متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
فکر میکنم نکاتی که در مقدمات بحث میگویم، در تمام طول جلسات بعدی لازم میشود. به نظرم خیلی مهم است که قانع شویم این نوع بحثکردن عقلانیترین برخورد با چنین مسائلی است، و به نحوی تعیین کنیم که میخواهیم به چه برسیم تا در این جلسات توقعی کمتر یا بیشتر از آن نداشته باشیم. این نکات ادامهٔ نکات کلی و ناتمام جلسهٔ قبل است دربارهٔ تشریح کاری که میخواهیم در این جلسات انجام دهیم و شیوهٔ انجام آن. امیدوارم این بحثهای اولیه، هرچند ممکن است شروع بعضی از بحثهای ضروری را به تأخیر بیندازد، لازم باشد.
میخواهم بعضی از نکاتی را که جلسهٔ قبل گفتم و فکر میکنم برای شروع بحث خیلی مهم و خیلی ضروری است تکرار کنم. مهمترین نکتهای که جلسهٔ قبل گفتم این بود که وقتی دربارهٔ انتخاب دین یا عقیده فکر یا بحث میکنید، خیلی مهم است این حس را داشته باشید که در فضایی رقابتی، یعنی رقابت میان نظریههای مختلف، قرار گرفتهاید. شاید اگر بخواهم فقط یک نکته از جلسهٔ قبل بگویم، به نظر من مهمترین نکته، که خیلی ضروری است، این است که با کسانی که وارد این موضوع میشوند و قرار است طرف بحث ما باشند، طبعاً باید بر سر نکتههایی توافق داشته باشیم تا بتوان بحث کرد. منظورم این نیست که همه یکسری اصول موضوعی را بپذیریم؛ مهمترین نکته از نظر من این است که قرار است ما عقیدهای را بپذیریم.
تأکید من این است که بحثها باید جنبهٔ عملی داشته باشند؛ ما میخواهیم زندگی کنیم و دربارهٔ پرسشهای خیلی مهمی تصمیم بگیریم، مثل اینکه آیا جهان پس از مرگ وجود دارد یا نه، آیا خدایی وجود دارد، و آیا خدایی که وجود دارد از ما دربارهٔ زندگیمان انتظاراتی دارد یا نه؛ تا بتوانیم به شیوهٔ زندگی خودمان سروسامانی بدهیم. کسانی که وارد این بحث میشوند باید بپذیرند که ما گویی در شرایطی اضطراری مجبوریم تصمیم بگیریم که چه عقایدی درستاند و چه عقایدی نادرست. در زمانی متناهی میخواهیم تصمیم بگیریم، و این در نتیجهای که میخواهیم به آن برسیم اثر میگذارد. اگر زمان نامتناهی بود، شاید میگفتم هزار سال یا یک میلیون سال اول زندگیام را به بحثهای نظری میپردازم؛ ولی وقتی میدانم این زمان ممکن است خیلی خیلی کوتاهتر از این باشد، استانداردهای خودم را پایینتر میآورم: اینکه با چه دقتی و به چه مقدار از اطمینان برسم و سپس راهی را که انتخاب کردهام شروع کنم. طبیعی است احساس کنم که اگر دربارهٔ زندگی خودم به توجیهی معقول برسم، میتوانم کارم را شروع کنم، چون زمان زیادی در اختیار ندارم.
ادامه تشریح کار این جلسات
نکتهٔ مهم این است که ما با آدمهایی بحث میکنیم که عقیدهمندند یا میخواهند عقیدهای را بپذیرند. خیلی دوست دارم آنقدر روی این موضوع صبر کنم تا اهمیتش برایتان روشن شود. واقعیت این است که آدمیزاد گرایش روانی بسیار بسیار شدیدی به بیعقیدهبودن دارد.
فکر میکنم در بحثهایی که اینجا میخواهیم بکنیم، دانستن و حسکردن این موضوع خیلی خیلی اهمیت دارد. ما هر عقیدهای را که بپذیریم، محدودیتهایی را در زندگی خودمان پذیرفتهایم؛ و آدمیزاد دوست ندارد این محدودیتها را بپذیرد. دوست دارد جلویش باز باشد و هر لحظه هر کاری دلش خواست انجام دهد. اگر چنین کنید، کارهایتان ممکن است از لحاظ نظری با یکدیگر ناسازگار باشند: یک لحظه طوری زندگی میکنید که انگار اصول زندگیتان یک چیز است و لحظهای دیگر طور دیگری، بسته به اینکه میلتان به چه گرایش دارد. مهم این است که آدم این را در درون خودش ببیند که دوست دارد عقیده نداشته باشد، چون امکاناتش و کارهای مختلفی که در زندگیاش میخواهد بکند محدودیتی ندارد.
