خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.
او میگوید کار حرفهای او ریاضی است و برای کتابی با عنوان فلسفه تحلیلی اسلامی مقالهای دربارهٔ معجزه نوشته است. مقاله میپرسد آیا از قرآن میشود تعریفی معادل معجزه گرفت و به برهان معروف هیوم دربارهٔ گواهی افراد میرسد. او تعریف هیوم را نقد میکند، از سه واژهٔ قرآنی تعریفی با سه شرط میسازد و آن را با مثالها و پرسشهای حاضران میآزماید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
مقالهای نوشتهام دربارهٔ معجزه، از دیدگاه فلسفهٔ تحلیلی و با ایدههایی اسلامی؛ عنوانش را شبیه عنوان مقالهٔ معروف هیوم گذاشتهام. کار حرفهای من ریاضیات است. هرچند برهان هیوم، چون به احتمالات و اینفورمیشن تئوری و مانند اینها مربوط است، به تخصصهای من ربط دارد، بحث فلسفیاش قطعاً به من مربوط نیست.
کتابی با عنوان فلسفهٔ تحلیلی اسلامی از سوی دانشگاه بیرمنگام در دست تألیف است و تعدادی مقاله در آن چاپ میشود که قرار است در مباحث مختلف فلسفهٔ دین، از دیدگاه فلسفهٔ تحلیلی و با دیدگاهی اسلامی نوشته شود. ویراستار مجموعه، که تنها ادیتور آن است، از من خواست مقالهای برای این کتاب بنویسم. عنوان پیشنهادی او دربارهٔ زبان دین بود، از دیدگاه اسلامی. زبان دین به نظر من موضوع خیلی سختی آمد؛ پیشنهاد کردم، اگر کسی قبول نکرده است، من دربارهٔ معجزه از نظر دیدگاه اسلامی بنویسم، هم چون ایدههایی داشتم و هم به دلیلی که الان توضیح میدهم، چون فکر کردم این موضوع راحتتر است. قرار شد مقالهای بنویسم با عنوانی مثلاً معجزه از دیدگاه اسلامی.
آنچه بلدم همان کاری است که سعی کردم بکنم. از اول هم پیشنهادم همین بود که ببینیم در قرآن آیا دیدگاه خاصی نسبت به مفهوم معجزه وجود دارد، جدا از اینکه متکلمان مسلمان چه گفتهاند؛ آیا میشود چیزی از قرآن فهمید و آن را به زبان فلسفهٔ تحلیلی ترجمه کرد یا نه.
دلیل دومی که گفتم، و به نظرم خیلی مهم است، مربوط به این است که چرا احساس کردم معجزه موضوع خوبی برای نوشتن است. با عرض معذرت از کسانی که احتمالاً اینجا حضور دارند و شاید در فلسفهٔ دین تحلیلی کار میکنند، احساس من همیشه این بوده است — و این کاملاً نظر شخصی خودم است — که اگر شاخههای مختلف مباحث فلسفهٔ تحلیلی را مرتب کنیم، مثلاً اپیسیمولوژی و فلسفهٔ علم بالا قرار میگیرند و فلسفهٔ دین، از نظر سطح مباحث و مفید بودن، با اطمینان ته فهرست. اگر اینطور است، پس به نظر من در فلسفهٔ دین تحلیلی نقطهضعفهایی وجود دارد؛ و برای آدم غیرمتخصص — غیرفیلسوفها همیشه از فیلسوفها، آن هم از فیلسوفهای تحلیلی، واهمه دارند — کمتر ترسناک است که بیاید به جایی که فکر میکند خیلی خوب کار نشده است و کاری ارائه بدهد.
ترجمه شهود دینی به زبان فلسفه
مثلاً جرئت ندارم مقالهای بنویسم که به اپیسیمولوژی ربط داشته باشد، هر چه بخواهید به آن بگویید؛ فکر میکنم در آن خیلی قوی کار شده و کارهای جالبی شده است، و اطلاعات کاملاً قوی از فلسفهٔ تحلیلی میخواهد. ولی به این دلیل — نمونهاش مثلاً همین تعریف معروفی که از هیوم است و فکر میکنم تعریف خیلی بدی است — میتوانم برای خودم فکر کنم که شاید چیزی داشته باشم و بتوانم کانتریبوشنی داشته باشم.
این تعریف را ببینید که میخواهد معجزه را تعریف کند و خیلی کلاسیک هم شده است: معجزه تخلفی، اعوجاجی از قانون طبیعت است؛ یعنی اتفاقی خلاف طبیعت بیفتد که خداوند یا مثلاً یک اینویزیبل ایجنت آن را انجام داده باشد. یک لحظه فکر کنید: مثالهایی که از معجزه در ذهنتان هست و تصوری که از معجزه از نظر دینی دارید، آیا واقعاً با این تعریف هیچ قرابتی دارد؟
فکر میکنم همهٔ چیزهایی که ممکن است به آنها معجزه بگوییم اینگونهاند که مثلاً فرض کنید خداوند میخواهد عدهای را یا یک آدم را هدایت کند و اتفاقی میافتد که احتمالاً شگفتانگیز و غیرمعمول است، و قطعاً آن طرف در اثر مواجهه با این اتفاق به چیزی پی میبرد. نمونهٔ کلاسیکش، که در کلام اسلامی اصلاً اصل ماجراست، این است که خداوند پیامبری را میفرستد و پیامبر برای آن مردم معجزه میکند تا معجزه را ببینند و پی ببرند که این پیامبر خداست، حرفهایش را گوش کنند و هدایت شوند. بنابراین قطعاً در معجزه این هست که خداوند اراده دارد افرادی را هدایت کند و اتفاقی میافتد؛ این در مفهوم معجزه هست. اما در این تعریف اصلاً لازم نیست کسی شاهد اتفاقی باشد که افتاده است.
مفهوم لا آو نیچر وجود دارد که تا چند قرن پیش کسی روحش هم از آن، به این حالتی که الان در فلسفه هست، خبر نداشت؛ مطمئناً متکلمان اسلامی هم از آن مفهومی که ما اینجا لا آو نیچر میبینیم چیزی نداشتند که بخواهد از آن تخلفی بشود. چیزی که مهم است این است که هیوم صراحتاً میگوید: اگر مثلاً فرض کنید خداوند یا فرشتگان خانهای را از جایش بلند کنند و در آسمان نگه دارند، چه کسی ببیند و چه کسی نبیند، معجزه اتفاق افتاده است؛ صراحتاً اصلاً مهم نیست که هدف چیست و آیا آدمی آنجا هست. آیا هیچ مثال معجزهای به ذهنتان میآید که در اثر دیدنش هیچکس هدایت نشده باشد؟ همینطوری خداوند به ملائکه بگوید خانهای را به آسمان ببرند و ما بگوییم معجزه اتفاق افتاده؛ آیا واقعاً افراد دیندار به چنین چیزی معجزه میگویند؟
نمونهٔ خیلی سادهاش این است — مثالهایی شبیه این الان در ادبیات بهاصطلاح فلسفهٔ تحلیلی وارد شده است — که یک لحظه فکر کنید خداوند بیاید و رنگ یک کوارک را در فضای ساباتمی عوض کند؛ در قسمتی از فضای ساباتمی که اصلاً نمیدانیم آنجا دقیقاً چه خبر است و هیچ اطلاعی هم از آن نمیتوانیم به دست بیاوریم، برخلاف قوانین طبیعت خداوند دخالتی بکند، مثلاً در حرکت ذرات بنیادی یا ویژگیشان، و این کار را خودش انجام بدهد. این در آن تعریف صدق میکند؛ ما احساس میکنیم که معجزه اتفاق افتاده است. شاید خداوند این کار را به این دلیل میکند که برای ادارهٔ جهان لازم است گاهی تغییراتی در ذرات بنیادی ایجاد کند، برخلاف نظم طبیعت، چون منظورهایی دارد. ممکن است برایش اسمی بگذاریم، مثلاً گاد اینترونشن، اکسا گاد، ولی معجزهاش نمینامیم: چیزی که اصلاً ربطی به آدمیزاد ندارد؛ آدمها نمیبینند و هدایت نمیشوند. در دیدگاه دینی، وقتی حرف از معجزه یا حالا میراکل است، مثالها معمولاً اینهایی هستند که در حضور افراد انجام شدهاند: مثلاً حضرت مسیح مردهای را زنده کرده، آدمها دیدهاند، اینها دیگر معجزهاند.
قصد الهی و آگاهی از معجزه
فهرستی از معجزاتی که در ذهنتان هست و شنیدهاید بنویسید: شکافتهشدن دریای نیل، خود قرآن بهعنوان معجزهٔ پیامبر. وجه مشترک اینها اصولاً این است که اتفاقی میافتد که، اگر لا آو نیچر را به کار نبریم و به اصطلاح قدیمیتر بگوییم، در کورس آو نیچر نیست؛ غیرطبیعی است، غیرعادی است. ولی همیشه اینطور است که شاهدانی حضور دارند، میبینند، هدایت میشوند و از آن معجزه چیزی میفهمند. خداوند قصد میکند هدایتی را به کسانی برساند، بعد اتفاقی میافتد و هدایت به آنها میرسد.
من فکر میکنم در واقع این تعریف آنقدر وسیع است که خیلی چیزها را هم شامل میشود و نیاز به اصلاح دارد. فقط من هم نیستم که چنین احساسی دارم؛ چند دهه است که تعریفهای به اصطلاح جایگزینی در فلسفهٔ تحلیلی برای این تعریف ارائه شده است. این تعریف کلاسیک است و همچنان آن را بهعنوان تعریف اصلی معجزه مطرح میکنند؛ اینطور نیست که دیگر کسی به آن ارجاع ندهد، ولی مخالفت با آن، و اصلاح آن به این شکل که به طریقی شرطهای جدیدی به آن اضافه کنیم، قطعاً هست. دستکم این هست که در دهههای اخیر در فلسفهٔ تحلیلی چنین مبحثی وجود داشته است: اینکه این تعریف باید شکسته شود و چیزی جایگزینش شود. خیلی از کسانی که کار کردهاند چیزهایی به این تعریف اضافه کردهاند و کوشیدهاند لا آو نیچر را بردارند، چون مسئله را به فضایی میبرد که ضرورتی ندارد دربارهٔ آن صحبت کنیم، و الی آخر. بنابراین زمینه به نظر من خیلی بهتر و سادهتر رسید برای اینکه سعی کنیم دیدگاهی جدید و اسلامی دربارهٔ آن ارائه بدهیم.
فکر میکنم دقیقاً نکته همین است که در این مثال سعی کردم نشان بدهم: انگار سؤالها، تعریفها و مباحث را افرادی که دیدگاه عمیق دینی دارند مطرح نکردهاند. این مثالی که میزنم شاید مثال خوبی نباشد: دیدهاید دینداران چگونه نظریهٔ داروین را رد میکنند؟ خودشان برای خودشان تعریفی از داروینیسم ارائه میدهند که اصلاً منظور داروین نبوده است، چیزی تحت عنوان تکامل میگویند، بعد هم خودشان رد میکنند، خیلی هم با خوشحالی. مشهور این است که هیوم، هرچند صراحتاً نمیگفت، واقعاً معجزه و این چیزها را قبول نداشت. اینکه کسی تعریفی ارائه کند که انگار میکوشد تعریفی بدهد که به نحوی ضعفهایی داشته باشد، یا بتواند بر اساس آن برهانی بیاورد که به اصطلاح زیرآب معجزه را بزند، شبیه کارهایی است که دینداران با بعضی از مباحثی که میخواهند ردشان کنند انجام میدهند.
آنچه در فلسفهٔ دین به نظر من لازم است — و احساس من الان این است که در دهههای اخیر دارد انجام میشود — این است که افرادی که بینش دینی دارند بیایند و سعی کنند آن شهودی را که از نظر دینی نسبت به مفاهیم دارند به زبان فلسفهٔ تحلیلی ترجمه کنند. از گفتوگوهایم با ویراستار مجموعه احساس کردم که او و همکارانش، که این کتاب را منتشر میکنند و گروهی بودند که کتابهای دیگری هم منتشر میکردند، واقعاً همین دغدغه را دارند. پروپوزال کتاب را هم خواندم و دیدم دقیقاً دغدغهشان این است که دینداران، ولو غیرمتخصص، وارد این زمینهها شوند و ایدههای جدید مطرح کنند.
آنها به این نکته هم خیلی دقت میکنند که معمولاً در بحثهای فلسفهٔ دین تحلیلی خیلی متداول نیست، هرچند بالاخره وجود دارد: اینکه فلسفهٔ دین بیش از آنچه در نگاه اول به نظر میرسد مسیحی است. مثلاً مسئلهٔ شر برای سایر ادیان آنقدر که برای مسیحیت مطرح است مطرح نبوده است، و دلیل هم دارد، چون نوع نگاه مسیحیها به خداوند و شر و خیر و اینها فرق دارد. همینطور در مورد معجزه؛ جلوتر اشارهٔ کوچکی میکنم که لزوماً معجزه از دیدگاه یک فیلسوف مسلمان ممکن است تعریفش منطبق نشود.
