال فضایی است که توصیف‌هایی که از آن می‌شود، به این برمی‌گردد که گویی به‌گونه‌ای حالات معنوی تکوینی وجود دارد. معنایش این نیست که بتوانند جزئیات و عوارض را تشخیص بدهند یا نه؛ آدم‌ها به‌گونه‌ای تحت تأثیر فضایی معنوی قرار می‌گیرند.

به نظر می‌آید حواریون در ملغاشدن شریعت نقش داشتند، و درست است که در اورشلیم شورایی بود که در آن تصمیم گرفته شد برخی چیزها برای مؤمنان غیریهودی برداشته شود، و پطرس از موضعی که پولس و برنابا داشتند دفاع کرد. پولس و برنابا آدم‌هایی بودند که در انطاکیه تبلیغ می‌کردند؛ طبعاً سروکارشان با غیریهودیان بود و مشکلات خودشان را داشتند. به اورشلیم آمدند و شورایی تشکیل شد. عده‌ای مخالف این بودند که برای کسانی که غیریهودی‌اند و به مسیح ایمان می‌آورند، در برخی چیزها تخفیف بدهیم تا کارهایی را انجام ندهند؛ و در واقع ادعا می‌شود که پولس و برنابا مجوز گرفتند که بیرون از قلمرو یهودیان شریعت را شل بگیرند. فکر می‌کنم پولس تمایل داشت و تأکید و اصرار می‌کرد که این کار انجام شود و شوقش را داشت. اگر پولس نقطه‌ضعفی دارد، این است که خیلی دوست دارد آدم‌های زیادی ایمان بیاورند؛ یعنی تمام مدت می‌کوشد آوانس‌هایی بدهد تا راه برای مردم باز شود، چون احساس خاصی به ایمان به مسیح دارد؛ همان‌طور که در الهیات خودش می‌گوید اصلاً ایمان بیاورید. همین الان هم مسیحیان همین اعتقاد را دارند: یکی از مبانی الهیات مسیحیت این است که صرف ایمان باعث نجات است؛ همین که مسیح را بشناسی و به او ایمان بیاوری، کلاً مشکلات حل می‌شود.

پولس چنین احساسی داشت و می‌کوشید که تعداد زیادی از مردم ایمان بیاورند؛ حتی اگر شریعت را رعایت نکنند و هر کاری می‌خواهند بکنند یا نکنند، ولی مسیح را بشناسند. فکر می‌کنم این احساس به‌نوعی نقطه‌ضعف پولس است دیگر. به هر حال کاملاً از قرآن برمی‌آید که با کنار گذاشتن کلی شریعت مرتکب جرم می‌شدند. در قرآن تأکید می‌شود که مسیح در شریعت تخفیف داده بود، نه اینکه شریعت نداشته باشد. ولی شوقِ کنار گذاشتن شریعت و راحت زندگی‌کردن، به هر حال در این‌ها بی‌تأثیر نبود.

نکته‌ای که می‌خواهم بگویم، غیر از اینکه پولس به اصطلاح به‌گونه‌ای مجوز گرفت و حتی به نظر می‌آید این انحراف از درون خود حواریون شروع شده باشد، نکتهٔ خیلی مهمی است: می‌شود این را این‌گونه توجیه کرد که اگر این حرفم را قبول کنید که فضا مثل شب قدر بود، شریعت به‌طور طبیعی در نظر پولس کمی زائد به نظر می‌رسید. البته اعتقاد به این‌ها دیگر اعتقاد شخصی من است و اصراری هم نمی‌کنم. فکر می‌کنم پولس راست می‌گوید که در راه دمشق مکاشفه‌ای برایش رخ داد؛ یعنی این را از خودش درنیاورد. این داستان که داشت می‌رفت مسیحیان را آزار بدهد و برگرداند و یک‌دفعه صدایی شنید و نوری دید و صدای مسیح را شنید که به او گفت چرا مرا آزار می‌دهی، و بعد زندگی‌اش دگرگون شد و از آدمی ضدمسیحی یک‌دفعه به بزرگ‌ترین مبلغ مسیحی تبدیل شد، به نظر می‌آید واقعاً برای پولس اتفاق افتاده است.