مطابق عرف بحثهای امروزی، با کلمهٔ غلطاندازی که دوست ندارم به کار ببرم، میگویند انسان آزادی را دوست دارد؛ آزادی به این معنا که از قید و بندها آزاد باشد. ظاهراً دستکم غلطانداز بودنش در این است که معمولاً نتیجهٔ این آزادی از قید و بندها این است که این آدمها در قید خیلی بزرگی هستند: به امیال درونی بینظم خودشان کاملاً حالت بندگی و بردگی پیدا میکنند. هر لحظه میلی در درونشان پیدا میشود که اصلاً نمیدانند از کجا میآید، و از همان تبعیت میکنند. احتمالاً به این دلیل احساس آزادی میکنند که خودشان را با آن امیال درونیشان یکی میگیرند و فکر میکنند چیزی از بیرون وادارشان نکرده که کاری انجام دهند.
اگر بخواهیم با تعبیرهای باستانی و قدیمی خودمان بحث کنیم، مثلاً ما روحی داریم و نفسی داریم؛ در پیشینهٔ فرهنگی خودمان انواع و اقسام کلمات را برای طرح این بحث داریم. اگر من خودم را با نفس خودم یکی بگیرم، آنوقت پیروی از نفس مثل آزادی از بیرون است؛ در حالی که اگر خودم را با روح خودم یکی بگیرم، پیروی از تمایلات نفسانی عین بندگی است. بنابراین پشت این کلمهٔ آزادی در واقع ایدئولوژیای قرار دارد؛ عقیدهای که میگوید ما همین امیال درونی ناخواستهایم که معلوم نیست از کجا میآیند، نه کنترلی رویشان داریم و نه میدانیم فردا ما را به کجا میبرند، و بنابراین اگر از آنها پیروی کنیم، به نوعی آزادیم. آدمهایی که بدون عقیده زندگی میکنند در واقع به نوعی بردگی تن میدهند، نسبت به چیزی که خودشان هم نمیدانند چیست.
اگر مثلاً فرض کنید مارکسیست شوم، کموبیش میدانم فردا چه فرامینی به من میرسد، قرار است چه کار کنم و چطور زندگی کنم؛ شاید بتوانم به این پرسش جواب بدهم که ۱۰ سال دیگر کجا هستم و چه کار میکنم. ولی کسی که پیرو این امیال درونی نامتعادل با منشأ ناشناخته است، دربارهٔ آیندهٔ فردای خودش هم چیزی نمیداند: نمیداند یکدفعه چه هوسی در او پیدا میشود، به چه چیزی علاقهمند میشود و به چه سمتی میرود.
پذیرفتن عقیده و گرایش درونی آدمیزاد
خیلی از آدمهایی که الان، فرض کنید، همهٔ زندگیشان شده علاقه به تماشای فوتبال، نه بازیکردن فوتبال، ممکن است ۱۰ سال پیش از آن بدشان میآمده است. اگر به چنین کسی میگفتید که ۱۰ سال دیگر زندگیای داری که از صبح تا شب مینشینی و فوتبال نگاه میکنی، باورش نمیشد که چنین اتفاقی برایش بیفتد؛ ولی پیش آمده است: شرایطی پیش آمده، میلی در او پیدا شده و دنبال همان میل میرود.
ما در درون خودمان تمایل شدیدی داریم که قیدهایی را که از طرف عقاید به ما تحمیل میشوند نپذیریم. این تمایل در درون ما هست. برای همین است که الان در دنیای حاضر، بیرون از ما، آدمهای زیادی هستند که پرسشهایی مطرح میکنند که نتیجهاش این است که دوست دارند خودشان عقیدهای نداشته باشند و دوست دارند هیچکس هم هیچ عقیدهای نداشته باشد؛ در واقع ضدعقیدهاند و با همه نوع عقیده مبارزه میکنند. جمعیت بزرگی از افراد را در دنیا میبینید که اصولاً نسبت به تقریباً همهچیز موضع منفی دارند. ولی نه فقط چنین پشتوانهای را در بیرون، در میان یکسری آدمها، میتوانید پیدا کنید، بلکه این حس و این شیوه در درون شما هم پایگاهی دارد و باید سعی کنید آن را ببینید.