یکی از حاضران: حادثهای وقوع پیدا میکند و بعد افراد از آن حادثه آگاهی پیدا میکنند. اگر میان وقوع حادثه و آگاهی از حادثه فرق بگذارید، مشکل شما کاملاً حل میشود: معجزه اتفاق میافتد و بعد مردم از آن معجزه آگاهی پیدا میکنند؛ بنابراین لازم نیست وجود و حضور مردم را جزو مقدمات حادثه قرار بدهید. مثلاً زلزلهای در ترکیه اتفاق افتاده و حالا ما از آن آگاهی پیدا کردهایم؛ شما میان وقوع حادثه و آگاهی از حادثه فرق میگذارید، و حضور فرد خودبهخود جزو مقدمات آن تلقی نمیشود.
بله، ولی نکته این است که آیا آن چیز شهودی که از نظر دینی نسبت به معجزه وجود دارد، بدون آگاهی پیدا کردن عدهای، ما به آن معجزه میگوییم یا نه؟ مثل همان مثالی که دربارهٔ اتفاقی در لول اتمی گفتم. حرفم در واقع این است که این تفکیک در مورد معجزه، یعنی حذف آن بخش سابجکتیو که در معجزه هست، خلاف شهود ماست؛ یعنی هدف، مثلاً اینکه هدایتی صورت بگیرد، در معجزه هست. این یک پدیده است؛ اسمش را گذاشتهایم معجزه، میراکل، و این یک تعریف است؛ مسئله این است که آیا این به شهود دینی ما از معجزه و مثالهایی که داریم میخورد یا نمیخورد. حرفم این است که در معجزه حتماً خداوند معجزه کرده است که کاری را انجام بدهد، و این را نمیشود از مفهوم معجزه جدا کرد. معجزه خاصتر از این است: آن وقتی است که چنین اتفاقی بیفتد و کسانی آگاه بشوند.
جلوتر سعی میکنم بگویم آن چیزی که احساس میکنم باید اسم معجزه بگیرد چیست. کلمهٔ معجزه یا میراکل، اینکه کدام را باید به کار ببریم، برای این است که چیزی که میخواهیم به آن برسیم نه به معنای کلام اسلامی است و نه آن میراکل، اگر این تعریف میراکل باشد. این چیزی است به اسم میراکل؛ میخواهم بگویم شهود ما را کپچر نمیکند: مصداقها فضای خیلی بزرگتری دارد از آن مصداقهایی که ما در تعریف معجزه لازم داریم. من متوجهم که این تعریفی است که تا حد ممکن سعی شده ابجکتیو باشد و بخش سابجکتیو حذف شود، و چیزی که میگویم این است که آن بخش سابجکتیو را نباید حذف کنیم؛ جزو ذات معجزه است که یک بخش سابجکتیو دارد.
در این مقالهای که نوشتهام دنبال این هستیم که به دو سؤال جواب بدهیم. سؤال اول این است که آیا در منابع اسلامی، به طور خاص در قرآن، هینتی از یک پیشنهاد برای تعریف چیزی معادل با این معجزه وجود دارد یا نه. نکتهٔ دوم آن برهان معروف هیوم است که میگوید عاقلانه نیست که از گواهی افراد در مورد اینکه معجزهای اتفاق افتاده به این باور برسید که واقعاً معجزه اتفاق افتاده. این را همینجور به اصطلاح ادهاک و عامیانه میگویم و خیلی بیان سادهاش است؛ جلوتر تکنیکالترش را سعی میکنم مثلاً به زبان ریاضی بگویم که آرگومان هیوم در واقع قرار است چه بگوید. بنابراین اساسش این است که میخواهیم ببینیم آیا میتوانیم از منابع اسلامی برای معجزه تعریف بهتری بیاوریم یا نه.
عنوان مقاله را من آ میراکل آ میراکل گذاشتم؛ یعنی این آو میراکل عنوان مقالهٔ هیوم است و این هم بازی کردن با همان عنوان است. منتها میراکل اومیراکلس را معمولاً مسلمانها به خود قرآن میگویند؛ این مثلاً ترجمهاش میشود در باب معجزه معجزات. ولی بعداً که مقاله را میخوانید معلوم میشود که یک کلکی در کار است، یعنی لزوماً معجزه معجزات به آن معنایی که مسلمانها میگویند هم نیست. بالاخره چون ترکیب جالبی داشت این عنوان را انتخاب کردم. عنوان فرعیاش این است: یک مقدمهای بر دیدگاه قرآنی دربارهٔ معجزه.
این مقاله دو بخش دارد. من از اول میخواهم میخ خودم را به اصطلاح محکم بکوبم. بخش اولش این است که سعی کنیم از متن قرآن، بهعنوان متن اصلیِ منبع به اصطلاح اعتقادات اسلامی، ببینیم دربارهٔ معجزه چه آمده است؛ آیا چیزی آنجا وجود دارد که بتوانیم با آن تعریفی ارائه بدهیم.
معجزه در کلام اسلامی و miracle مسیحی
یک سری مثال وجود دارد که لزوماً با مثالهایی که مسیحیها یا یهودیها قبول دارند منطبق نیست؛ این خودش یک اختلاف است، و نوع نگاهی هم که وجود دارد، به نظر من، منحصربهفرد است. بنابراین یک بخش از این مقاله این است که کنجکاو شویم در قرآن این مفهوم چگونه مطرح شده است، و مفهومی را که به دست میآوریم، شهودی را که به دست میآوریم، به زبانی فلسفی ترجمه کنیم و سعی کنیم ترجمهٔ خوبی از آن بسازیم، مثلاً بهعنوان یک مفهوم فلسفی، یک تعریف فلسفیِ خوب. میخواهم میخ خودم را محکم بکوبم؛ یعنی میخواهم بگویم در این دو بخش — استخراج مفهوم معجزه از قرآن، بعد ترجمهاش و کار کردن با آن در فلسفهٔ تحلیلی — من خودم را در قسمت اول متخصص میدانم. در مورد قسمت دوم پیشنهادی میکنم، و همین الان خودم میگویم که همان مفهومی را که معرفی میکنم جور دیگری هم میشد مطرح کرد، ظریفتر و پیچیدهتر؛ منتها من به همین چیزی که اینجا میآورم ترجیح دادم که در همین حد باقی بماند.
بنابراین مقاله را اینطور میشود نگاه کرد: مثل اینکه مفهومی را بیرون میکشیم، و اینکه آن را چگونه باید به یک تعریف فلسفی تبدیل کرد، از نظر من باز است. ممکن است اگر شما آن قسمت اول مقاله را عمیق متوجه شوید که چه چیزی آنجا هست، تحت عنوان مفهومی شبیه به معجزه در قرآن، آنوقت بتوانید با ذوق خودتان تعریف بهتری ارائه بدهید. من واقعاً روی قسمت دومش هیچ احساس متخصص بودن ندارم و هیچ اصراری ندارم که کار را خوب انجام داده باشم؛ میخ آن قسمت کاملاً قابل جابهجا کردن است، کمی اینور و آنور میتوانیم بکنیم. ولی در قسمت اول میخ خودم را محکم میکوبم.
امیدوارم بعداً یک نفر برای سخنرانی بیاید و به من بگوید که مثلاً کتابی هست که این چیزها را خیلی خوب در آن توضیح داده است. من وقتی خود مقاله را مینوشتم کمی گشتم؛ کتابی که چنین موضوعی را خیلی خوب و جمعوجور در آن توضیح داده باشد ندیدم. بالاخره همین مطالبی که میگویم پراکنده جاهایی هست، مقاله و کتابهایی هست؛ این هم نتیجهٔ ناآشنایی من است. در واقع اگر میخواهیم تعریفی جدید ارائه بدهیم، بعد باید مثلاً مقایسه کنیم که این از تعریف قبلی بهتر است. چه کار باید بکنیم؟ اصلاً از یک تعریف چه انتظاری داریم؟ یک تعریف فلسفی برای ما چه کار میکند که بعد بخواهم بگویم این از آن بهتر است، از چه جنبهای بهتر است؟
کاری که تعریف قرار است بکند، دو کار خیلی ساده که حتماً قرار است انجام بدهد، این است: ما مفهومی داریم و شهودی نسبت به آن داریم؛ قرار است این را به گزارهای ترجمه کند، مثلاً چند شرط بیاورد که شهود ما را به اصطلاح کپچر کند. قطعاً این بخش عمدهای از خوب بودن یک تعریف است. مثلاً اگر بتوانم به شما نشان بدهم که این تعریفی که من دارم از میراکل میگویم، از آن تعریف کلاسیک فلسفهٔ تحلیلی — مثلاً اسمش را بگذاریم تعریف هیومی — به شهود ما نزدیکتر است، و از تعریف کلاسیک معجزه در کلام اسلامی هم به شهود ما نزدیکتر است، آنگاه تعریف خوبی ارائه کردهام.
دومی، که شاید بحث دربارهٔ آن کمی راحتتر است، این است که هر مفهومی را که معرفی و تعریف میکنیم، یک سری مصداق در ذهنمان هست و میخواهیم شرایطی که بهعنوان تعریف میگذاریم طوری باشد که این مصداقها در تعریف صدق کنند و چیزهایی که نباید در آن صدق کنند بیرون بیفتند. در واقع مثل این است که من مجموعهای مصداق دارم که برای من مثالهای معجزهاند و معتبرند؛ میخواهم به نحوی شرطهایی بگذارم که همهٔ این مصداقها در آن شرطها صدق کنند و چیزهایی که قرار است معجزه نباشند بیرون بیفتند.
حالا من به دلیل اینکه ذهن ریاضی دارم، مثل این است که در فضایی بزرگ تعدادی به اصطلاح ابرصفحه تعریف میکنم، طوری که هر کدام از اینها شرطی است که فضا را نصف میکند: مجموعهای از چیزها در آن صدق میکند، در شرط اول مجموعهای از چیزها صدق نمیکند؛ دوباره شرط دیگری میگذارم، باز فضا به دو قسمت میشود، آنهایی که صدق میکنند و آنهایی که نمیکنند. اگر این کار را خوب انجام بدهم، انتظار دارم مثلاً به فضایی برسم که اینها همه در آن افتاده باشند. ممکن است اگر تعریف را نه بر اساس شهودی خیلی روشن، بلکه بر اساس شهودی مبهم بسازیم و مصداقها برایمان خیلی مهم باشند، آنوقت خیلی معلوم نباشد که بتوانیم به تعریفی برسیم که همهٔ چیزهایی را که میخواستیم نگه دارد و مخصوصاً چیزی بیرون نیاید.
ایرادِ تعریف هیوم، که به نظر من به معنای واقعی کلمه ایراد دارد، این است که چیزهایی در آن بهعنوان معجزه صدق میکنند که ما اصلاً احساس نمیکنیم اینها معجزهاند و نمیخواهیم معجزه باشند. مثال معروفی که یکی از فیلسوفان تحلیلی مدرن زده، و من شبیه آن را گفتم، البته کمی اغراقآمیز، میگوید اگر خداوند یک دانهٔ شن را در صحرای آفریقا در نیمهشب از مسیر خودش منحرف کند، ما به این نمیخواهیم معجزه بگوییم؛ خداوند کاری کرده، ولی معجزه به معنای دینی این نیست، و این در آن تعریف صدق میکند. بنابراین تعریف هیوم شامل خیلی چیزها میشود که ما دوست نداریم شامل بشوند؛ شهود ما از معجزه این نیست. بله، این چیزی که تعریف شده پدیدههایی است که میتوانند معجزه باشند، ولی انگار یک چیزی کم دارد؛ باید قیدهایی بگذاریم که نزدیک بشود به آن چیزهایی که ما در متن دینیمان، در ذهنمان، در شهود دینیمان به آنها معجزه میگوییم.
نکتهای هست که ندیدهام و فکر میکنم حتماً ادبیاتی برای خودش دارد. دو نکته میخواهم بگویم. یکی اینکه این مصداقها از اول برای ما وزن دارند؛ اینطور نیست که یک سری موجودات یا یک سری ایونت باشند که وزنشان با هم مساوی باشد. ما همیشه یک سری مثال پروتوتایپ داریم که اینها حتماً باید باشند. در مورد معجزه اینطور است: ممکن است دربارهٔ بعضی چیزها شک داشته باشم که آیا چنین پدیدهای را هم معجزه بگویم یا نگویم، ولی یک مسیحی شک ندارد که رستاخیز مسیح از لحاظ دینی معجزهٔ مرکزیشان است. اگر شما تعریفی از معجزه ارائه بدهید که مثلاً فرض کنید رستاخیز مسیح در آن صدق نکند، اصلاً از نظر یک مسیحی قابل بررسی نیست. مثالهای دیگری هم که مثلاً برایشان خیلی مهم است، چیزهایی که در انجیل روی آنها تأکید شده، وزن بیشتری دارند.
