→ بازگشت به معجزه چیست؟

جلسهٔ ۵ · معجزه چیست؟

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

مفهوم قرآنی معجزه و نقد تعریف هیومی

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.
این خلاصه بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن این جلسه تهیه شده است؛ متن جلسه پس از آن ویرایش و جایگزین شده و ممکن است برخی نقل‌قول‌های این خلاصه در متن فعلی عیناً نباشند.

او می‌گوید کار حرفه‌ای او ریاضی است و برای کتابی با عنوان فلسفه تحلیلی اسلامی مقاله‌ای دربارهٔ معجزه نوشته است. مقاله می‌پرسد آیا از قرآن می‌شود تعریفی معادل معجزه گرفت و به برهان معروف هیوم دربارهٔ گواهی افراد می‌رسد. او تعریف هیوم را نقد می‌کند، از سه واژهٔ قرآنی تعریفی با سه شرط می‌سازد و آن را با مثال‌ها و پرسش‌های حاضران می‌آزماید.

چرا این مقاله

او می‌گوید کمی مقاومت کرد که نیاید، چون غیرفیلسوف‌ها همیشه از فیلسوف‌ها، آن هم فیلسوف‌های تحلیلی، واهمه دارند. کار حرفه‌ای او ریاضی است و بحث فلسفی را مربوط به خود نمی‌داند؛ فقط برهان هیوم به‌خاطر احتمالات و اینفورمیشن تئوری به تخصص او ربط دارد.

ویراستار کتاب موضوع زبان دین را پیشنهاد کرده بود. او آن را سخت یافت و پیشنهاد کرد اگر کسی قبول نکرده، دربارهٔ معجزه از دیدگاه اسلامی بنویسد. او کلام اسلامی را آن‌قدر بلد نیست و می‌خواست ببیند آیا در قرآن، جدا از آنچه متکلمین گفته‌اند، دیدگاه خاصی نسبت به مفهوم معجزه هست.

دلیل دوم او این است که به نظر شخصی خودش فلسفه دین از نظر سطح مباحث و مفید بودن ته لیست فلسفه تحلیلی قرار می‌گیرد؛ برای آدم غیرمتخصص کمتر ترسناک است که در جایی که فکر می‌کند خوب کار نکردن کاری ارائه بدهد.

نقد تعریف هیومی

او تعریف معروف هیوم را چنین می‌گوید: معجزه این است که چیزی خلاف قانون طبیعت اتفاق بیفتد که خداوند یا یک «invisible agent» انجام داده باشد. به گمان او در همهٔ مثال‌های معجزه خداوند می‌خواهد کسی را هدایت کند، اتفاقی شگفت‌انگیز می‌افتد و آن طرف به چیزی پی می‌برد؛ ولی در این تعریف لازم نیست کسی شاهد اتفاق باشد.

به گفتهٔ او هیوم صراحتاً می‌گوید اگر خداوند یا فرشتگان خونه‌ای را از جاش بلند کنند و در آسمان نگه دارند، چه کسی ببیند چه نبیند معجزه اتفاق افتاده است. اگر خداوند در فضای ساب‌اتومیکی رنگ یک کوارکی را عوض کند هم در تعریف صدق می‌کند، ولی ما به آن «act of God» می‌گوییم نه معجزه، چون به آدمیزاد ربطی ندارد و کسی هدایت نمی‌شود. به نظر او تعریف آن‌قدر وسیع است که خیلی چیزهای غیرمعجزه را هم شامل می‌شود و نیاز به اصلاح دارد.

یکی از حاضران پیشنهاد می‌کند بین وقوع حادثه و آگاهی از حادثه فرق بگذاریم تا مشکل حل شود. او نمی‌پذیرد: این تفکیک نباید اتفاق بیفتد و خلاف شهود ماست که بخش سابجکتیو معجزه حذف شود. خداوند با قصدی معجزه می‌کند و این را نمی‌شود از مفهوم معجزه جدا کرد. او می‌داند تعریف باید تا حد ممکن ابجکتیو باشد، ولی می‌گوید آن بخش جزو ذات معجزه است.