بنابراین خطری که آدم را در زندگیاش تهدید میکند این است که تحت تأثیر چنین ویژگیهایی به آدمی تبدیل شود که هیچ راه مشخصی برای زندگیاش ندارد، به هیچ چیزی اعتقاد ندارد و به اصطلاح زندگیای باریبههرجهت را پیش میبرد. در تمام طول زندگیاش آخرش نفهمیده، یا دستکم تصمیم نگرفته، که میخواهد طوری زندگی کند که بعد از مرگ حیات جاودانهای دارد یا نه. تصمیم نگرفته که آیا الان که مثلاً اینجا نشسته، در محضر خداوندی نشسته که میتواند با او سخن بگوید یا نه؛ و هزار چیز دیگر از این دست. با عقیدهمند بودن، مثلاً به اعتقادات دینی یا هر عقیدهٔ دیگری، در اثر عقیدهداشتن به مسائلی فضایی در زندگی شما ایجاد میشود که بدون آن عقیده کاملاً ممکن است فضای زندگیتان ۱۸۰ درجه تغییر کند و جور دیگری زندگی کنید.
به هر حال، مهمترین نکتهای که روی آن تأکید میکنم این است که فرض میکنیم فقط با کسانی بحث میکنیم که عقیدهمندند و پذیرفتهاند که باید عقایدی را پذیرفت و طبق عقاید مشخصی زندگی کرد. کسانی که این را نمیپذیرند و فقط موضع منفی میگیرند، در این بازی نیستند. منظور از بازی قواعدی است که بر اساس آن کار خودمان را انجام میدهیم؛ اگر این قواعد را نپذیرند، ما بازیشان نمیدهیم. اگر بخواهم همین نکتهٔ اصلی را به معنای دیگری بیان کنم، این است که ما اینجا بازی نمیکنیم؛ کارمان خیلی جدی است. آدمهای جدیای هستیم و فکر میکنیم داریم دربارهٔ زندگی خودمان تصمیم میگیریم. بنابراین بازیگوشی نمیکنیم که مثلاً پشت سر هم پرسشهای عجیب و غریب بپرسیم؛ مثلاً فرض کنید به ۹۰ درصد اطمینان رسیدهایم و دربارهٔ آن ۱۰ درصد بگوییم هنوز شک و شبهههایی وجود دارد، پس هنوز نمیتوانم بپذیرم.
هوس ناشناخته و علاقه به تماشای فوتبال
در زمانی محدود میخواهیم بکوشیم عقایدی را بپذیریم و سپس بر اساسشان زندگی کنیم؛ اینطور نیست که بینهایت وقت داشته باشیم. کافی است بتوانم دفاع کنم که این عقایدی را که پذیرفتهام، به این دلیل پذیرفتهام که فکر میکنم موجهاند و به نظرم نسبت به عقاید دیگری که میتوانستم بپذیرم ارجحیت داشتهاند. قرار است بکوشیم توجیه کنیم که بهترین عقیدهای را که پیدا کردهایم پذیرفتهایم، نه حتی اینکه اثبات کنیم این بهترین است. اگر به نحوی برتری آن را نسبت به همین عقاید موجودی که میتوانستم بپذیرم اثبات کنم، کافی است؛ و اثباتکردنِ من به همین معناست که آن را موجه کنم، نه اثبات به معنای ریاضی. یکی از بحثهای جلسهٔ قبل ما دربارهٔ همین مفهوم اثبات بود.
بنابراین آدمهایی که دنبال عقیده نیستند و عقیدهخرابکناند، در واقع نمایندهٔ همان گرایش درونی ما هستند که دوست دارد به یک معنا آزاد از عقیده زندگی کند. ما با این آدمها بحث نمیکنیم. دوست داریم هر کسی که میآید و مثلاً خدشهای به عقاید ما وارد میکند، خودش هم عقایدی داشته باشد تا ما هم بتوانیم دربارهٔ آنها قضاوت کنیم، وارد جدل شویم و در مقابل حرفی که زده، ایراد مشابهی به آن عقیدهٔ دیگر بگیریم. ممکن است مسئلهای وجود داشته باشد که همهٔ عقاید موجود در آن نقطهضعف دارند.