فرض کنید من تعریفی ارائه دادهام و توانستهام ببینم که همهٔ چیزهایی که میتوانستند مصداق باشند در آن افتادهاند یا نه. ما هیچوقت این کار را نمیکنیم، چون مصداقها یک جورهایی نامتناهیاند؛ فرض کنید مصداقهای متناهی دارم و از قبل یک جدول ارائه کردهام و وزنها را نوشتهام. این ۱۰۰ باید بیفتد، تا بعضیها که برایم خیلی مهم نیست. آن دیفینیشنی که ارائه میکنم، اگر مجموع وزن آنهایی که بیرون افتادهاند خیلی نباشد، به نظرم تعریف خوبی است؛ باید یک — چه میگویند — ترید آف صورت بگیرد. ممکن است تعریف را کمی گسترش بدهید تا چند چیز در آن بیفتد، ولی چند چیز دیگر هم که نمیخواهید با آن وارد شود؛ این مرزها را میخواهید طوری جابهجا کنید که به بهترین نتیجهٔ ممکن برسید. معلوم است که من ریاضی خواندهام؛ هر کسی این حرفها را بشنود لازم نیست سابقهٔ مرا بداند.
جلوتر به این میرسم که اصلاً مفهوم معجزه در کلام اسلامی و مفهوم میراکل در الهیات مسیحی با هم تطبیق ندارند؛ و چیزی که من میخواهم بگویم چیز سومی است — حالا اسمش را بگذاریم اس ایآر اس — که این هم با آنها یکی نیست. اینکه کدامیک به شهود ما نزدیکتر است یا مصداقها را بهتر در خود میگیرد، دربارهٔ آن میشود صحبت کرد. این همان چیزی است که — مثلاً مفهومی که به آنچه در قرآن هست نزدیکتر است — نه این است و نه این: میراکل را به همان معنای هیومی بگیرید؛ معجزه را هم همهتان میدانید یعنی چه. معجزه در کلام اسلامی یعنی آن اعمالی که پیامبران به اذن خدا انجام میدادند، یا همراه با خود ایجنتهای الهی میآمدند و انجام میدادند، که نبوت اثبات بشود. در کلام اسلامی معجزه از عجز میآید، به معنای کاری که پیامبر انجام میدهد و انسانها از انجامش عاجزند، احساس عجز میکنند، میفهمند که این منشأ الهی دارد و بنابراین ایمان میآورند که این پیامبر است. معجزه به معنای اسلامی زیرمجموعهای است از آنچه مسیحیها به آن میگویند میراکل، که خیلی بزرگ است و شامل هر نوع نقض طبیعت میشود، چه پیامبری در کار باشد چه نباشد، اتفاقی که برای شما میافتد.
برای اینکه تفاوت این دو را ببینید، مثلاً در مقالههایی که نوشته شده، در مدخلهای دایرةالمعارفهایی که دربارهٔ فلسفهٔ دین هستند، من سرسری یک بار نگاه کردم و اولین مثالشان را تا حدودی در ذهنم نگه داشتهام. یکیشان — الان اصلاً یادم نیست این مقالهای که میگویم مدخل کدام دایرةالمعارف است و چه کسی نوشته — مثالش این است: میگوید در مطبوعات آمریکا منعکس شده که اعضای گروه کر یک کلیسا، فکر کنم ۱۲ دختر، اگر اشتباه نکنم، اعداد را دیگر اینقدر یادم نیست، قرار بوده برای تمرین بیایند کلیسا و هیچکدامشان نیامدند و هیچ ربطی هم به هم نداشتند: یکی ماشینش پنچر شده، یکی پدرش مریض شده، یکی خودش مریض شده، به دلایل مختلف؛ و آن روز در زمان تمرین سقف کلیسا آمده پایین، و اینها اگر بودند مثلاً میمردند. این در مطبوعات آمریکا انعکاس پیدا کرده. فرض کنید چنین خبری راست است. این پروتوتایپی است برای معجزه: نه پیامبری در کار است، نه رسالتی هست که بخواهد ثابت بشود؛ یک دخالت الهی است برای اینکه عدهای زنده بمانند؛ خداوند مثلاً به طور طبیعی اتفاقهایی پیش آورده که اینها زنده بمانند.
ما خودمان — کلام اسلامی را بگذارید کنار — در محاوراتمان اتفاقهای معجزهآسایی ممکن است برای ما بیفتد؛ مثلاً اتفاقی ممکن است در زندگی شخصیمان بیفتد که باعث بشود ایمان بیاوریم یا چیزی را بفهمیم. اینها را هم معمولاً معجزه حساب میکنیم، ولی طبق تعریف معجزه در کلام اسلامی اینها معجزه نیستند؛ معجزه چیزی است مربوط به نبوت، در واقع اثبات نبوت. بنابراین این دو کاملاً با هم متفاوتاند و بحثهای کلام اسلامی هم بنابراین مربوط به یک حالت خاص از معجزه میشود.
غیر از این دو، یعنی ترجمهٔ شهود به گزاره و پوشش مصداقها، چه شرایطی داشته باشد خوب است؟ این است که تا حد ممکن کاندیشنهایی که در معجزه میگذاریم و قرار است چیزی در آنها صدق کند، یعنی مصداق معجزه بشود، قابل چک کردن باشد؛ به یک معنایی خودش تا حد ممکن ابهام نداشته باشد: بتوانم مثلاً ببینم اگر چهار شرط گذاشتهام، شرط چهارم برقرار هست یا نیست. و مهمتر اینکه این باید به نحوی ترتیب داده شده باشد که بالاخره در ریزنینگ، به اصطلاح در آرگومان آوردن، بشود تعریف را وارد کرد. این را چرا میگویم؟ میخواهم بگویم هر دوی این شرطها به من میگوید که نباید خیلی مسئله را پیچیده کرد. فرض کنید یک نفر به جای این مثلثی که من کشیدهام یک ۱۲ ضلعیِ منتظم کشیده و خیلی هم خوب کار کرده؛ حالا با ۱۲ شرط چه آرگومانی میخواهید پیش ببرید؟ یا برای اینکه بفهمید چیزی معجزه هست یا نیست، چقدر برایتان راحت است که ۱۲ شرط را دربارهٔ آن چک کنید؟ بنابراین در واقع باید یک ترید آف در نظر بگیریم، دربارهٔ سادگی و اینکه چه مقدار از آن وزنِ چیزهایی که میخواهیم بیرون بیفتند یا نه.
نکتهٔ دومی که اینجا نوشتم این است — بدون اینکه بخواهم الان این بحث را خیلی باز کنم، و در مقاله هم اصلاً به آن اشاره نکردهام؛ نوشته بودم و این چیزهایی که حذف کردم یکیاش این بود — که شما وقتی به این دیدگاه میرسید که یک سری مثال پروتوتایپ هست، مثالهای خیلی مهم که حتماً باید این مصداقها در تعریف صدق کنند، و یک سری چیزها که نیستند، بعد نگاه میکنید بین مثلاً مسلمانها و مسیحیها توافقی وجود ندارد دربارهٔ این مصداقهای معجزه و این پروتوتایپها. مسلمانها اصلاً رستاخیز مسیح را قبول ندارند؛ بنابراین اصلیترین مثال میراکل از نظر مسیحیها اصلاً برای مسلمانها مطرح نیست. مثال معروف دیگری که برای آنها خیلی مهم است این است که حضرت مسیح آب را به شراب تبدیل کرده. شما این را به مسلمانها بگویید، میگویند استغفرالله، مگر میشود پیامبر بیاید آب را تبدیل به شراب بکند؟ که چه، مثلاً آب پاک تبدیل به شراب نجس شده؛ در حالی که واقعاً جزو چند معجزهٔ اصلی در متون مسیحی است. بنابراین مسلمانها قرآن را، یک متن را، اصلیترین معجزه میدانند، در مرکز.
اگر مثالها و مصداقها با هم خیلی فرق دارد، ممکن است برای ساختن یک تعریف مشترک میراکل برای مسلمانها و مسیحیها به توافق نرسیم. من تعهدی نمیبینم از طرف مسلمانها، مسیحیها و سایرین که وقتی مصداقهای مشترک ندارند، لزوماً به یک مفهوم مشترک برسند. شاید الان من چیزی تعریف کنم و مسیحیها بگویند فلان معجزه اینجا صدق نمیکند؛ بنابراین نظرشان دربارهٔ این تعریف قابل قبول نباشد.
یک نکتهٔ مهمتر، آن هم اهمیتِ چیزی است که داریم تعریف میکنیم. این شکل را در نظر بگیرید: فکر کنید من بینهایت مصداق دارم و دور هر قسمتی از این مصداقها — اصلاً مفهوم معجزه را بگذارید کنار — من هر چیزی را میتوانم دورش خط بکشم؛ یک زیرمجموعه از اشیا یا ایونتهایی که در جهان خارج فکر میکنم وجود دارد، برایشان اسمی بگذارم. میتوانم این کار را بکنم. آیا انجام این کار همیشه معتبر است، همیشه قابل قبول است؟ یا آن چیزی که دارم تعریف میکنم باید از قبل بدانم که مفهومی است که مثلاً اهمیتی دارد. در زبان عربی میگویند کلمهٔ اسم از ریشهٔ سم میآید، به معنای برجسته کردن و بالا بردن. ما انگار با نامگذاریای که میکنیم به مردم یاد میدهیم که به جهان چگونه نگاه کنند و چه چیزهایی در جهان ببینند.
این چیزی است که الان خیلی روی آن تأکید دارند، و در فلسفهٔ جدید اصطلاح لنگویستیک ترن را که به کار میبرند: این درکی که ما پیدا کردیم از اهمیت زبان و ارتباط نزدیکی که بین زبان و تفکر وجود دارد، و اینکه زبان آنقدرها هم که فکر میکردیم شفاف و بیگناه نیست، بلکه انگار در خود واژگان جهانبینی هست. این نکتهای است که مخصوصاً در زبانشناسی هومبلتی خیلی روی آن تأکید میشود. اگر لکسیکون یک زبان را ببینید، آنوقت میتوانید در واقع تشخیص بدهید که اینها اصلاً به دنیا چگونه دارند نگاه میکنند. یک مثال خیلی معروفش مثلاً این است که در زبان ژاپنی، فکر میکنم ۳۰۰ واژه وجود دارد که احساسهای مختلفی را که ما نسبت به طبیعت میتوانیم داشته باشیم توصیف میکنند. آدمی که در این زبان به دنیا میآید و زندگی میکند، ارتباطش با طبیعت فرق میکند با آدمی که در زبانی زندگی میکند که مثلاً ۵ کلمه بیشتر دربارهٔ احساسش نسبت به طبیعت نیست. این خودبهخود روی سبک زندگیاش و روی نگاهش به طبیعت تأثیر میگذارد. مثالهای خیلی دیگری هم هست که مطرح کردنشان اینجا مهم نیست.
به هر حال ما اگر مثلاً تعریف هیوم را بیاوریم، انگار داریم به چیزی در جهان اهمیت میدهیم: پدیدههای خلاف قانون طبیعتی که خداوند انجام میدهد؛ مجموعهٔ این چیزها را داریم دورش خط میکشیم. اگر دور چیز دیگری خط بکشیم، کار دیگری داریم انجام میدهیم؛ انگار دنیا را داریم یک جور دیگر نگاه میکنیم. حالا این چیزی که خیلی مهم است همین توضیحی است که اینجا دادم: معجزه و میراکل اساساً با هم فرق دارند؛ به نظر میرسد معجزه در کلام اسلامی زیر آن چیزی است که مسیحیها به آن میگویند میراکل.
نکتهٔ مهمتر این است، همان چیزی که باید به اصطلاح کنجکاوی آدم را تحریک کند، و شاید در واقع مبدأ نوشته شدن این مقاله این است: نهتنها واژهٔ معجزه در قرآن نیامده، هیچ واژهٔ معادلی هم در قرآن نیامده. ما هیچ واژهای در قرآن نداریم که به کارهایی که پیامبران انجام میدادند تا افراد ایمان بیاورند اشاره کند؛ تکواژهای وجود ندارد برای اینکه چگونه به اینها اشاره میشود در قرآن. میراکل هم، حالا چه به این معنای هیومی چه به معنای دیگری که در تعریفهای دیگری که در کلام مسیحی هست، هیچ واژهای برایش نیست. بنابراین این باید یک کنجکاوی به وجود بیاورد که بالاخره این مصداقها که در قرآن آمده، قرآن چگونه به اینها اشاره میکند، اگر واژهٔ خاصی برایشان ندارد چه چیزی دارد. بنای من این است که اگر نگاه کنیم ببینیم در قرآن چگونه به اینها اشاره میکند، میتوانیم در واقع انگار محدودهٔ جدیدی را مشخص کنیم که با هیچکدام از اینها ممکن است یکی نباشد، و آن مفهومی است که برایش میشود تعریفی ارائه کرد. نکتهٔ دلگرمکننده این است که قرآن از یک ترکیب سهواژهای استفاده میکند که اتفاقاً وقتی شما یک واژه نمیگذارید، خودِ آن سه واژه دارند شرایط را تعیین میکنند.