دو بخش مقاله و ملاک تعریف

او می‌گوید مقاله دو سؤال دارد: آیا از منابع اسلامی، به‌طور خاص قرآن، می‌شود تعریفی معادل معجزه گرفت، و برهان معروف هیوم که می‌گوید عاقلانه نیست از گواهی افراد به این باور برسید که معجزه‌ای اتفاق افتاده.

مقاله دو بخش دارد: بیرون‌کشیدن مفهوم معجزه از قرآن، و ترجمه‌اش به زبان فلسفی. او خود را در قسمت اول متخصص می‌داند. دربارهٔ قسمت دوم فقط پیشنهادی می‌دهد و می‌گوید همین مفهوم را می‌شد ظریف‌تر و پیچیده‌تر مطرح کرد؛ در آن قسمت هیچ احساس متخصص بودن ندارد.

به گفتهٔ او تعریف باید شهود ما را به چند شرط ترجمه کند، مصداق‌های معتبر را بگیرد و آنچه نباید معجزه باشد را بیرون بگذارد. به احساس او در مفاهیم پیچیده با شهود مبهم معلوم نیست بشود به تعریفی رسید که همهٔ چیزهای دلخواه را نگه دارد و چیزی ناخواسته در آن نیاید. مصداق‌ها وزن دارند، مثلاً برای مسیحی رستاخیز مسیح مرکزی است، و باید یک تریدآف انجام شود.

معجزه، میراکل و سه واژهٔ قرآنی

او می‌گوید معجزه در کلام اسلامی کاری است که پیامبران به اذن خدا برای اثبات نبوت انجام می‌دادند و از عجز می‌آید، چون انسان‌ها از انجامش عاجزند. به گفتهٔ او این زیرمجموعه‌ای از میراکل است که هر نقض قوانین طبیعت را شامل می‌شود، چه پیامبری در کار باشد چه نباشد. چیزی که خودش می‌گوید با هیچ‌کدام یکی نیست.

او می‌گوید نه‌تنها واژهٔ معجزه در قرآن نیامده، هیچ واژهٔ معادلی هم نیامده. معروف است که واژهٔ قرآنی برای معجزه آیه است و این را خیلی اشتباه می‌داند: آیه به معنای نشانه است، چیزی که بر چیز دیگر دلالت می‌کند، و مثلاً می‌تواند یک پدیدهٔ طبیعی باشد که بر صفات الهی دلالت می‌کند. آیه مفهوم کلی است و معجزه خاص‌تر.

واژه‌ای که آیه را به معجزه نزدیک می‌کند نازل شده است. از نگاه قرآنی هرچه در جهان هست آیهٔ خداست، ولی همه نمی‌بینند؛ کسی که رشد نکرده برایش تولد معمولی کودک آیه نیست. نازل کردن آیه گویی یعنی سطحش را پایین آوردن تا شاید او ببیند، مثلاً اگر شتری از دل کوه دربیاید. این نزول آیات به غیر از پیامبران هم مداوم صورت می‌گیرد.

واژهٔ سوم بینه است. آیات بینات نازل شده به پدیده‌هایی مثل معجزات پیامبران یا چیزهای دیگر اشاره می‌کند، نشانه‌هایی که طبیعی نیستند، گویی از آسمان به زمین آمده‌اند و روشن و غیرقابل انکار هستند. پس چیزی باید آیه باشد، نشانه باشد، نازل شده باشد و روشن بودن را داشته باشد؛ خداوند به قصد هدایت چنین پدیده‌هایی را به وجود می‌آورد، و حقیقت می‌تواند توحید، صفات خاص الهی، نبوت یک شخص یا معاد باشد. آیهٔ نازل شده ممکن است در زندگی هر کدام از ما پیش بیاید.