بگذارید مثالی بزنم. کدامیک از مکاتب موجود، مثلاً اسلام، مسیحیت، یهودیت، مارکسیسم یا هر مکتب دیگری، از نظر عملی میتواند دفاع کند و بگوید من توانستم جامعهای ایدهآل ایجاد کنم؟ به اصطلاح جامعهای اتوپیایی، چیزی فوقالعاده که همهٔ آدمها در آن خوب بودند. هر کسی این اعتقاد را دارد بیاید بگوید در کجا و کی موفق شده است، آن هم در مدت زمانی معقول، یعنی به اندازهٔ کافی طولانی. اینکه لحظهای جرقههایی در جایی از تاریخ زده باشد قابل قبول نیست؛ مثلاً اینکه بگویند در صدر اسلام یا در صدر مسیحیت جوامع دینی بینظیری به وجود آمدند که همه آدمهایی خیلی مؤمن و عارف و فوقالعاده بودند و هیچ خطایی از آنها سر نمیزد، یا مارکسیستها بیایند و چیز مشابهی بگویند.
اگر کسی بیاید و مثلاً به اسلام ایراد بگیرد که شما که این حرفها را میزنید، کی توانستید جامعهای ایدهآل ایجاد کنید، دوست دارم جواب بدهم: نه، نتوانستیم؛ هیچکس نتوانسته است. از او میپرسم: تو چه اعتقادی داری؟ مثلاً میگوید من مارکسیستم. میگویم مارکسیستها کجا توانستند؟ کدامیک از جوامع مارکسیستی که به وجود آمد جامعهای ایدهآل بود؟ تصور من این است که در جوامع بشری نقطهضعفی وجود دارد که نمیشود جامعهای ایدهآل ایجاد کرد و مدتی طولانی آن را نگه داشت. بنابراین اساساً این ایرادگرفتنِ یک مکتب به مکتب دیگر که نتوانستی چنین جامعهای ایجاد کنی، ایراد بیخودی است، چون به نظر میرسد هیچکس نتوانسته این کار را بکند.
زمان محدود برای پذیرش عقاید
حتی ممکن است سراغ این بروم که استدلال کنم هیچکس نمیتواند این کار را بکند: بشر موجودی است که اگر هر ۱۰۰ نفر یا هزار نفر دور هم جمع شوند و مدتی بگذرد، مشکلاتی در جامعه پیدا میشود که نمیشود خیلی کنترلش کرد.
این نمونهای است از اینکه چرا درخواست من این است که طرف مقابلی که ایستاده و میکوشد به عقاید من خدشه وارد کند، باید عقیده داشته باشد: برای اینکه طرف نتواند به من بگوید «من به چیزی عقیده ندارم؛ فقط تو، اگر میگویی برنامهای برای ایجاد جامعهای خوب داری، چرا نتوانستی موفق شوی؟ پس حرف نزن.» به چنین آدمی که میگوید من عقیدهای ندارم، همانجا میگوییم دیگر حرف نزن؛ برو ببین به چه عقیده داری، چه نسخهای داری برای اینکه به بهترین جامعهٔ ممکن برسیم. اگر نسخهای پیچیدی، بعد بیا با هم بحث کنیم. تو نتوانستی جامعهٔ ایدهآل ایجاد کنی، من هم نتوانستم؛ حالا نسخهها را نگاه کنیم و ببینیم کدام به اینکه شاید به جامعهٔ ایدهآل نزدیک شویم نزدیکتر است. این حالت رقابتی خیلی مهم است، و همچنین درک اینکه ما در درون خودمان به عقیده نداشتن تمایل داریم.