نزدیکی تعریفها و مرز مفاهیم
مثل اینکه من به جای اینکه چیزی را فقط اسمش را بگذارم معجزه، بگذارم که ب باشد و سی باشد؛ یک عبارت. وقتی که میگویم، خیلی نزدیک به این است که اصلاً دارد تعریفی برای این مفهوم ارائه میشود. امیدوارم این جا افتاده باشد که چیزی را تعریف میکنیم — اسمش را بگذارید سرس — فکر کنم اصلاً چیز جدیدی است. میخواهم بگویم در قرآن نه این هست، نه ما هیچ واژهای داریم که جایگزین معجزه بشود به معنای کلام اسلامی، نه چیزی برای این داریم به معنای مثلاً هیومی؛ یک چیز دیگری دارد. این چیست؟ میخواهم بگویم این چیزی است که خیلی خوب آن مصداقها را در خودش میگیرد و خوب هم کار میکند.
کاری که اول باید بکنم این است که ببینم قرآن چه میگوید، یعنی آن دیدگاه اسلامیاش به اصطلاح چه میتواند باشد.
خیلی معروف است، و خیلی هم اشتباه است، که واژهٔ قرآنی برای معجزه آیه است. چرا اشتباه است؟ برای اینکه آیه مفهوم خیلی کلیای است؛ آیه واقعاً در قرآن به معنای نشانه به کار میرود، و نشانه یعنی چیزی که بر چیز دیگری دلالت میکند. این آیه میتواند یک پدیدهٔ طبیعی باشد که مثلاً بر صفات الهی دلالت میکند، بر ربوبیت خدا دلالت میکند؛ میتواند آیهٔ چیز سکولار باشد، مثلاً مثال خوبش آیهٔ پادشاهی تالوت است، که تابوت عهد را با خودش میآورد؛ یعنی اینجا نشانه است برای اینکه چه کسی پادشاه است. هر وقت شما از چیزی به چیز دیگری پی ببرید، دلالتی انجام بشود، با یک نشانه سروکار دارید. به همین دلیل است که خود عبارتهای داخل قرآن هم آیهاند، به خاطر اینکه ویژگی زبان اصلاً همین دلالت کردن است. بنابراین این اصلاً ربطی به معجزه ندارد؛ معجزه مفهوم خیلی خاصتری است. هر نوع دلالتی در قرآن با واژهٔ آیه به آن اشاره میشود.
واژهای هست که وقتی کنار آیه میآید آن را خیلی نزدیک میکند به معجزه: نازل شده. این احتیاج به توضیح دارد؛ آیهٔ نازلشده یعنی چه؟ بارها در قرآن آمده که آیات را نازل میکنیم، یا اصطلاح دیگری که کمتر به کار رفته: آیات را میفرستیم. این را اینطور باید فهمید که شما وقتی به جهان نگاه میکنید، هر چه در جهان هست آیهٔ خداست؛ همه چیز بدون استثنا، همه چیز منشأش الله است، همه چیز آیات الهی است؛ یعنی میشود از اینها به وجود خداوند پی برد و صفات الهی را در آنها دید. این مفهوم کلی آیه در قرآن است، از شب و روز گرفته تا تولد یک کودک یا هر چیز دیگری که در طبیعت اتفاق میافتد. آدمی که بینشش به حدی رشد کرده باشد، در همه چیز خدا را میبیند؛ مثلاً عرفا ادعایشان این است که به جایی میرسند که همهجا خدا را میبینند، به هر چیزی نگاه میکنند خداوند را در آن میبینند. بینش قرآنی همین است: واقعاً همه چیز آیهٔ خداست. اما آیا همه میبینند؟ نه، حقایق را همه درک نمیکنند؛ آیا مردم متوجه میشوند؟ نه.
بنابراین مسئله چیست؟ از نظر متن قرآن، جهانبینی قرآنی اینطور است که ناظری که رشد پیدا نکرده آیات را نمیبیند، این آیات الهی را نمیبیند. اما اگر یک آیه را نازل کنیم، دقیقاً به معنای اینکه انگار سطحش را بیاوریم پایین، این آدم ممکن است آن را ببیند. آدمی که از دیدن تولد یک کودک، که به طور طبیعی اتفاق میافتد، عادت کرده و عقلش نمیرسد، رشد پیدا نکرده که اینجا به معنایی معجزهای دارد اتفاق میافتد، خدا را در آن نمیبیند؛ بنابراین یک تولد معمولی برایش اصلاً آیه نیست. اما اگر شتری از دل کوه بیاید، این برایش آیه است: یک چیز غیرمعمول، چیزی از او به اصطلاح کورس آو نیچر خارج بشود، این یک تکانی بخورد، واضحتر بشود، به نحوی بفهمد که اینجا مثلاً قدرت الهی این کار را انجام داد. از نظر جهانبینی توحیدی، همه چیز را خدا دارد انجام میدهد ولی مردم نمیفهمند. نزول آیات، که به وسیلهٔ پیامبران صورت میگیرد و به غیر از پیامبران هم به طور مداوم صورت میگیرد، این است که انسانها در معرض پدیدههایی قرار میگیرند که خارج از عرف هستند و این عادتشان را میشکند و بالاخره چیزی درک میکنند. این مفهوم نزول، تنزل آیات یا ارسال آیات این است که افراد رشدنیافته، ناظرهای رشدنیافته، با یک پدیدههایی میتوانند به حقیقتی برسند که به طور طبیعی به آن دسترسی ندارند. بنابراین واژهای باید کنار آیه بیاید؛ تمام معجزات پیامبران آیاتِ نازلشدهاند، و در قرآن اینطور به آنها اشاره میشود که مثلاً ما آیات را نازل میکنیم؛ اینها اگر ایمان نیاوردند یک مشکل ثانوی برایشان پیش میآید.
یک چیز دیگر هم هست: بیّنه. این واژهٔ بیّنه هم کنار این دو واژه میآید؛ در واقع آیهٔ بیّنهٔ نازلشده، آیات بیّنات نازلشده، ترکیبی است که جایی که در قرآن با این ترکیب اشاره میکند به پدیدههایی مثل معجزات پیامبران یا چیزهای شبیه اینها، اینها نشانه هستند به چیزی؛ برای خودشان به یک حقیقتی اشاره میکنند، طبیعی نیستند، نازل شدهاند، انگار سر جای خودشان نیستند، از آسمان انگار به زمین آمدهاند تا آدمهایی که در زمین هستند و آسمانی نشدهاند بتوانند اینها را ببینند. به اضافهٔ اینکه روشن و غیرقابل انکارند؛ به آن حقیقتی که دارند اشاره میکنند، با روشنی اشاره میکنند و کسی نمیتواند اینها را انکار کند. بنابراین سه چیز کنار هم قرار میگیرد تا آن چیزی را که ما به آن میگوییم معجزه، یا میخواهیم به آن بگوییم معجزه، شکل بدهد. و این برای تعریف خیلی خوب است؛ در واقع مثل اینکه من یک تعریف سهقسمتی دارم: چیزی باید آیه باشد، نشانه باشد، نازل شده باشد، و این پدیده روشن بودن را داشته باشد تا من به آن بتوانم بگویم یک معجزه. خداوند به قصد هدایت چنین پدیدههایی را به وجود میآورد تا به حقیقتی پی ببرند؛ حقیقت میتواند توحید باشد، صفات خاص الهی باشد، نبوت یک شخص خاص باشد، یا حتی معاد باشد؛ حقیقت دیگری که باید به آن برسیم.
این تحلیل را من یک بار در سه جلسه سخنرانی کردهام، مفصل، برای کسانی که به بخش قرآنی این بحث علاقهمند بودند؛ تقریباً قسمت عمدهٔ آن سه جلسه دربارهٔ همین بود که قرآن در واقع به معجزات چگونه نگاه میکند. خلاصهاش این است که بالاخره ما سه واژه داریم که کنار هم میآیند و مفهومی را شکل میدهند که مصداق همان چیزهایی است که ما دوست داریم مصداق معجزه باشد. هیچ واژهٔ خاصی در قرآن وجود ندارد برای اینکه به چیزی اینشکلی اشاره کند؛ نه معادل معجزه چیزی داریم نه میراکل؛ ولی این سهتایی را داریم. به انگلیسی مثلاً اسمش را گذاشتهایم سلف اویدنس رویلد ساینس؛ خلاصهاش کنید به صورت سرس. پس مفهومی وجود دارد؛ در این دیگر شکی نیست که ترکیبی در قرآن وجود دارد که نزدیک به آن چیزی است که ما میخواهیم اسمش را بگذاریم معجزه. این فقط شامل پیامبران نمیشود؛ آیهٔ نازلشده در زندگی من و شما ممکن است پیش بیاید، و اینکه به چه حقیقتی اشاره میکند یک مقدار باز است: لزوماً به وجود خدا یا صفات خدا ممکن است اشاره نکند، ممکن است به قیامت اشاره کند، و الی آخر. به هر حال این سه مفهوم کنار سه واژه — سه عبارت که سه مفهوم کنار همدیگرند — با ترکیب هم مفهومی میسازند که آن مصداقها را همه در بر میگیرد: هر کاری که پیامبران کردند، یعنی معجزات، قطعاً با این عبارت در قرآن به آنها اشاره شده، بارها. ولی اثری از اینکه رسولی باید اینجا در کار باشد وجود ندارد؛ ممکن است رسولی باشد، ممکن است نبوتی در کار باشد، ممکن است چیز دیگری. مثلاً شما در قرآن میبینید که میگوید آدمها این آیات را میبینند و رد میشوند، به آنها توجه نمیکنند؛ انگار این آیات بالاخره، چه در زندگی خودشان چه در طبیعت به طور کلی، وجود دارند، ولی باید اینها را فهمید، به آنها توجه کرد.
بر اساس این تحلیل، که تحلیل متن است، این قسمت را گفتم که حاضرم کاملاً از آن دفاع کنم. حالا دربارهٔ تعریفی برای مفهومی جدید که قرار است مثلاً جای این مفهوم میراکل بیاید: من در این مقاله نوشتم که از اینجای مقاله دو انتخاب وجود داشت؛ میتوانستم بگویم تعریف جدیدی برای میراکل میدهم، میتوانستم بگویم دارم چیز جدیدی تعریف میکنم که مثلاً مفهومی شبیه میراکل است. اولی کمی چالشبرانگیزتر است.
دفاع از مفهوم قرآنی معجزه
یعنی بگویم این تعریف جدیدی برای میراکل است که از آنچه تا حالا تعریفهای دیگر ارائه کردهاند مثلاً بهتر است، و به نحوی از آن دفاع کنم؛ وگرنه مفهومی است، و اگر کسی دفاع مرا نپذیرد، اشکالی ندارد.
ما در قرآن مفهومی داریم که شامل معجزات پیامبران و چیزهای دیگر میشود؛ این مفهوم، حالا اسمش را بگذارید سرس. فکر کنید در مورد این داریم چیز جدیدی معرفی کردهایم؛ اصلاً این معجزه نیست. مثلاً میتوانیم، همانطور که آقای دکتر گفت، همان قسمتی را که تا حالا به آن گفتهایم میراکل نگه داریم و بگوییم این میراکل است، این چیز دیگری است. در این مثلاً فرض کنید آدمی که شاهد باشد هدایت شود و اینها فرض شده است؛ منتها حرفم این است که این بهتر آن مصداقها را در بر میگیرد و خیلی چیزهای اضافه را که با شهود ما سازگار نیست دور میریزد.
قرآن معجزه میشود برای اینکه در این سه شرط صدق میکند. اول اینکه به یک حقیقت مهم دینی اشاره میکند، که در مورد قرآن نبوت پیامبر است، بهعنوان معجزهٔ پیامبر. ثانیاً به طور غیرعادی به وجود آمده، چون انسانها نمیتوانند این کار را بکنند؛ متنی است که هیچ بدیلی برایش نیست، به همان معنایی که بقیهٔ معجزات پیامبران بود: پیامبر ما کاری انجام داده که از انسان برنمیآید، بنابراین منشأ الهی دارد.
یکی از حاضران: پس یعنی از نظر شما قرآن آیهٔ بیّنه نیست؟
نه، شما نظر خودتان را بگویید: آیا قرآن نشانهٔ بیّنه است؟ ببینید مسلمانها چه میگویند: مسلمانها احساسشان این است که قرآن دلیل کافی برای پیامبری پیامبر ماست. اگر بگویید نه، دلیل روشنی نیست؛ شما قرآن را دلیل روشنی بر پیامبری پیامبر میدانید یا نمیدانید؟ اگر بدانید، پس معجزه است؛ اگر ندانید، معجزه نیست. مسلمانها قرآن را معجزه میدانند به این معنا که احساس میکنند دلیل روشنی بر پیامبری پیامبر است؛ به دلیل تحدی، به دلیل اینکه کسی نمیتواند مشابه آن کتاب را بیاورد. یک عده کتاب نوشتهاند که نگاه کنید قرآن نسبت به هر متن بشری برتری دارد؛ استدلال کردهاند، استدلالهایی که من همین کتابها را هم خیلی نمیفهمم.