از آن به بعد پولس، برخلاف دوران پیش از آن که یهودی‌ای متعصب و متشرع بود، پس از ایمان به مسیح حال معنوی خاصی پیدا کرد؛ مثل آدمی که به حالتی عرفانی رسیده باشد، شور و شوق و عشق و ایمانی دارد و به مسیح احساس عمیقی دارد. شاید از اینکه مسیحیان را آزار می‌داده، یا جزو کسانی بوده که در زمان مصلوب‌شدن مسیح آنجا حضور داشتند یا به هر حال اگر بودند تأیید می‌کردند، احساس گناه می‌کند، و به‌نوعی همهٔ زندگی خودش را وقف این می‌کند که بقیهٔ مردم هم به این موهبت برسند. در آن حالت‌هایی که دارد، احساس می‌کند دیگر انجام‌دادن یا ندادن اعمال شرعی خیلی فرقی نمی‌کند؛ گویی این حالت‌ها به‌طور مداوم وجود دارند و شریعت دیگر به چه دردی می‌خورد.

این را تا حدودی در مردم هم می‌بینیم. عرفا اصطلاحی دارند که به آن سِطوه می‌گویند. این شعر حافظ نمونه‌اش است: «عکس روی تو چو در آینه جام افتاد، عارف از خنده می در طمع خام افتاد». دربارهٔ این طمع خام می‌گویند عرفان این‌گونه است که اولش، وقتی حالت‌هایی یک‌دفعه به کسی دست می‌دهد، به‌گونه‌ای احساس می‌کند که کار تمام شد؛ گویی اولش با جرقه‌ای شروع می‌شود و بعد تازه مشکلاتش شروع می‌شود، و این واقعاً به‌گونه‌ای طمع خام است. به نظر می‌آید پولس به‌گونه‌ای دچار این طمع خام است؛ گویی احساس می‌کند حالتی که به او دست داده، به بقیهٔ مردم هم دست می‌دهد، و اینجا شریعت چیزی زائد به نظر می‌رسد.

دو نکته‌ای که می‌خواهم بگویم این است: اولاً اینکه پولس را متهم کرده‌اند که یک‌جانبه و بدون مجوز شریعت را نقض کرده است، به نظر نمی‌آید درست باشد و با قرآن هم چندان سازگار نیست. ثانیاً اگر قبول کنیم که فضای معنوی خاصی وجود دارد، اینکه چرا پولس این کار را کرد و دیگران هم به‌گونه‌ای به آن تن دادند و آب از آب هم چندان تکان نخورد، یعنی آن حالت‌های معنوی واقعاً همچنان پیش می‌رفت، به نظر می‌آید در واقع مثل طمعی خام است. متوجه نیستند که این حالت‌ها موقت است؛ خلاصه اگر شب قدری ایجاد شده، تا ابد ادامه پیدا نمی‌کند. دورانی بعد از مسیح طی می‌شود و در این دوره همین‌طور، بدون مجوز واقعی، تصمیم گرفتند که چه بکنیم و چه نکنیم. فکر می‌کنم نتیجه‌اش این شد که وقتی این دوران تمام شد، مسیحیان بعداً برای خودشان شریعت درست کردند؛ سخت‌ترین شریعت‌ها را درست کردند و رهبانیت را درست کردند، حتی سخت‌تر از شریعت یهودیان. علتش این بود که گویی دیگر آن حالت وجود نداشت. برای حفظ حالت معنوی حالا باید کار می‌کردند. رفتند و مثلاً از مردم جدا شدند و از دنیا بریدند، به این خاطر که دیگر بدون شریعت نمی‌شد آن حس را نگه داشت.

در قرن اول مسیحیت، رهبانیت را به آن شکلی که بعداً پدید آمد نمی‌بینید. همه خیلی شادند؛ همه واقعاً به مسیح ایمان می‌آورند، با همدیگر زندگی اجتماعی خیلی خوبی دارند، به همدیگر کمک می‌کنند و همه حال خوبی دارند. این توصیفی که در این متون مسیحی هست، خیلی نمی‌تواند جعلی باشد. آدم واقعاً حس می‌کند که این‌ها چگونه بودند و چرا مسیحیت این‌قدر جاذبه داشت: این‌قدر با همدیگر خوب رفتار می‌کردند، آن روحیه و آن شور مسیحایی میانشان وجود داشت و به‌گونه‌ای حالت‌های عاشقانه نسبت به انسان داشتند، و مردم دیگر هم این را می‌دیدند و جذب می‌شدند. شریعت هم نداشتند، آن موانع هم برطرف شده بود و خیلی راحت زندگی می‌کردند.