بگذارید برای اینکه فکر نکنید این کشف جدیدی است، یعنی اینکه بسیاری از این خدشهها، پرسشها و مقاومتها نتیجهٔ این است که در درون ما گرایشی به بیعقیدهبودن هست، به آیهای از قرآن اشاره کنم که خیلی صراحتاً این مسئله را مطرح میکند. میگوید: «من یورید الانسان ليف جر عممهو»؛ میگوید آدمیزاد دوست دارد جلویش باز باشد و بتواند هر کاری دلش میخواهد بکند. «یسئل و ایانه یم القیامت»؛ پرسشی میپرسد، مثلاً میگوید روز قیامت کی میآید. کاملاً واضح است که این پرسش بیخودی است. این پرسش از کجا آمده؟ از اینکه اگر بپذیرد روز قیامت هست، محدود میشود؛ و نمیخواهد محدود شود، میخواهد هر کاری دلش میخواهد بکند. بنابراین این میل به اینکه هر کاری دلش میخواهد بکند، به یکسری مقاومتهای تئوری تبدیل میشود و پرسشهایی مطرح میکند: آیا این عقیدهای که شما دارید فلانجایش اینطور است و فلانجایش آنطور؟ آیا اثباتتان دقیق است؟ دقیق نیست!
بسیاری از این پرسشها و انکارها نتیجهٔ این است که اصلاً نمیخواهیم عقیدهای داشته باشیم. یکی از مهمترین چیزهایی که الان در دنیا در این مقاومت در برابر عقیدهمند بودن وجود دارد، توسل به مفهوم دقت است: «آقا، حرفهایی که میزنید دقیق نیست، دقیقتر بیان کنید؛ اثباتهایی که میآورید دقیق نیست، دقیقتر بگویید.» آخرِ این دامِ دقت این است: تا وقتی نمیتوانی چیزی را به دقت بیان کنی، اصلاً حرف نزن. حالا ما چیزی را نمیتوانیم به دقت بیان کنیم؛ پس حرف نزنیم و بعد بگوییم هورا، حالا که دیگر حرفی نیست، برویم زندگی خودمان را بکنیم.
نمیخواهم بگویم آدمهایی که این حرفها را زدهاند منظورشان این بوده است. شاید آن کسی که این جمله را گفته که «اگر نمیتوانید چیزی را به دقت بیان کنید، اصلاً سخن نگویید»، آدم خیلی متقی و پارسایی هم بوده است؛ اصلاً بعد از اینکه این حرفها را زد، به صومعهای رفت و راهب شد. لزوماً اینطور نیست که هر کس چنین وسواسی دربارهٔ دقت دارد، بگوییم حتماً از آنجا میآید.
مشکلات جامعه و خدشه به عقاید
ولی جماعتی که این را میپسندند و بعداً پیگیری میکنند، اکثراً همینطورند: در واقع با گذاشتن استانداردهای دقت خیلی خیلی بالایی که نمیشود به آنها رسید، میتوانند جلوی مردم را بگیرند که به چیزهایی عقیده پیدا کنند. اگر استانداردهای دقت من مثلاً به اندازهٔ دقت ریاضی باشد، واضح است که شما نمیتوانید مسائل فلسفی و جهانبینی و ایدئولوژی را با آن دقت بیان کنید، و همهچیز خراب میشود. همهچیز که خراب شد، وارد فضایی میشویم که میگوید: پس نتوانستید دقیق بیان کنید، نتوانستید چیزی را ثابت کنید؛ پس ما هم لازم نیست چیزی را بهعنوان عقیده بپذیریم. میخواهم بگویم اصلاً در این دامها نیفتیم، یعنی کلاً با آدمهایی که حرفی برای گفتن ندارند وارد بحث نشویم. فقط و فقط رقابتی فکر کنیم: میان یکسری چیزها، میان اعتقاد به اینکه خدا هست و اعتقاد به اینکه خدا نیست، میخواهیم در زمانی متناهی آن را که موجهتر است انتخاب کنیم؛ اثباتهایمان دقت ریاضی داشته باشد یا نداشته باشد، به هر حال دقتی دارد.
بگذارید به نکتهای ادبی و زبانشناسانه اشاره کنم. به نظر من واژهٔ «ای تیستم» خیلی خوب و گویاست: حرف «ای» یعنی نفی، و «تیستم» یعنی خداباور؛ مثلاً «ای تیست» یعنی خداناباور. «ای تیست» دقیقاً لفظ خوبی است، چون نشان میدهد اینها آدمهاییاند که موضع منفی دارند و چیزی را نفی میکنند. از همینجا رسماً اعلام کنید که ما به این معنای لغوی با «ای تیست»ها بحث نداریم: با آدمی که فقط حرفش این است که مثلاً خدا نیست یا مذهب غلط است. به او بگو تو به چه عقیده داری؟
من بهراحتی با مارکسیستها بحث میکنم. مارکسیستها «ای تیست»اند و خداناباورند، ولی حرفهایی برای گفتن دارند: برای جامعه نسخه دارند، برای خانواده نسخه دارند و برای جاهایی که دین حرف میزند، برای زندگی انسان، تا حدودی برنامهای میدهند. اشکالی ندارد؛ آدمی که حرفی میزند و میگوید حرفهای شما غلط است و حرف درست این است، برای ما آدم محترمی است.