ببینید در قرآن بارها اینطور است که از پیامبر میخواهند معجزه بیاورد و قرآن میگوید من معجزه نمیآورم. بعد بعضی از این آیات هست که کتاب را نازل کردیم، یعنی اشاره به اینکه معجزهٔ پیامبر قرآن است یا نیست. من کاری به این ندارم که از نظر شما سلف اویدنس هست یا نه؛ قرآن معجزه هست، به دلیل مثلاً فرض کنید تحدی، برای اینکه کسی مشابهش را نمیتواند بیاورد. تحدی یعنی چه؟ یعنی از قدرت انسانها فراتر است که چنین کتابی بیاورند. قبول ندارید که قرآن معجزه است؟ معجزه یعنی چه؟ اصلاً این تعریف را بگذارید کنار؛ معجزه به معنای کلام اسلامی یعنی چیزی که دیگران نمیتوانند انجام بدهند، و شاهد خوبی است، شاهد قطعی برای اینکه پیامبر، پیامبر بوده است؛ شتر از دل کوه دربیاید، اثبات این است که صالح پیامبر است.
حالا یکی ممکن است بگوید، در این خدشه بکند، که قرآن آیا بیّنه هست یا نیست؛ اگر نیست، معجزه نیست. قرآن خودش میگوید من بیّنه هستم. ببینید من اثبات نمیخواهم بکنم که قرآن معجزه است؛ اصلاً بحثی که شما دارید میکنید خارج از این موضوع است؛ من دارم تعریفی ارائه میدهم. آیا این تعریف قرآن را میگیرد؟ به نظر یک مسیحی نمیگیرد، به نظر بعضی از مسلمانها نمیگیرد، برای اینکه اینها قبول ندارند که قرآن معجزه است.
یکی از حاضران: سؤال این است که اگر قبول دارید که پروتوتایپ معجزه از نظر اسلام یعنی قرآن، آیا در این تعریف صدق میکند یا نمیکند؟ سؤال آقای دکتر و ایشان این است که این سومی، که قرار است حالت بیس سلف اویدنس بودن را داشته باشیم، در مورد قرآن صدق نمیکند؛ بنابراین تعریف قرآن را بیرون میاندازد و بنابراین از نظر مسلمانها نباید قابل قبول باشد.
نه، من میخواهم بگویم اینطور نیست. چیزی را به آن میگوییم سرس یا میراکل، هر کدام را میتوانید انتخاب کنید؛ از این به بعد من میروم میگویم میراکل، شما آن یکی را بشنوید. من مقاله را اینطور پیش بردم که واقعاً داریم تعریف جدیدی ارائه میدهیم که میتواند جانشین میراکل بشود، ولی میتواند اینطور نباشد.
پیشآمدی، رخدادی را میراکل میگوییم که یک آبزرور به اسم او مثلاً این را میبیند و این سه کاندیشن صدق میکند. اول اینکه بر یک حقیقت دینی دلالت میکند: به وجود خدا، به صفات خدا، به پیامبری؛ به چیزی دلالت میکند، یک معنایی بالاخره دارد. این در تعریف هیوم نیست. این شرطی است که خیلی اخیراً در ادبیات فلسفهٔ دین تحت عنوان اینکه میراکل باید سیگنفیکنت داشته باشد مطرح است؛ حالا شاید دقیقاً این نباشد، ولی بالاخره اینکه یک سیگنفیکنس باید وجود داشته باشد، یعنی باید به چیزی دلالت کند که یک حقیقت دینی هم باشد. انتظارمان این است دیگر که خداوند میخواهد هدایت کند؛ این حقیقت دینی در واقع جانشین ضعیفتری است برای آن مفهوم هدایت کردن انسانها، که مفهوم میراکل به نظر من شهوداً باید باشد.
شرط دوم این است که این اتفاق خارج از کورس آو نیچر افتاده؛ این جای آن نازلشدن مینشیند. یعنی پدیدهٔ طبیعیای نیست که به طور عادی اتفاق میافتد؛ خداوند این را خارج از نچرال کورس آو ایونت ایجاد کرده و یک دخالت الهی هم در واقع بوده. این شرط دوم تقریباً همان چیزی است که هیوم میگوید، حالا شاید با واژگان دیگر.
سومی این است که او باید دلیل کافی و قابل قبولی داشته باشد برای اینکه این دو شرط برقرار است؛ یعنی اگر شاهدی باشد که این دو اتفاق را ببیند ولی مجاب نشود، به اصطلاح برایش بیّن نباشد، من میگویم برای او، برای آبزرور او، معجزه اتفاق نیفتاده. این یک حالت نسبی بودن به تعریف میدهد: یک ایونت برای یک نفر معجزه است، برای یک نفر معجزه نیست.
مثال اول من اسمش تئو یمس چیپس است؛ یعنی خدا تئو. یک خدایی است که جهانی را خلق کرده که در آن کراتی فقط وجود دارند که دقیقاً طبق قوانین مکانیک نیوتون حرکت میکنند.
مثال تئو و نقض قانون طبیعی
انسانی هم در آن خلق نکرده است. گاهگداری، حالا از روی بازیگوشی، خسته میشود یا هر کاری، یا دارد تمرین میکند، تغییری در مسیر بعضی از این کرات میدهد؛ بنابراین یک قانون طبیعی را که خودش گذاشته نقض میکند، و شهوداً ما احساس نمیکنیم که معجزه اتفاق افتاده است. این مثالی که من زدم جایی است که ناظری نیست و کسی از این به جایی نمیرسد و نتیجهای نمیگیرد؛ در واقع مثل همان مثال دانهٔ شنِ اغراقآمیز، یک مثال تخیلی است از اینکه اصلاً هیچکسی وجود ندارد که ببیند. بنابراین خداوندی که قانون طبیعی خودش را نقض میکند کاری میکند، ولی ما هیچ شهودی احساس نمیکنیم که معجزهای دارد میکند؛ انگار معجزهای اتفاق نمیافتد. برای معجزه بالاخره یک آدمی باید آنجا باشد ببیند تا بتوانیم اسمش را معجزه بگذاریم، طبق شهودی که ارضا میشود. تعریف همین است دیگر: رخدادی داریم و باید یک او باشد؛ این رخداد برای او معجزه است اگر این سه شرط برقرار باشد. مثال اول میگوید معجزه بدون او معنی ندارد. فکر کنم توافق روی این تا حدودی به دست آمده، یعنی همان مثال شن در بیابان، یا یک پدیدهٔ ساباتمیک که کسی به نتیجهای نمیرسد و ریلجس سیگنفیکنت ندارد.
مثال اول این است که آدمی به اسم ابن حیوم، اسم همهٔ آنهایی که برهان هیوم را بلدند، یک چیزی شبیه هیوم، با دوستی قرار گذاشتهاند که بروند به داعش ملحق بشوند. این دوست، او، خیلی مؤمن است و خیلی آدم خوشقلب و جوان خیلی خوبی است، و خداوند فرشتهای را به صورت آدم میفرستد که به او بگوید این کار را نکند. اینها قرار است جایی به همدیگر برسند و از آنجا حرکت کنند بروند به داعش ملحق بشوند. اول او به آنجا میرسد و این فرشته میآید و به او میگوید که من از طرف خدا آمدهام، این کار را نکن؛ هر کاری بخواهی، هر معجزهای بخواهی، برایت میکنم که منصرف شوی و بفهمی من فرشتهام و از طرف خدا آمدهام. او یک کلکسیون سکه دارد که خیلی دوست دارد و اینها را با خودش آورده؛ مثلاً فرض کنید ۱۰۰ تا سکه دارد. این سکهها را میریزد توی کاسهای و میدهد دست کسی که ادعا میکند فرشته است، و از قبل تهیه کرده یا همان موقع تهیه میکند که کدام شیر بیاید و کدام خط، و از این فرشته میخواهد که اگر اینها را بریزی، ۱۰۰۰ تا، و همهشان دقیقاً همانطور بیاید که من گفتم، میفهمم که تو راست میگویی. احتمال اینکه این شانسی بتواند این کار را بکند چیزی مثلاً دو به توان منهای هزار است؛ اگر بکند، شما هم باشید قبول میکنید که از طرف خدا آمده. فرشته میریزد و از دید ابن حیوم یک چیز نامنظم روی زمین میافتد، ولی دقیقاً همهاش مطابق لیست است، و او مطمئن میشود که این فرشته است.
ابن حیوم از این هیچ چیزی نمیفهمد. در ورژن اول داستان، فرشته این کار را میکند، او لیست را میگیرد و میرود. حالا ابن حیوم چگونه ممکن است بفهمد؟ باید داستان او را گوش بدهد و قبول کند. چون استدلال هیوم را بلد است، با تستیفای، با گواهی یک نفر نمیتواند قبول کند که معجزه اتفاق افتاده؛ او هر چقدر هم اصرار کند که این آمد و این را به من گفت، یک لیستی بود و این را ریخت، آنچه ابن حیوم واقعاً دیده این است که اینها اینطور روی زمین آمدهاند و هیچ معنایی هم برایش نداریم. بنابراین ابن حیوم فکر میکند که او ترسیده، نمیخواهد بیاید، بهانه میگیرد؛ ولش میکند و میرود به داعش ملحق میشود. او هم برمیگردد، و ابن حیوم خیلی زود بعد از این کشته میشود، چون برهان هیوم را بلد بود؛ اگر بلد نبود، ممکن بود کشته نشود. حالا این شوخی است که من مرتب در این مثالها برای کسانی که برهان هیوم را بلدند یک بلایی پیش میآورم؛ کمی حالت طنز دارد این چیزها.
اینجا این یک واقعه است که برای او معجزه است و برای ابن حیوم نیست؛ ابن حیوم اویدنس ندارد، برای اینکه او در آن کانتکست میفهمد که چه اتفاقی افتاده. چیزی که خیلی مهم است این است که ورژن دیگری از این داستان این است که ابن حیوم میرسد و این پدیده را میبیند؛ آن شخص میرود لیست را به او نشان میدهد، و او میتواند چک کند که واقعاً از روی کاغذی که دست این است اینها افتاده روی زمین. نگاه میکند و میبیند همهٔ چیزهایی که روی زمین است طبق این لیست است؛ بنابراین دو به توان منهای هزار احتمال میدهد که یک چیز معجزهآسایی اتفاق افتاده و به نحوی اتفاق معجزهآسایی را قبول میکند. ولی معنایش چیست؟ معلوم نیست برایش چیست؛ باید به گواهی این آدم در آن کانتکست بپذیرد که این آمد و به من گفت، از من خواست که چه کار بکنم و حرفش این بود که به داعش ملحق نشوید. فقط او است که میفهمد. آیا ابن حیوم میفهمد که معنایش این است که نباید به داعش ملحق بشود؟ این را باید از تستیفای، از گواهی او بفهمد. بنابراین باز طبق برهان هیوم، حتی اگر این ورژن را در نظر بگیرید، قبول نمیکند که این فرشته آمد؛ و دلالتی را که این اتفاق برایش دارد بدون گواهی نمیتواند درک کند. بنابراین نمیپذیرد؛ حتی اگر لیست را ببیند، دلالت این معجزهای را که اتفاق افتاده در واقع درک نمیکند. معجزه یک معنایی دارد، و باید در واقع اویدنس وجود داشته باشد که معنای این معجزه این بوده است؛ وگرنه ممکن است ایمانش به خداوند افزایش پیدا کند و در ملحق شدن به حکومت الهی داعش عجله هم بکند.