به هر حال واقعاً می‌گویم، بدون اینکه بخواهم خیلی استدلال کنم، فکر می‌کنم دوران بعد از مسیح دوران خیلی خاصی است که نوعی شور معنوی خاص در آن وجود دارد، و بعضی از انحراف‌هایی که پدید آمده، تحت تأثیر این حالت‌هاست: زیادی آسان گرفتند. همین تصور پدید آمد که صرف ایمان به مسیح همه‌چیز را حل می‌کند. شاید در آن دوره حل می‌کرد، ولی بعداً دیگر حل نکرد؛ کم‌کم این حالت‌ها هم در مسیحیت از بین رفت و به دینی تبدیل شد که مثلاً کسانی که این حالت‌ها را حفظ می‌کردند، همان آدم‌هایی بودند که زیاد عبادت می‌کردند.

این به هر حال خیلی بامزه است دیگر: شریعت یهود را با این استدلال که اصولاً شریعت چیز زائدی است کنار بگذارید. استدلال پولس این است که اصلاً شریعت نتیجهٔ گناه اولیه است؛ یعنی چون انسان آلوده است، شریعت مثل مجازات است. دید پولس خیلی جالب است: شریعت سخت یهودی مجازاتی برای بشر است که چیزهایی را نباید بخورد؛ گویی چون جایی از درختی خورد، حالا کلی چیزها برایش حرام شد و اگر آن را نمی‌خورد، همه‌چیز حلال بود. آن حرمت‌ها به دلیل گناهی که بشر مرتکب شد پیدا شدند؛ حالا دوران بعد از مسیح است، دیگر آن گناه وجود ندارد و آن مجازات‌ها هم لغو شده است. اینکه آدم شریعت را به چشم مجازات ببیند و آن را نتیجهٔ گناه بداند، خیلی بامزه است؛ فکر می‌کنم دیدگاه خیلی خاصی است. مطمئناً مسلمانان این‌گونه نگاه نمی‌کنند. شریعت، همان‌طور که رهبانیت، طریقی معنوی است؛ آدم وقتی به شریعت عمل می‌کند، راهی را طی می‌کند، نه اینکه خودش را مجازات کند.

استدلال پولس این است که چون گناه اولیه بخشیده شده است، دیگر شریعت وجود ندارد. بامزگی‌اش این است که شما با چنین استدلالی شریعت را نقض کنید و بعد یکی دو قرن بعد ببینید خود مسیحیان حالا چقدر شریعت جدید تولید کرده‌اند: نمی‌دانم آیین‌های رهبانی دارند و هزار جور دنگ و فنگ کلیسایی دارند. اگر قرار است شریعت داشته باشند، خب آن شریعتی که منشأ الهی داشت که بود. هیچ شکی نیست که مسیحیان این را کم‌کم به‌گونه‌ای خودشان ساختند؛ می‌گویند با تأیید روح‌القدس بوده است و طی چند قرن نظام کلیسایی‌شان پدید آمد. ولی به هر حال می‌گویم اگر استدلال این است که شریعت لازم نیست، خب دیگر شریعت لازم نیست. اما دربارهٔ اینکه آیین‌های جدید پدید آوردند، خب آیین‌های مسیحی هیچ‌وقت مثل آیین‌های یهودی نشد؛ فکر می‌کنم هنوز به ۱۰ درصد، و حتی ۱ درصد، آن هم نرسیده است.

جدا از این موضوع، می‌کوشم کمی این مسائلِ بعد از حضرت مسیح را نشان بدهم: اولاً اینکه فضای خاصی وجود دارد، ثانیاً اینکه انحراف‌ها از حوالی آن شروع شده است. پولس آدمی است که زبان گویایی دارد و ذهن فعالی دارد که برای مسیحیت الهیات می‌سازد. قطعاً در جاافتادن سلسله‌ای از عقاید انحرافی مسیحیت نقش خیلی مؤثری داشته است، ولی اینکه بگوییم همه‌اش را خودش ساخته و سوءنیت داشته است، فکر می‌کنم مقداری دور از واقعیت است.