ولی فرض کنید «ای تیست» یعنی کسی که نشسته و فقط میگوید: این چیزی که گفتید فلانجایش اشکال دارد؛ این اثبات مثلاً فلان خطش مشکلی دارد و من نمیتوانم بپذیرم، برو درستش کن و بیاور؛ و اینطور به ما سفارش میدهد که لطفاً کمی دقیقتر باشید و سطح دقت را کمی بالاتر بیاورید. تو که حرفهای مرا قبول نداری، بالاخره نتیجهای که میخواهی بگیری چیست؟ اینکه خدا نیست؟ تو چرا نمیروی اثباتی بیاوری که خدا نیست؟ میتوانی اثباتی بیاوری؟ فرض کن اصلاً من نتوانستم با آن دقتی که تو میخواهی اثبات کنم که خدا هست؛ تو با چه دقتی چه چیزی را میتوانی اثبات کنی؟
موضوع این است که آدمهایی که استانداردهای دقت خیلی بالا دارند، نتیجهاش این است که خودشان هم هیچ چیزی نمیتوانند بگویند؛ این فقط به درد همین میخورد که آدم به هیچ چیزی عقیده نداشته باشد. میخواهم بگویم گرایشهای نظری زیادی در دنیا وجود دارد که، شبیه همین پرسشِ «قیامت کی میآید»، گرایشهایی بیهوده و مزاحماند و در واقع فقط نتیجهٔ آن تمایل درونی ما هستند که نمیخواهیم به چیزی عقیده داشته باشیم.
استاندارد دقت بالا و مانع عقیده
فضای ذهنی من اینطور است و امیدوارم فضای ذهنی شما هم اینطور باشد که ما زندگیای محدود و خیلی خیلی کوتاه داریم؛ نیاز داریم در این زمان محدود حقایقی را کشف کنیم و باور کنیم، بر اساس آنها به زندگی خودمان نظم و ترتیبی بدهیم و به سمتی حرکت کنیم. بنابراین با چنین آدمهای منفیبافی که اصولاً دوست دارند به چیزی عقیده نداشته باشند وارد بحث نمیشویم.
مهمترین حرفی که جلسهٔ قبل زدم این بود که ما میخواهیم در چنین فضایی بحث کنیم، و این خیلی خیلی تبعات دارد؛ یعنی شیوهٔ بحثکردن را تغییر میدهد. نتیجهاش این است که برخلاف بحثهای عقلانیِ کلامی، که وقتی میخواهند از دین دفاع عقلانی کنند منظورشان این است که میخواهند یکسری عقاید دینی را اثبات کنند، هدف من این نیست که در این جلسات چیزهایی بگویم که میخواهم اثباتشان کنم. همچنین برخلاف جلسات دفاع عقلانی از دین که هدفشان برطرفکردن شبهات است، هدف من، دستکم تنها هدفم، این نیست که بیایم اینجا بنشینم و دربارهٔ یکسری شبهاتی که عدهای وارد کردهاند بحث کنم.
دومین نکتهای که جلسهٔ قبل گفتم، و فکر میکنم خیلی خیلی مهم بود و آن را جدی بگیرید، یک تمثیل بود: فکر کنید مثلاً میخواهیم دربارهٔ مکانیک کوانتوم بحث کنیم. تا هر جا شباهت میان این جلسات و بحثکردن دربارهٔ صحت و سقم نظریهای علمی مثل مکانیک کوانتوم را پیش ببرید، فکر میکنم به نتایج خوبی میرسیم. نکتهٔ اصلی این است که مکانیک کوانتوم را به این دلیل مثال میزنم که همهٔ کسانی که فیزیکداناند در حال حاضر بر اساس مکانیک کوانتوم زندگی و کار میکنند، و همهشان هم میدانند که ایرادهایی بر مکانیک کوانتوم وارد است؛ چه از لحاظ فرمولاسیون و چه از لحاظ فلسفی پرسشهایی وجود دارد که فعلاً حلی برایشان ندارد، و این مانع کار بر اساس آن نیست. شباهت اساسی مکانیک کوانتوم با بحث ما، یعنی با این ایدهای که دربارهٔ معنای دفاع عقلانی از دین مطرح میکنم، این است که فیزیکدان ناچار است نظریه داشته باشد.