مثال بعدی از زندگی یکی از دانشمندان مورد علاقهٔ خودم است، بلز پاسکال؛ البته حالا اینکه داستان راست است یا دروغ، چیزی شبیه این میگویم برایش پیش آمده. یک جوان خیلی باتقوا که خیلی هم اهل ریاضت است و اصلاً از نعمات دنیوی هم استفاده نمیکند و خیلی عابد و زاهد است، و حالا به یک طریقی یک شب در یک مهمانی شرکت میکند. فیلسوف هم هست دیگر، یعنی خیلی چیز خوانده؛ مدل ذهنیتان پاسکال باشد. در دورانی هم زندگی میکند که اعتقاد به بیسم و اینجور چیزها متداول شده؛ اینکه باید به تیست معتقد باشد، به تیست، در ذهنش سؤال است. در این مهمانی شرکت میکند، مهمانی پر از غذاهای خوشمزه است و زنهای زیبایی هستند و کمی میرقصد و اینها؛ حالا احتمالاً حلال هم هست برایش، کمی شراب میخورد، حال خیلی خوبی پیدا میکند. موقع برگشتن واقعاً به این اعتقادات دینی و این ریاضتکشیدنها شک میکند و اینکه اصلاً زندگی همین است، و اینکه یک خدایی مثلاً فرض کنید مجازاتکنندهای هست به نظرش درست نمیرسد. احساس میکند ایمان خودش را به خدا، به معنای مسیحیاش، دارد از دست میدهد و از خدا میخواهد که من دارم ایمانم را از دست میدهم، باید یک چیزی به من نشان بدهی تا من ایمانم را حفظ بکنم. در همان لحظه که این به ذهنش میرسد، این درشکه میرود توی یک چالهمانندی و درش باز میشود و دارد از درشکه بیرون میافتد، مثلاً از پل توی رودخانه. میگویم واقعاً این اتفاق برای پاسکال افتاده؛ من نمیدانم راست یا دروغ. یک دفعه انگار یک دست او را میکشد، دوباره مینشاند سر جایش، در درشکه هم بسته میشود. شما جای او باشید، احساس میکنید که خدا ندای درونیاش را شنیده؛ همهتوان است که در یکصدم ثانیه سناریو نوشته، مرا پرت کرده بیرون و دوباره کشیده تو. حتماً دیگر هیچ مهمانی شرکت نمیکند؛ قول میدهد تا آخر عمرش شرکت نکند، برمیگردد و میرود در کلیسا تا آخر عمرش عبادت میکند. پاسکال تقریباً چنین کاری کرده؛ واقعاً در زندگیاش از یک جایی به بعد دیگر میگویند این اتفاق برای پاسکال مشابهش افتاده. این جمله از پاسکال است که این آخر نوشتم: فایر، گاد آف آبراهام، گاد آف ایسا، گاد آف جی کوب نز ان اسکولرز.
نمونههای خصوصی معجزه
میگویند آمده در خانه این یادداشت را در حاشیهٔ چیزی نوشته که اولش هم فایر، آتش؛ یک چیزی انگار دیده مثل آتشی که موسی دیده بود. این یک نمونهٔ معجزهٔ خصوصی است دیگر. کسی به غیر از این آدم نمیتواند معجزهآسا بودن این پدیده را اصلاً بفهمد؛ این چیزی است که کاملاً برای این آدم اتفاق افتاده، یعنی آن ندای درونی که داشت و همزمان شد با این اتفاق؛ روی هم، این کانتکست معجزهآساست.
حالا یک نگهبان، نگهبان پل، از بیرون این حادثه را دیده. وضعیت نگهبان اینطور است که آن چاله مدتهاست آنجا هست؛ بارها هم این نگهبان به شهرداری گفته که این خطرناک است، درشکهها میافتند توی آن، و شهرداری درستش نمیکند. چیزی که نگهبان آن شب دیده اصلاً چیز غیرعادی نیست: هر ماه ۲۰۳۰ تا درشکه میافتند توی این؛ سه، چهار، پنجتایش حداقل درشان باز میشود؛ ماهی یکی هم میافتد بیرون؛ گاهی افتاده، گاهی نیفتاده. چیزی که از بیرون دیده این است که همان اتفاق امشب هم افتاد: این افتاد توی چاله، داشت پرت میشد. احساس نگهبان از آنچه دیده این است که کتش گیر کرده مثلاً به یک جایی و نیفتاده، یا درشکه دوباره تاب خورده و این برگشته سر جایش. از نظر نگهبان اصلاً هیچ اتفاق غیرعادیای نیفتاده؛ یک اتفاق با احتمال کمی را دیده، ولی احتمالش خیلی هم کم نیست، چون بارها دیده بود. این برای نگهبان به چه چیزی دلالت میکند؟ اینکه شهردار چقدر بیمسئولیت است. چیزی که از این حادثه میفهمد این است که همانطور که من گفتم این خطرناک است و شهردار چه آدم بیمسئولیتی است؛ باز فردا بروم بگویم، نمیآیند درستش کنند؛ این بندهخدا داشت میافتاد توی رودخانه. چرا؟ برای اینکه کانتکستش را نمیداند.
آنچه در دل این گذشته باعث شده که این پدیده برای بیپی ۱۰۰ یک معجزهٔ غیرقابل انکار است؛ برای نگهبان هیچ چیز نیست، هیچ اثری از معجزه نیست. اینکه اتفاق غیرعادی افتاده، افتاده واقعاً، ولی همه نمیفهمند؛ یعنی دسترسی به آن ندارند که این اتفاق غیرعادی بوده یا نه. مثل همان مثال قبلی هم بالاخره آن سکهها طبق لیست آمدند؛ در واقع آن شرط دوم را ارضا میکند، ولی برای همه معجزه نیست.
یکی از حاضران: این یک اینفورمیشن دارد که آن ندارد.
نه، من اینطور نگفتم. من میگویم پاسکال اویدنس دارد، او ندارد؛ پاسکال یک مجموعه اینفورمیشن دارد که برایش اویدنس است، از جمله خودِ ماجرایی که شب برایش اتفاق افتاده؛ آن اصلاً دسترسی به اینفورمیشن ندارد. ببینید معجزه یک ایونت همراه با یک ناظر است.
یکی از حاضران: ایونت میتواند برای یک کسی معجزه باشد به دلایلی که در واقع دلایلی میشود که برای یک کسی دلیل باشد یا دلیل نباشد؛ شما بهعنوان دلیل تلقی نکنید.
نه، من این را نمیگویم؛ این را شما دارید میگویید، این تصوری که شما دارید اضافه میکنید. من میگویم یک ایونت، مثلاً پرتاب سکهها، مثل افتادن این درشکه، یک اتفاق افتاده برای یک آدمی.
این حرف تا یک حدی قدیمی است. فکر میکنم اولین بار آگوستین خیلی صریح این حرف را زده است: دانش ما نسبت به طبیعت در اینکه چه چیزی معجزه است و چه چیزی معجزه نیست دخالت میکند دیگر. من که دانشی دارم، من که چیزی را در مورد طبیعت میدانم، وقتی خلافش را در طبیعت ببینم میفهمم یک معجزه اتفاق افتاده؛ یک نفر نمیفهمد. ببینید، مفهوم معجزه مفهومی است که یک جنبهٔ اپو استمیک دارد: اینکه نچرال لا نقض بشود ممکن است ولی هیچکس نفهمد؛ طبق تعریف من معجزه اتفاق نیفتاده.
بگذارید یک مثالی را که داشتم و حذف کردم بگویم. یک پیامبری آمده در زمان، مثلاً فرض کنید گذشته، و گفته من میخواهم یک معجزهای بکنم؛ معجزه این است که در آن کسوف معروفی که نسبیت را ثابت کرده، جلوی انحراف نور را توانسته بگیرد؛ واقعاً این کار را کرده. مردم که نمیدانند نسبیت اینشتین چیست؛ یعنی آن پیامبر کمی خنگ بوده که نمیفهمد چگونه باید معجزه بکند. همهٔ پیامبران بر اساس دانشی که آنها داشتند این کار را میکردند: چیزی میآوردند که برای عقیدهٔ آنها بیّنه باشد. این بیّنه را ارائه نکرده؛ یعنی معجزه به این معنا که نچرال لا را نقض کرده، با استفاده از نیروی غیرطبیعی خودش یا خداوند، یک معجزه اتفاق افتاده، ولی بیّنهای وجود ندارد برای مردم؛ هیچکس نفهمیده که این معجزه کرده؛ بنابراین از نظر کانتکست دینی معجزه اتفاق نیفتاده. بیّنه بودن یعنی اویدنس داشتن، اویدنس داشتن جزو تعریف است، و بنابراین به جنبههای ذهنی ما مربوط میشود؛ اینکه برای یکی میتواند چیزی معجزهآسا باشد و برای یکی دیگر نباشد. اینکه یک ایونت اینجا اتفاق افتاده، همان مسئلهٔ افتادن؛ و این حادثهای که اتفاق افتاده، یک نفر اینفورمیشن دارد که برای او این معجزه است و برای نگهبانی که اسمش را میگذاریم جی معجزه نیست.
دقیقاً نکتهای که شما دارید میگویید درست است: اینها مجموعهٔ اویدنسهایشان با همدیگر یکی نیست.
یکی از حاضران: ببینید، چیزی که شما دارید، چیزی که ما در معرفتشناسی میگوییم این است که اگر قرار باشد شما به واسطهٔ یک دلیل چیزی را باور کنید، باید این دلیل را بهعنوان دلیل ببینید، یعنی باید آن را بهعنوان یک دلیل تملک کنید؛ وقتی تملکش کردید بهعنوان یک دلیل، باورتان به آن چیزی که این دلیل بر آن حکایت میکند موجه خواهد بود. حالا اگر دو نفر باشند که یکی بتواند این را تملک کند، به اعتبار اینکه این را بهعنوان دلیل میبیند، ولی آن شخص دیگر این را بهعنوان دلیل نبیند، یکی از اینها این دلیل را تملک کرده و دیگری تملک نکرده. پس بنابراین اولاً باید دلایل یکسان باشند، دوماً باید دلایل تملک افراد باشند.
هیوم و شرط evidential
یکی از حاضران: اگر شما بیّن بودن را بیاورید بهعنوان اینکه شخص بخواهد آن دلیل را تملک کند، مفهومش فقط این است که شخص این اویدنس را بهعنوان دلیل ببیند؛ برای خیلی از افراد، اگر بخواهید این را به افراد منحصر کنید، ممکن است حوادث معمولی هم دلیل باشد، و ممکن است نباشد. در این صورت اصلاً بیّن بودن و اینجور چیزها کاملاً کنار میرود؛ یعنی همینقدر که شخص، به دلیل شرایط اجتماعیاش، یک حادثهٔ معمولی را دلیل ببیند. طلوع خورشید چون خارج از نچرال کورس نیست، در شرط دوم صدق نمیکند؛ اگر خارج از نچرال کورس نباشد، معجزه نیست؛ افتادن برق هم خارج از نچرال کورس نیست، پس معجزه نیست. حداقل باید شرط هیوم برقرار باشد؛ من یک چیز خاص را از هیوم دارم میگویم، چون شرط دوم همان تعریف هیوم است. چرا شما میگویید من دارم این را وسیعتر میکنم؟ این سه شرط با همدیگر میشود معجزه دیگر. این یکی در واقع همان بحث خواهد بود که اتفاقی میافتد، شخص از آن آگاهی پیدا میکند و آن را بهعنوان دلیل ترید میکند؛ بنابراین شما برگشتید به حرف هیوم. این را ما به صورت طبیعی در معرفتشناسی خودبهخود داخلش میکنیم.
یکی از حاضران: به حرف من توجه کنید؛ این تعریف را یک بار دیگر بخوانید. ما یک اویدنس داریم؛ اگر قرار باشد این اویدنس باور شما باشد، باید در تملک شما قرار بگیرد؛ شما باید آن را بهعنوان دلیلی نگاه کنید. تنها کاری که دارید میکنید این است که آن مفهوم تملک را، که در معرفتشناسی ما بهعنوان یک امر عام قلمداد میکنیم، میچسبانید به این و میگویید معجزه؛ در صورتی که این دو کاملاً از هم قابل تفکیک است، و حرف هیوم صحیح است. این بحث کاملاً بحثی در معرفتشناسی است.
دربارهٔ قسمت دوم: تعریف هیوم هیچ ربطی به رلیجس تروث ندارد؛ هیچ سیگنیفیکیشنی وجود ندارد. مردم در قدیم چیزهایی را رلیجس قلمداد میکردند که الان نمیکنند. این امر کاملاً متفاوتی است: اینکه چه چیزی را ما رلیجس قلمداد بکنیم.
یکی از حاضران: پس ایشان دارند میگویند که این همان تعریف هیوم است، به یک معنایی.
من فکر میکنم جمع، بالاخره کسانی که گوش میدهند، دربارهٔ اینکه این شرایط همان تعریف هیوم هست یا نه خودشان فکر بکنند. نه رلیجس تروث در هیوم هست و نه بحثی دربارهٔ اویدنس هست؛ و از نظر هیوم اصلاً اینکه ابن حیوم چه میداند و چه نمیداند، از هیوم بپرسید: آن ماجرای سکه معجزه هست، چون خلاف کورس آو نیچر است و توسط ایجنت مثلاً الهی به وجود آمده؛ همینطور این اتفاقی که اینجا افتاده معجزه است، مثلاً چون احتمالاً ایجنت الهی در آن اثر کرده.
یکی از حاضران: در همان مثال ابن حیوم، بعد از اینکه این اتفاق افتاد، سرزنشش نمیکنید که قبول نکرده و رفته به داعش ملحق شده؟ معلوم است که سرزنش میکنید. اما آیا ابن حیوم را برای خاطر این پدیدهای که دیده سرزنش میکنید؟ نه. نقد من به شماست: شما میگویید که بلیم از بین میرود. اگر ام برای او معجزه است، یعنی آن شرایط صدق میکند، او باید مورد سرزنش قرار بگیرد که چرا آن رلیجس تروثی را که آنجا بود قبول نکرده؛ اگر برایش معجزه نیست، یعنی اویدنس ندارد یا حالا هرچه، معنایش را نمیفهمد.