نکتهٔ دیگری که می‌خواهم دربارهٔ دوران بعد از مسیح به آن اشاره کنم، اولاً دربارهٔ فضای بعد از مسیح و تأییدات روح‌القدس است که مسیحیان به آن معتقدند؛ فکر می‌کنم با قرآن سازگار است. به نظرم بعید است که روایتی که مسیحیان تحت عنوان عید پنجاهه دارند، که ۵۰ روز بعد از عروج مسیح روح‌القدس نازل شد و این‌ها رسالت پیدا کردند که کارهایی را انجام بدهند، دروغ باشد؛ خیلی بعید می‌دانم. به نظر می‌آید با قرآن هم سازگار است که به هر حال حضرت روح‌القدس به شکل خاصی فعال بوده است.

حالا شما می‌خواهید بگویید این حواریون چه جور آدم‌هایی بودند یا نبودند؛ به هر حال این‌ها بهترین آدم‌هایی بودند که به مسیح ایمان آورده بودند، و طبعاً، بله، «انصار» بودند. خداوند در قرآن هم می‌گوید که به آن‌هایی که ایمان آوردند کمک کردیم تا بر آن‌هایی که ایمان نیاوردند پیروز شوند. بنابراین تا قرن‌هایی که مسیحیت کم‌کم جا می‌افتد، تأییدات الهی وجود داشته است. من دلیلی نمی‌بینم که فکر کنیم کل ماجرای عید پنجاهه دروغ است؛ ممکن است اغراق شده یا کم و زیاد شده باشد، که آن بحث جداگانه‌ای است.

اینکه مسیحیت به دینی تبدیل شد که از بنی‌اسرائیل بیرون رفت، محل اختلاف است دیگر: آیا افراد منحرفی مثل پولس این ابتکار را به خرج دادند، در حالی که مسیح آمده بود تا برای بنی‌اسرائیل دینی بیاورد؟ اولاً این خودش مشکلی است که آیا مسیحیت دین جدیدی بود یا نه. بعضی‌ها می‌گویند اصلاً پولس مسیحیت را اختراع کرد؛ یعنی مسیح نیامده بود، و مثل همهٔ انبیای بنی‌اسرائیل که بعد از موسی آمدند و در واقع همان دین موسی را تبلیغ می‌کردند، عده‌ای معتقدند مسیح هم چنین بوده و مسیحیت اصولاً چیزی است که در انطاکیه اختراع شد. فکر می‌کنم قرآن این‌گونه نگاه نمی‌کند. مسیح پیامبری بزرگ‌تر از موسی است که حتی شریعت را تغییر می‌دهد؛ بنابراین می‌شود گفت دین جدیدی ایجاد می‌کند. اسلام را هم که با یهودیت مقایسه کنیم، همه‌چیز که تغییر نمی‌کند؛ بخش‌هایی از شریعت تغییر می‌کند، و قرآن می‌گوید که کتاب جدیدی هم بعد از تورات آورده است. بنابراین اینکه مسیح شأنی دارد که می‌شود گفت گویی دارد دین جدیدی ایجاد می‌کند، واقعاً با قرآن سازگارتر است تا اینکه بگویید این انحرافی بوده که مثلاً بعد از مسیح بعضی‌ها پدید آوردند.

من فکر می‌کنم فشاری که در اورشلیم وجود داشت، بخشی از احساس مثبت من به پولس است: فکر می‌کنم مسیحیت در اورشلیم داشت از بین می‌رفت و زیر فشار یهودیت خفه می‌شد؛ شریعتی که در آن تخفیف داده شده بود، داشت دوباره همهٔ تخفیفاتش برداشته می‌شد، و گویی این آدم‌ها طوری بودند که انگار اتفاقی نیفتاده است. در قرآنی که می‌خوانید، واقعاً اتفاق خیلی مهمی افتاده است؛ یعنی گویی اصلاً قرار است دین جدیدی پدید بیاید. قوم خدا دیگر بنی‌اسرائیل نیستند؛ این‌هایی که به مسیح ایمان می‌آورند، گویی قوم خدا هستند و خدا به این‌ها کمک می‌کند که به اصطلاح بر آن‌ها برتری پیدا کنند. بنابراین در فضای قرآن اصلاً این‌طور نیست که مسیح آدمی باشد که صرفاً مثل بقیهٔ انبیای بنی‌اسرائیل آمده است تا مثلاً دین یهود را کمی تبلیغ کند؛ نه، دارد چیزی را تأسیس می‌کند. بنابراین این‌طور نیست که، نمی‌دانم، مسیحیت در انطاکیه اختراع شده باشد؛ نه، مسیحیت از اورشلیم نجات پیدا کرد و رفت و در انطاکیه مستقر شد.