تعریف با سه شرط

او می‌گوید این قسمت متنی را حاضر است کاملاً دفاع کند. در یک پانوشت مقاله نوشته که دو انتخاب بود: تعریف جدیدی برای میراکل بدهد، یا چیز جدیدی تعریف کند که مفهوم قرآنی شبیه میراکل است؛ اولی چالش‌برانگیزتر است. او می‌گوید هر کس می‌تواند «سرس» یا «میراکل» را انتخاب کند و خودش میراکل می‌گوید.

رخدادی را میراکل می‌گوید که یک آبزرور آن را ببیند و سه شرط صدق کند. نخست بر یک حقیقت دینی، مثل وجود خدا، صفات او یا پیامبری، دلالت کند؛ این در تعریف هیوم نیست. دوم خارج از course of nature اتفاق افتاده باشد و دخالت الهی در آن باشد، که تقریباً همان چیزی است که هیوم می‌گوید، شاید با واژگانی دیگر. سوم آن آبزرور دلیل کافی و قابل قبولی داشته باشد که آن دو شرط صدق می‌کنند.

اگر شاهدی هر دو اتفاق را ببیند ولی مجاب نشود، برای او معجزه اتفاق نیفتاده؛ پس تعریف حالت نسبی دارد و رویدادی برای یکی معجزه است و برای دیگری نه. مثال او تئو است، خدای بازیگوشی که جهانی می‌سازد با کراتی که طبق مکانیک نیوتون حرکت می‌کنند و گاهی مسیر بعضی را عوض می‌کند. ناظری نیست و شهوداً احساس نمی‌کنیم معجزه‌ای اتفاق افتاده؛ به گفتهٔ او معجزه در خلأ اتفاق نمی‌افتد و ناظری باید باشد.

مثال دیگر ابن‌حیوم است که او با شوخی می‌گوید. ابن‌حیوم با دوستش قرار می‌گذارد به داعش ملحق شوند؛ خداوند فرشته‌ای را به صورت آدم نزد دوستش می‌فرستد تا به او بگوید این کار را نکند، و دوست از فرشته می‌خواهد سکه‌ها را مطابق لیستی بریزد که احتمالش مثلاً ۲ به توان منهای ۱۰ است. ابن‌حیوم چون برهان هیوم را بلد است گواهی یک نفر را قبول نمی‌کند، به داعش ملحق می‌شود و زود کشته می‌شود. برای آن دوست معجزه اتفاق افتاده و برای ابن‌حیوم نه، چون اویدنس ندارد؛ البته او می‌گوید در مقاله بعداً گفته که برهان هیوم معتبر است.

پاسکال و اویدنس

او می‌گوید دربارهٔ پاسکال می‌گویند چیزی شبیه این برایش پیش آمده و نمی‌داند راسته یا دروغ. جوانی با تقوا در یک مهمانی شرکت می‌کند و موقع برگشتن به اعتقادات دینی شک می‌کند و از خدا می‌خواهد چیزی نشانش بدهد تا ایمانش را حفظ کند. در همان لحظه دروشکه در یک چاله می‌رود و او پرت می‌شود، ولی یک دستی او را می‌کشد و گویی دوباره می‌نشونه سر جاش. کسی غیر از این آدم نمی‌تواند معجزه‌آسا بودن این پدیده را بفهمد.

نگهبان پله این حادثه را از بیرون دیده؛ برای او هیچ اتفاق خارج از اتفاق‌های عادی نبوده، ولی برای پاسکال صددرصد معجزه است. اتفاق غیرعادی افتاده ولی همه به آن دسترسی ندارند. او می‌گوید به این تئوری اپیستمیک معجزه می‌گویند و فکر می‌کند اولین بار آگوستین صریح گفته است: دانش ما نسبت به طبیعت در اینکه چه چیزی معجزه است دخالت می‌کند. بینه بودن یعنی اویدنس داشتن و جزو تعریف است.