نه، شما میگویید بلیم مشکل پیدا میکند؛ من میگویم بلیم مشکل پیدا نمیکند. ما یک ام واحد داریم؛ درست است، پاسکال یک سری ویتنس دارد، آن دومی ندارد. خارج از بحث این است که برای کسی بیّن هست یا نه. شما فرض میکنید که یک چیزهایی هست که برای همه بیّن است؛ اشکال من به شما همین است. این مجموعهٔ معجزات یک زیرمجموعهای دارد، ام صفرهایی که برای همه بیّناند. بله؛ یک چیزهایی هم هستند که نیستند؛ معجزههای پرایوت داریم مثل همین پاسکال. شما میخواهید بگویید که اینها را نباید اسمشان را معجزه بگذاریم. در زندگی شخصیتان اتفاقی برایتان میافتد که ایمان قطعی پیدا میکنید به اینکه خدایی هست؛ اصلاً، آقا، یک فرشتهای شب میآید، مثل همین تاس میریزد؛ چنین پدیدههایی وجود دارند، پدیدههایی که جزو ام صفر نیستند. به نظر من شهودتان این است که همهٔ معجزات باید ام صفر باشند، یعنی برای همه بیّنه باشند.
یکی از حاضران: حرف من این است که شما با تعریفی که دارید میدهید، ام صفرها را، به خاطر همین شروطی که اولش گفتید، دارید از دایرهٔ معجزه بودن، نه، این را خارج نمیکنید؛ دارید آن شهودی را که ما راجع به ام صفر داریم، آن بلیم، آن سرزنشگری، از آن خارج میکنید. تعریف شما باعث میشود که ام صفر را هر کس ببیند باید ایمان بیاورد به آن چیزی که دلالت میکند؛ شتر صالح اینجاست.
آیات آفاق و انفس
من فکر میکنم که بلیم سر جای خودش میماند: بلیم برای آن کسی که اویدنس دارد داریم، برای آن که ندارد طبعاً نداریم.
یکی از حاضران: آیا جایی در قرآن داریم که آیهٔ نازلشدهٔ روشن را مثلاً غیر از نبی آورده باشد، خصوصی باشد به این معنی، با مثالی شبیه به مثال پاسکال؟
به طور کلی وقتی از آیات بیّنات حرف است، لزوماً در حول و حوش نبی نیست؛ ولی اینکه من الان بگویم پدیدهای در قرآن هست که دربارهٔ آن آیهٔ بیّنهٔ نازلشده به کار رفته و دربارهٔ پیامبران نیست، حقیقتاً من مثال خاصی ندارم. ولی کانتکست قرآن اینطور است که آیات بیّنات میآوریم؛ مثلاً میگوید ما در ضمن به شما در آفاق و انفس آیات خودمان را نشان میدهیم و باید مثلاً اینها را ببینید؛ یعنی یک چیزی از آنچه در آفاق هست، در انفس شما، مثل همین پاسکال یک چیزهایی میبینید و اینها کاملاً ممکن است حالت بیّنه داشته باشند، قید اخلاقی برایتان ایجاد کنند که باید ایمان بیاورید و وگرنه عذاب میشوید. این بالاخره چیزی است که در فضای بحث قرآنی هست.
رزق مریم و course of nature
آیا اینکه هر روز خداوند برای مریم غذا میآورد، این برای مریم معجزه است؟ ابداً، ابداً؛ یعنی نه چیزی به ایمانش اضافه میشود؛ اصلاً زندگی او همین است، مریم دارد زندگی میکند. شما الان ناهار خوردهاید؛ امروز راستی ناهار خوردید دیگر؛ ناهار خوردن، میدانید، خیلی چیز مهمی است، ناهاری که امروز خوردید و خدا به شما داده. اگر توحیدی نگاه کنید، آیا اتفاقی افتاده؟ برای مریم روال طبیعی زندگیاش این است که ملائکه برایش غذا میآورند. ولی زکریا متحول میشود. جوابی که میدهد، وقتی میپرسد این غذا از کجا آمده، این است که خدا داد، رزق من است دیگر؛ مگر شما رزق ندارید؟ رزق من است؛ خدا به هر کس هر چه بخواهد میدهد.
بنابراین یک مثال در قرآن وجود دارد که برای مسیحیها، به نظر من، متداول نیست، برایشان قابل هضم نیست، و آن این است که یک اتفاقی میافتد برای یک آدمی مثل مریم که اصلاً میراکل حساب نمیشود، چون روال طبیعی است؛ برای یک پیامبر اتفاقاً حالت میراکل دارد، یعنی انگار یک چیز شگفتانگیزی دیده. دربارهٔ مریم قوانین طبیعی نقض نمیشود.
ما در تعریفمان نچرال لا نیاوردهایم؛ ما چیزی در قرآن به اسم نچرال لا نداریم. کورس آو نیچر، یعنی آن چیز طبیعیای که شما از طبیعت دارید، در قرآن نیست؛ من اصلاً کاری به آن ندارم. اصلاً در قرآن چیزی به اسم طبیعی وجود ندارد؛ خوارق عادت، نه قوانین طبیعت و اینها را بگذارید کنار، یعنی روال طبیعی.
رسیدیم به یک نقطهٔ بسیار حساس. فلسفهٔ دین به این دلیل ضعیف است که اول بگذارید دیندار بگوید چه فکر میکند و دنیا را چگونه میبیند؛ جهانبینی از پیش تعیینشده است. چرا هیوم این تعریفی را که از نظر من مطلقاً مزخرف است و ربطی به شهود دینی ندارد ارائه کرده و پذیرفته شده؟ این فضای قرن هجدهم است. یک چیزی به وجود آمد به اسم ساینس. چرا این نچرال لا وارد این تعریف شد؟ برای اینکه دوران، دوران نچرال لا بود. الان شما این احساس را ندارید، ولی در زمان قرن هجدهم فکر میکردند که کل طبیعت را شناختهاند، یعنی آن چیزی که الان به آن میگویند تیوریاب ارویتینگ؛ فکر میکردند قوانین طبیعت مکانیک نیوتون است به اضافهٔ جاذبه و اینها، یک چند چیزی هم مانده که آنها هم از همینها مثلاً با آمار و اینها نتیجه میشود. بنابراین حسی از اینکه قوانین طبیعت را میشناسند داشتند و بر اساس آن تعریفی ارائه دادند.
من فکر میکنم انگار فلسفهٔ دین قرار است چیزی بگوید که آدمهای دینندار هم بشود بهشان فهماند و بپذیرند، و این ضعف ایجاد میکند. من میگویم در قرآن اینطور است که ما چیزی به اسم اصلاً نیچر نداریم؛ چیزی بیرون نیچر هم نداریم. این را به آدمی که خیلی اینطور نگاه میکند گفتن سخت است؛ بنابراین در فلسفهٔ دین نمیگویم. میخواهم بگویم کلاً چیزی که فلسفهٔ دین به نظر من کم دارد، و انگار یک انگیزهای شد برای اینکه چنین مقالهای بنویسم، این است که بگذاریم اینکه آدمها چه میدانند چه نمیدانند و بقیهٔ فیلسوفها چگونه فکر میکنند، در جدل با دیگران فکر نکنیم. هیچکس در دنیا نیست؛ قرآن هم کتاب خداست؛ همه هم اصلاً فکر کنید همه ایمان دارند به قرآن و کسی هم مجادله نمیخواهد بکند. من میخواهم این مفهوم قرآنی را بیاورم، سعی کنم به طور منطقی بیان بکنم. دیگرانی هستند که نمیپذیرند. آیا این تعریف را نخواهند پذیرفت؟ نمیپذیرند. سؤال من این است که آیا شهودی که من از قرآن میگیرم، شهود قرآنی، آیا این تعبیری که اینجا گفتم خوب است یا بد؟ قرآن اینطور برخورد کرده یا نه؟ آیا این را خوب ترجمه کردهام یا نه؟ اینکه کی میپذیرد، کی نمیپذیرد، مسئلهٔ من نیست. ولی واقعاً شاید ای کاش کلمهٔ نیچر اصلاً از این فضا درمیآمد، چون منظورم دقیقاً نمونهٔ خلاف عادت است، نه نیچر به معنایی که آدم قوانین نیچر و این حرفها، منظور نیست.
یکی از حاضران: وضعیت فرعون در مقابل معجزات موسی را میشود با این تعریف توضیح داد یا نه؟ این معجزه بود، اما فرعون باور نداشت.
این تعریف را میگویم؛ شاید اگر از اول میآمدم میگفتم من این مفهوم جدید را دارم تعریف میکنم، اینقدر شما مقایسهاش نمیکردید با یک چیز دیگری که در ذهنتان هست. سؤال من از شما این است: آنچه موسی کرده، آیا برای فرعون طبق تعریف معجزه هست یا نه؟ ببینید، دربارهٔ داستان فرعون ماجرا اصلاً این است: سؤال این است که چرا به موسی آن معجزه داده شد. چون بهترین معجزهای که ساحرها بلد بودند این بود که ریسمان را مثل مار حرکت میدادند؛ یک معجزهای به موسی دادند، نمایشنامه اینطور ترتیب داده میشود که این بزرگترین معجزه باشد. اویدنس اینکه معجزه اتفاق افتاده چیست؟ سجدهٔ کسانی که خودشان استاد سحرند. این است که فرعون میفهمد اینجا سحر نیست؛ یعنی کل کانتکست؛ فرعون شاید در دربارش فکر میکرد این یک جادوگر بزرگی است، عجب مار طبیعی درست کرده با عصای خودش؛ ولی آن لحظهای که آنها سجده میکنند، برای فرعون و همهٔ مردم اویدنس میشود که این سحر نیست، این یک چیز دیگر است. داستان این است. حالا شما هایپوتتیکال، اشکال ندارد، داستان دیگری بگویید: اگر، همانطور که آقای دکتر میگوید، برای یک آدمی، مثلاً فرض کنید، ذهن علمی و استدلالی برای خودش دارد که آقا، مثلاً شتر از توی کوه درآمده، من شنیدهام که از این اتفاقها گاهی میافتد، پس برای من معجزه نیست.
اِویدنس و پذیرش معجزه
خیلی از معجزات، همانطوری که در این مقاله همهٔ مثالهایم اینطور است، اینگونهاند که من از خدا میخواهم، از فرشته میخواهم که برایم یک کاری بکند، تعهد میکنم که این برای من اویدنس است، اویدنس کافی است: اگر این را بکنی، من قبول میکنم. من دارم درخواست میکنم، او انجام میدهد، دیگر نمیتوانم بزنم زیرش. به نظر میرسد داستان صالح، حضرت صالح، اینطور است: اینکه شتر چگونه شد در قرآن نیست؛ در داستان، در تفاسیر و روایات اینطور است که قوم از او خواستند، گفت مثلاً بیایید من این کار را برایتان میکنم، قبول میکنید؟ مثلاً گفتند قبول میکنیم؛ بعد هم این کار را کرد. بنابراین اگر شرطی، مثلاً کانتکستی وجود داشته باشد، دیگر آن آدمی که بعداً بنشیند بگوید من یک اکسپلینیشن داشتم، قبول نیست.
بگذارید یک مثال بزنم که الان در مقاله هست: قبلاً داستان صالح را اینطور تغییر داده بودم که یکی از این آدمها آن روز نیست؛ شتر بیرون آمده؛ او برمیگردد، همهٔ افراد قوم، که مخالفین صالح هم بودند، شهادت میدهند که این اتفاق افتاده، و کوه هم، برو نگاه کن، شکاف خورده، شتر هم اینجاست، شتر عظیمالجثه مثلاً. این قبول نمیکند و حاضر نمیشود برود کوه را نگاه کند؛ به وظایف اپ سیمی که خودش در واقع عمل نمیکند، این آدم لایق مجازات است دیگر. این مثال را برای این زدم که وقتی گواهی دریافت میکنم، این مثال برای آن قسمت هیوم آرگومان است: در هیوم آرگومان به نحوی انگار فرض شده که ما پسیو هستیم، برای اینکه معجزه را مثلاً مطمئن بشویم شده یا نشده، فقط گواهی داریم، میشنویم؛ در حالی که دنیای واقعی اینطور نیست. یعنی من فقط میشنوم؛ مثلاً مثالی که خود هیوم در پاورقی، که بعداً در مقالهاش اضافه شده، میگوید: یک فادر آبی بوده در پا آب آف پاریس، کسی که سر قبرش خیلی معجزات میشده. با این تستیفای که هست من قبول نمیکنم که این معجزه است؛ ولی میشود رفت پاریس، یک کشتی نشست، رفت پاریس سر قبر پدر آبه و دید معجزه میکند یا نمیکند. اگر استدلال هیوم معتبر باشد، استدلال میگوید شما اویدنس ندارید. این قسمت دوم مقاله است، قسمت هیوم آرگومان؛ من مشتاقم بگویم که در شرایط خاصی چگونه میشود به گواهی، در واقع برای معجزه، اعتقاد داشت؛ استدلالی که به یک معنایی قبول دارم.