پس تأکیدم این است: خطر خفه‌شدن مسیحیت در اورشلیم را از یاد نبرید. یک جنبهٔ مثبت پولس این است که آدمی است که خلاصه مانع این کار شد؛ یعنی سلسله‌ای از چیزهای جدید الهیاتی و چیزهای جدید شریعتی را که در پیام مسیح هست، حالا به‌طور منحرفی، حفظ کرد. این به‌گونه‌ای بهتر از این بود که مسیحیت اصلاً از بین برود و چیزی جز یهودیت از آن باقی نماند؛ یعنی مسیح می‌شد پیامبری مثل یکی از هزاران پیامبر بنی‌اسرائیل که آمدند و حرف‌هایی زدند. مسیح شأنی الهیاتی دارد و پولس متوجه این شأن هست، حالا شاید کمی به‌طور اغراق‌آمیز.

دوباره تأکید می‌کنم که واقعاً می‌شود نامه‌های پولس را خواند و معتقد نبود که مسیح خداست، به آن معنایی که در مصوبهٔ شورای نیقیه آمده است؛ این مصوبه الزاماً از حرف‌های پولس درنمی‌آید. برای همین اختلاف وجود داشت: آریوس پولس را به‌عنوان آدمی مقدس قبول دارد و نامه‌هایش را می‌خواند، ولی قبول ندارد که مسیح خداست. هم‌ذات‌بودن را به آن معنا در پولس نمی‌بینید، هرچند ابهام‌هایی هست که نزدیک به این است که بگوید گویی خود مسیح خدا بوده است. ولی یک چیز را فراموش نکنید: مسیحیت دینی عبری است؛ آرامی و عبری، ولی بیشتر عبری. من خیلی قبول ندارم که مسیح به زبان آرامی حرف می‌زده؛ فکر می‌کنم زبان مسیح عبری است. آنچه تحت عنوان انجیل می‌شناسید، راستش سخنان مسیح به عبری است، و همه‌اش به یونانی ترجمه شده است. چه پولس بخواهد چه نخواهد، و هرچقدر هم خوب ترجمه کرده باشد، و هرچقدر مترجمانی مثل لوقا یا دیگرانی که انجیل‌ها را نوشتند تلاش کرده باشند، انحراف از همین‌جا شروع شد. می‌خواهم بر این تأکید کنم.

باز ادعاهایی می‌کنم که نمی‌خواهم برایشان شواهد بیاورم. فکر می‌کنم به اندازهٔ کافی مسائل تاریخی را می‌دانم، و شاید کمی بیشتر از عرف مسلمانان همین کتاب مقدس فعلی را جدی می‌گیرم؛ مسلمانان معمولاً به‌گونه‌ای آن را جدی نمی‌گیرند. قبول دارم که انحراف در آن هست، ولی نمی‌فهمم چرا باید این‌گونه نگاه کنیم که اصلاً کلاً بی‌خیالش شویم و بگوییم همه‌اش دروغ است. من شخصاً معتقدم که مسیح واژهٔ پدر را برای خدا به کار می‌برد، و این دروغ نیست و ساختگی نیست که از اصطلاح پسر خدا استفاده می‌کرده است، چه دربارهٔ خودش و چه دربارهٔ دیگران. یعنی در خود انجیل‌ها می‌خوانید که مسیح مثلاً می‌گوید ایمان بیاورید و کارهای خوب بکنید تا پسران و فرزندان خدا شوید؛ و حتی در عهد عتیق هم چنین اصطلاحاتی هست.