پرسش‌ها و پاسخ‌ها

در گفت‌وگو او می‌گوید اگر کسی قرآن را دلیل روشنی برای پیامبری بداند برایش معجزه است و اگر نداند نیست. یکی از حاضران اشکال می‌کند که شرط سوم دربارهٔ قرآن صدق نمی‌کند و تعریف قرآن را می‌اندازد بیرون، پس برای مسلمانان قابل قبول نیست. او توضیح می‌دهد که شرط سوم از سلف اویدنس بودن ضعیف‌تر و منعطف‌تر است: شخص ممکن است به خاطر بک‌گراند نالج و تحقیقاتی که خودش کرده یا حتی تجربه اویدنس کافی داشته باشد.

او می‌پرسد چرا تعریفی که به نظر خودش ربطی به شهود دینی ندارد پذیرفته شد، و می‌گوید این فضای قرن هجدهم بود: فکر می‌کردند کل طبیعت را شناخته‌اند، با مکانیک نیوتن و جاذبه. مسئلهٔ او این نیست که دیگران بپذیرند یا نه؛ می‌خواهد مفهوم قرآنی را به طور منطقی بیان کند و می‌پرسد آیا شهودی که از قرآن می‌گیرد خوب ترجمه شده.

برهان هیوم و گواهی

او می‌گوید استدلال هیوم را به یک معنایی قبول دارد: دو نوع اویدنس هست، تستیمونی و اینداکتیو، و اینداکتیو قوی‌تر است. در زبان اینفورمیشن تئوری، پیامی از کانالی با احتمال خطا می‌رسد، مثلاً اینکه مسیح مرده را زنده کرد، از کانال تاریخی با احتمال خطای مثلاً ۴۰ درصد، در حالی که احتمال وقوع آن بنا به دانش شما مثلاً ۱۰ به توان منهای ۱۰ است؛ چنین پیامی را نباید پذیرفت. به نظر او این هستهٔ برهان هیوم است، ولی مدل بیش از اندازه ساده شده‌ست.

او می‌گوید برهان هیوم باید اصلاح شود: ما اطلاعات را از یک کانال نمی‌گیریم. مثلاً کسی از دوستش نتیجهٔ فوتبال دیشب را می‌پرسد و جواب عجیبی می‌شنود؛ نفر دوم می‌گوید همه چیز عادی بوده، ولی او حرف نفر اول را قبول می‌کند چون تلویزیون گفته نتیجهٔ بسیار عجیبی اتفاق افتاده. آدم‌های مذهبی اگر معجزات را باور می‌کنند، به گفتهٔ او «دلیلش ساده‌لوحی‌شون نیست»؛ «تو زندگی شخصی‌شون دعا کردند» و جهان‌بینی‌ای دارند که در آن انتظار چیزهای غیرعادی دارند.

در داستان او هیوموس، که احتمالاً افسر رومی است، چون برهان هیوم را بلد است به خبر مسیح هیچ اعتنایی نمی‌کند و حاضر نیست از پنجره گردنش را بیرون بیاورد؛ این به وظایف اپیستمیک خودش عمل نمی‌کند. ایمیلی هم مثال می‌زند که از ۱۲ اتفاق معجزه‌آسا خبر می‌دهد و ادعا می‌کند از طرف خداوند مأموریتی داده؛ اگر آدم بقیه را چک کند و اتفاق افتاده باشند، باید آنچه را هم که نتوانسته چک کند بپذیرد. به گفتهٔ او اعتقاد مسلمان‌ها به اینکه مسیح مرده را زنده کرد از همین راه موجه است، چون می‌گویند متنی دارند که تنها مسیج معجزه‌آسا است؛ این خلاف برهان هیوم در حالت ساده‌اش نیست.

→ متنِ کاملِ این جلسه