ببینید، هیوم آرگومان را من حالا سعی کردم مثلاً از یک دید ریاضی، به عنوان یک مسئله در اینفورمیشن تئوری، با زبان اینفورمیشن تئوری بگویم؛ فکر کنم سادهترین شیوهٔ بیان آرگومان هیوم این است: شما یک کانالی دارید که یک احتمال خطایی دارد، مثلاً احتمال خطایش پیسی است. یک مسیج از توی این کانال میآید؛ فرض کنید یک ام از توی این کانال به شما رسیده، مثلاً اینکه مسیح مرده را زنده کرد. این از چه کانالی رسیده؟ از یک کانال تاریخی، در تکستها و اینها، که احتمال خطایش مثلاً فرض کنید ۴۰ دارد؛ از نظر شما، بنابر دانش شما، احتمال وقوع ام ۱ توان منهای ۱۰ مثلاً. این لم میگوید: اگر شما یک مسیج را که احتمال غلط بودنش خیلی بالاست و احتمال درست بودنش خیلی کم است، از یک کانالی که احتمال خطای بالاتر دارد دریافت کردی، نباید این را بپذیری. این به نظر من آن هستهٔ مرکزی برهان هیوم است: شما یک خطایی در دریافت مسیج دارید و خود مسیج هم احتمال درست و غلط بودنش را میتوانید حساب کنید.
من سه تا مثال زدم، سه تا چیز هست توی این؛ یعنی این در واقع یک مدل خیلی بیش از اندازه سادهشده است در مورد تستیمونی، که با آن چیزی که در جهان واقع است خیلی تطبیق نمیکند. بنابراین آرگومان هیوم باید ریفاین بشود، باید کمی به شرایط عادی واقعی نزدیکترش بکنیم. نکتهٔ اول این است که ما این اینفورمیشن را از یک دانه کانال نمیگیریم؛ در واقعیت از یک کانال به ما اطلاعات نمیدهد، دهها کانال ممکن است اطلاعات به ما بدهند. داستان سه کانال است: یک آدمی زنگ میزند به دوستش و نتیجهٔ فوتبال شب قبل را میپرسد، در جام جهانی چه شد؛ طرف به او میگوید که یک نتیجهٔ خیلی عجیبی افتاد، میزبان ۷ بر ۱ از یکی از تیمها شکست خورد. این قبول نمیکند، برای اینکه جواب خیلی غیرعادی است و این آدم شوخی کرده، اطلاعات غلط داده؛ بنا به هیوم آرگومان قبول نمیکند. زنگ میزند به یک نفر دیگر؛ نفر بعد به او میگوید که همهٔ نتایجی که میگوید کاملاً عادی است. دیشب یک اتفاق بسیار عجیبی افتاده، یک نتیجهٔ بسیار عجیبی اتفاق افتاده؛ برق رفت، این مجبور شد زنگ بزند؛ این میداند یک اتفاق خیلی عجیبی افتاده. بنابراین حتی اگر کانال دومش کانال مطمئنتری باشد، پیسی پریم کوچکتر از پیسی باشد، احتمال خطایش کمتر باشد، ولی چون یک آگاهی از یک کانال سوم خیلی مطمئن، کانال سوم تلویزیون است، به او گفته که باید منتظر یک نتیجهٔ غیرعادی باشی، ما شرایطی داریم که طرف نتیجهٔ عادی را نمیپذیرد و نتیجهٔ غیرعادی را میپذیرد، چون یک کانال دیگر به او اطلاعاتی داده. وضعیت پیچیدهتر از این است که یکی بیاید به من چیزی بگوید.
نمونهٔ این چیست؟ فرض کنید بیپی در شرایطی است که در زندگی خودش معجزه دیده؛ خودش که هیچکاره است، یک پسر جوان است. اگر به او بگویی که در تاریخ پیامبرانی بودند که کارهای خیلی عجیبوغریب کردند، برایش طبیعی است؛ اصلاً احساسش این است که باید معجزاتی وجود داشته باشد. از یک کانال مطمئن، که زندگی خصوصی خودش است، چیزی فهمیده دربارهٔ جهان که به او این ذهنیت را میدهد که باید در جهان معجزاتی اتفاق افتاده باشد؛ بنابراین برایش چیزی که مهم است این است که حالا کدامشان درست است، نه اینکه هیچ نمیداند. ما در شرایط واقعی کانالهای مختلف داریم، و آدمهای مذهبی اتفاقاً معجزات را اگر باور میکنند، دلیلش سادهلوحیشان نیست؛ دلیلش این است که در زندگی شخصیشان دعا کردهاند، یک جهانبینی را به آن مطمئناند که در آن جهانبینی انتظار چیزهای غیرعادی دارند. این نکتهٔ اول است که باید در برهان هیوم پیچیدگی وارد بشود.
دومی اینکه همین نکتهای که گفتم، ما پسیو لیسلینر نیستیم در گواهی. این داستانی که من درست کردهام این است که یک آدمی است به اسم کیوموس، که احتمالاً افسر رومی است، در زمان مسیح زندگی میکند؛ دوستانش به او میآیند و میگویند که یک آدمی به اسم مسیح ظاهر شده، در حد دهکدههای مجاور، مرده زنده میکند، کارهای عجیبوغریبی میکند. این، چون هیوم را بلد است، هیچ اعتنایی نمیکند. بار بعد به او میآیند و میگویند آمده توی دهکدهٔ مجاور، دور نیست، این در جریکو زندگی میکند، آمده توی حومهٔ جریکوس؛ این قبول نمیکند، چون تستیفای معجزه است؛ ابن حیوم میگوید که اعتبار ندارد و نمیرود نگاه کند. تا کار به جایی میرسد که میگویند پشت پنجره همینجا دارد معجزه میکند، و این حاضر نیست گردنش را از پنجره بیاورد بیرون ببیند که معجزه دارد اتفاق میافتد. این لایق این است؛ به وظایف اپ سیمی که خودش عمل نمیکند. بنابراین فضای برهان هیوم اینطور است که انگار من نشستهام توی اتاقی مثل اتاق چینی؛ از بیرون میگوید معجزه شد؛ من اصلاً انگار دستوپا ندارم که بروم ببینم شد نشد، شواهدی جمع کنم، یک تحقیقات میدانی انجام بدهم ببینم شده یا نشده؛ من فقط گوش میدهم و هر کس هر چه میآید میگوید، میگویم هیوم، من قبول نمیکنم حرفت را. در حالی که ما میتوانیم فعالیتهایی بکنیم برای اینکه بفهمیم چیزی راست است یا دروغ.
پاسخ به برهان هیوم
یکی از حاضران: حالا به نظر شما او باید باور بکند که این کار اتفاق افتاده، یا اینکه بر اساس این داده، فراوانیای که از گذشته داشته و اینکه در کل تاریخ دنیا هیچوقت شتری از کوه نیامده بیرون، بین این دو تا کدام را بردارد؟ ۱۰۰، دومی؛ همان که شتر از کوه بیرون آمد.
من به همین دلیل حذف کردم؛ به نظرم از این مثال ضعیفتر بود. نه، اصلاً اینطور نیست، برای اینکه شما دارید فرض میکنید که اویدنس کافی نیست؛ من دارم میگویم اویدنس بسیار قوی است. ولی این حرفی که شما میزنید، یعنی اینکه آن آدمهایی که دیدند شتر درآمده نباید قبول کنند، نتیجهٔ خندهدار برهان هیوم است.
یکی از نقطهضعفهای وحشتناک هیوم، که حتماً کسانی به آن اشاره کردهاند و من اینجا اصلاً نیاوردم، لازم نداشتم چون ادامهاش یک چیز دیگری میخواستم بگویم، این است که هیوم طوری رفتار میکند انگار اینداکشن را من انجام دادهام. شما همین الان در حرفهایتان گفتید که همه میگویند کسی شتری بیرون نیامده، آن هم گواهی میدهند. باید برگردم به این حرف، کاملاً درگیر اکسپرینس خودم، که واقعاً این دلیلی است برای ما؛ پرسچوال اکسپرینس به عنوان منبع شواهد، منبع بسیار قوی؛ و تمام چیزهایی که ما دربارهٔ قوانین فیزیک هم میدانیم به نوعی در آن هست.
شما میدانید آن چیزی که نظریهٔ نسبیت اینشتین را تأیید کرد و ادینگتون رفت آنجا، ما چه کردیم؟ به ادینگتون اعتماد کردیم. یک عده چیز دیگری گفتند، مطابق مکانیک نیوتونی مشاهداتشان؛ ما آن را قبول نکردیم. ما بین دو تا تستیمونی یکی را انتخاب کردیم؛ ما که ندیدیم خورشید چه کرد؛ این ماجرا تا ۱۰۰ سال دیگر هم تکرارپذیر نبود. شما فرض کنید یک کوری را شفا داد؛ شما بخشی از دانشتان از اکسپرینستان و از تستیمونی است؛ از کجا میدانید این کور مادرزاد است؟ مردم میگویند دیگر. همزمان با هیوم اینقدر مثالهای خندهدار ساختند که اگر این برهان را به این شکل قبول بکنیم به چه نتایج خندهداری میرسد: اینکه من هیچ اتفاق غیرعادی را نباید بپذیرم تا نیفتاده؛ یعنی اگر الان یکی از قوانین طبیعت نقض بشود، من نباید این را بپذیرم و نباید بروم قوانینم را اصلاح بکنم. چرا؟ برای اینکه آن همه چیز پشت آن قانون نیوتون بود و این آزمایشی که من کردم یک آزمایش اکسپرینسی است، اصلاً معلوم نیست درست باشد، ممکن است خطا باشد. ببینید، همهٔ دانش ما با گواهی به نحوی آمیخته است.
ما میتوانیم با کانالها و مسیجها اینتراکشن داشته باشیم؛ این در آن لحاظ نشده است. مثل همین مثالی که این مثال آخر من است: یک ایمیلی به شما رسیده در سوم ژانویه؛ شما این را دیدید؛ توی این ایمیل دربارهٔ یک سری اتفاقها معجزهآسا گفته شده، که هر ماه میافتد و همهشان هم معجزهآسا و عجیبوغریباند؛ یک اطلاعاتی به شما داده شده. یعنی مثلاً فرض کنید ۳۰ دسامبر ایمیلی رسیده است؛ ایمیلِ ۳۰ دسامبر میگوید اول ژانویه، اول فوریه، تا آخر سال، ۱۲ اتفاق بسیار عجیب و معجزهآسا. مثل خود من که ایمیلم را زود چک نمیکنم، سه ژانویه ایمیلم را چک کردم و چنین ایمیلی را دیدم؛ بنابراین اول ژانویه نمیدانم اتفاق افتاده یا نه. کنجکاو میشوم؛ اول فوریه میروم آنجایی که این گفته، مثلاً وسط بیابان، در یک نقطهٔ جغرافیایی، یک دفعه مثلاً یک چیزی از زمین میآید بیرون. بقیهٔ ماهها را هم میروم چک میکنم، همهٔ اتفاقها میافتد. برای من، من مطمئن میشوم که این مسیج معجزهآساست؛ و خودش هم در آن ادعا کرده که از طرف مثلاً خداوند، مسیج فرضاً به من مأموریتی داده است. آیا من باید بپذیرم؟ جاستیفای هست که آن که اول ژانویه بود و من دیر چک کردم، آن هم اتفاق افتاده؟ خود مسیج توی خودش به من میگوید که این معجزهآساست؛ مسیج به من میگوید، یا چنل به من میگوید معجزهآساست؛ مثل آن فرشتهای که ابن حیوم نتوانست چکش بکند ولی او چک کرد. ممکن است خود کانال شواهدی از معجزهآسا بودن داشته باشد که من بتوانم چک کنم، یا مسیج این شواهد را داشته باشد؛ درست، ممکن است دیگر؛ این حالا این مثال است. اگر اینطور باشد، آنوقت من چیزهایی را که در این مسیج هست و جا مانده و ندیدهام آنها را هم باید بپذیرم، ولو اینکه احتمالشان از همه هم کمتر باشد.
مسئلهٔ اعتقاد مسلمانها به اینکه مسیح مرده زنده کرد موجه است، چون ما میگوییم که ما یک تکستی داریم که من این تکست را نگاه میکنم و میفهمم از طرف خداوند است؛ پس آن چیزهای عجیبوغریب دیگری هم که در آن هست درست است. فقط مسلمانها هستند که میتوانند با گرفتن یک مسیج که جاستیفیکیشن معجزهآسا بودنش در خودش هست، به معجزه بودن یک چیزهای دیگری که در آن هست ایمان بیاورند. این خلاف برهان هیوم در حالت سادهاش نیست، برای اینکه ما اگر بخواهیم برهان هیوم را رئالیستیتر بکنیم باید این امکان را در نظر بگیریم.