نکته این است که وقتی این واژه‌ها را به یونانی ترجمه می‌کنید، یونانی‌ها از پسر خدا همان چیزی را می‌فهمند که خودشان پسر خدا می‌دانند؛ آن‌ها یک عالمه پسر خدا دارند. در زبان عبری این حالتی تشریفاتی دارد: نوعی صفت معنوی برای یک انسان است که به او بگویی پسر خدا، یا اصطلاحی تشریفاتی است که مسیح در نهایت نزدیکی و صمیمیت به خداوند بگوید پدر؛ مثلاً حوزهٔ واژگانی پدر در زبان عبری ممکن است خیلی وسیع‌تر باشد. ولی وقتی این را به یونانی ترجمه می‌کنید، یونانی‌ها چه می‌فهمند؟ اینکه مسیح پسر خدا بوده و به خدا مثلاً می‌گفته بابا، همان‌طور که آدم به پدرش می‌گوید، و ادعا می‌کرده که پسر خداست. بعد کمی این‌ور و آن‌ورش کنید، از همین ترجمه‌ها درمی‌آید که گویی اصلاً می‌گفته من خود خدا هستم.

بنابراین این را جدی بگیرید که این فرهنگ عبری، که فرهنگی خیلی خاص و جدا از بقیهٔ فرهنگ‌های باستانی است، وقتی به زبان یونانی ترجمه می‌شود، آن هم برای افرادی که سابقهٔ بت‌پرستی دارند و پسران خدا را پرستیده‌اند، خودبه‌خود، هر کاری هم بکنید، این مرحله فضایی ایجاد می‌کند که می‌تواند عامل انحراف باشد. پس بخشی از این انحراف‌ها اصولاً به ابهام‌هایی برمی‌گردد که در ترجمه‌ها پدید آمده است: اصطلاحات در عبری بار معنایی‌ای داشتند که در یونانی نداشتند و این مقداری باعث ابهام شده است. یعنی ممکن است پولس خیلی جاها در ذهن خودش به زبان عبری حرف خوبی بزند، ولی وقتی این نامه را به زبان یونانی می‌نویسد، آنچه دیگران می‌فهمند ممکن است غیر از آن باشد.

تا وقتی خود پولس و حواریون زنده‌اند، این انحراف‌ها خیلی به چشم نمی‌آید؛ ولی وقتی این متن‌ها مبنای ایمان می‌شود، دیگر این متن‌ها یونانی‌اند. طبعاً وقتی یونانی‌مآب هستید و به اصطلاح در فرهنگ هلنیستی زندگی می‌کنید و متن را هم می‌خوانید، می‌بینید اینجا نوشته است که مسیح پسر خداست. خب، آیا در قرآن خدا به یونانی‌ها ایراد می‌گیرد که چرا می‌گویید پسر خدا؟ نه دیگر؛ همهٔ مسیحیان این را گفتند، چون دیگر مسیحیتی جز مسیحیت یونانی نداریم. مسیحیتی که باقی ماند، همان چیزی بود که پولس ترسیم کرد؛ همان مسیحیتی بود که به زبان یونانی ترجمه شد. ما از مسیحیت دیگری خبر نداریم؛ همهٔ مسیحیت همین است. زبانش یونانی است و همهٔ انجیل‌ها را به زبان یونانی نوشتند. حتی ببینید، انجیل‌هایی که الان در نقدها به دست آمده و به زبانی غیر از یونانی است، ترجمه از یونانی است. انجیل توماس که آنجا پیدا شده، انجیل اصلی توماس نیست؛ ترجمه‌ای است که از یونانی صورت گرفته و در واقع دوباره ترجمه شده است.

بنابراین من می‌گویم که عامل انحراف تا حدی این بوده است که فرهنگ یونانی و زبان یونانی آن استعاره‌ها و بار معنایی واژگانی را که در عبری بود نداشت. طبعاً وقتی در زبان یونانی پسر خدا را می‌شناسند، خب تمام امپراتورهای روم هم پسر خدا بودند دیگر و پرستیده می‌شدند. شاید این واژه را بیرون از بافت عبری به کار ببرند و ترجمه کنند؛ آنچه را مسیحی می‌گوید پسر خدا، آن‌ها همان معنای خودشان را می‌فهمند؛ یعنی ممکن است بفهمند که او به همان معنای فرهنگ خودشان پسر خداست.

ببینید، مسیح وقتی می‌گفت پسر خدا، هم به خودش می‌گفت و هم به دیگران؛ وقتی به خدا می‌گفت پدر، می‌گفت شما هم همین را بگویید. الان هم معروف‌ترین دعای مسیحیان این است: «ای پدر ما که در آسمانی». بنابراین ارتباط آن‌ها با خدا به‌عنوان پدر ارزش خاصی دارد. همهٔ مسیحیان به اصطلاح می‌توانند خدا را پدر خطاب کنند.