یعنی اگر کسی بیاید و حتی ۱۰ ایراد خیلی جدی به مکانیک کوانتوم بگیرد، روزی را نخواهید دید که فیزیکدانها بیایند و اعلام کنند: «ببخشید، با توجه به ایرادهایی که به مکانیک کوانتوم وارد شده، ما از فردا دیگر فیزیک نداریم و کار نمیکنیم؛ نظریهای که داشتیم مکانیک کوانتوم بود و این هم غلط از آب درآمد، بنابراین فیزیک را تا اطلاع ثانوی تعطیل اعلام میکنیم تا نظریهٔ درستی پیدا شود.» فکر میکنم هیچ روزی چنین اتفاقی نمیافتد، کما اینکه تا حالا نیفتاده است. مثلاً انیشتین ایرادهای خیلی جدیای داشت که برطرف شد؛ ایرادهای دیگری هم بوده که برطرف نشده است. شرودینگر مثال معروف گربهٔ شرودینگر را زده که واقعاً معمای جالبی است و کسی هم پاسخ مشخص و قانعکنندهای برایش ندارد که بحث را فیصله دهد؛ و در عین حال فیزیکدانها دارند با این نظریه زندگی میکنند. دیدگاه ما نسبت به بحثهای نظریای که اینجا مطرح میشود این است: اگر اعتقاداتی را پذیرفتم و در عین حال ایرادهایی هم وجود دارد، زندگی خودم را تعطیل نمیکنم، مگر اینکه نظریهای بهتر از این به دستم بیاید که بتوانم با آن زندگی کنم. فیزیکدانها هیچوقت فیزیک را تعطیل اعلام نمیکنند.
کشف حقایق در زمان کوتاه زندگی
در دوران میان مکانیک کلاسیک نیوتونی و مکانیک نسبیتی آزمایشی انجام شده بود: آزمایش مایکلسون مورلی. احتمالاً خیلیهایتان اگر فیزیک مدرن را پاس کرده باشید، با آن آشنا هستید؛ رشتههایتان را نمیدانم، ولی در رشتههای علوم معمولاً شیمی و ریاضی و فیزیک همه یک درس فیزیک مدرن دارند. این آزمایش اصلاً تناقضی با مبانی فیزیک به وجود آورده بود. آزمایش را بارها و با دقت تکرار کرده بودند و به نظر میآمد این نتیجه درست است، ولی با مبانی فیزیک مشکل داشت. در طول سالهایی که این مشکل وجود داشت، تا اینکه نظریهٔ نسبیت انیشتین، یعنی نظریهٔ نسبیت خاص، آمد و مشکل را به بهترین وجه ممکن حل کرد، فیزیک تعطیل نشد و فیزیکدانها کارشان را تعطیل نکردند. بعضیها توجیهات الکی آوردند و مدلهایی ارائه کردند که تا حدودی مثل مرهمی روی این درد بود و ساکتش میکرد، ولی برای فیزیکدانها خیلی قانعکننده هم نبود. فیزیکدانها زندگیشان را کردند تا اینکه این نظریهٔ بهتر آمد و جایگزین شد.
یک شباهت بحث ما با این تمثیل مکانیک کوانتوم این است که اگر میخواهیم عقیدهای را کنار بگذاریم و عقیدهٔ دیگری را بگیریم، باید دنبال نظریهٔ جایگزین باشیم؛ نه اینکه کلاً بگوییم اعتقاداتی داشتیم، ۲ شبهه پیدا شد و نتوانستیم جواب بدهیم، بنابراین عقایدمان یکدفعه ترکید و تهی شد و مثلاً دوباره به نقطهٔ صفر رسیدیم. نکتهٔ خیلی مهم دیگر دربارهٔ این تمثیل این است: اگر بخواهید جلساتی با عنوان دفاع عقلانی از مکانیک کوانتوم برگزار کنید، چه کار میکنید؟