→ بازگشت به دفاع عقلانی از دین

جلسهٔ ۶ · دفاع عقلانی از دین

قوانین علمی و نسبت آن با خداوند

۱۰,۰۲۸ واژه · ۲۰ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او با یادآوری برهان واجب‌الوجود و دو ایمیل آغاز می‌کند: یک پرسش دربارهٔ تسلسل و یک نظر دربارهٔ اثبات و بازی‌های زبانی. در پاسخ، پذیرفتن موجودی غیرشهودی را از نقض قواعد عقلی جدا می‌کند، از ذره و قانون در فیزیک مثال می‌آورد و می‌پرسد جنس قانون چیست. سپس به نبود مدل رقیب و به توجیه جامعه‌شناختی بی‌دینی می‌رسد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

یادآوری جلسه و برهان واجب‌الوجود

در دو جلسهٔ اخیر نوعی برهان عقلی را مطرح کردیم که شاید نمونه‌ای از برهان‌هایی باشد که به آن‌ها برهان‌های وجودی یا چیزی شبیه آن می‌گویند. گفتم که به نظر من این برهان بیان بسیار ساده‌ای دارد و تا حدود زیادی بدیهی است، دست‌کم آغاز برهان. همان‌طور که جلسهٔ قبل گفتم، ادامهٔ آن، یعنی اثبات اینکه آنچه در این برهان ثابت می‌شود همان خداوندِ ادیان است، ممکن است بدیهی نباشد؛ اما خود برهان بدیهی به نظر می‌رسد. برهان این است که اگر بخواهیم وجود جهان را توجیه کنیم، این فرض که همه‌چیز به علت نیاز دارد، یعنی همهٔ موجودات ممکن‌الوجودند، فرضی متناقض است. برای آنکه وجود جهان توجیه شود، لازم است فرض کنیم دست‌کم یک موجود هست که برای وجود خودش به علت نیاز ندارد؛ به اصطلاح حکمت قدیم، بپذیریم که یک واجب‌الوجود هست.

این مطلب را در جلسهٔ چهارم به‌اختصار گفتم و در جلسهٔ پنجم کوشیدم از راهی، شهودی از آن به دست بدهم و مفهوم واجب‌الوجود را تا حدودی به چیزی نزدیک کنم که به آن خدا می‌گوییم، به همان معنای مذهبی که از قبل با آن آشنا هستیم.

سوال ایمیل: تسلسل در برابر واجب‌الوجود

یکی دو پرسش با ایمیل رسیده که می‌خواهم درباره‌شان صحبت کنم: یکی پرسش است و دیگری بیشتر نظر است تا پرسش. متن دومی را، چون کمی طولانی‌تر بود، اینجا دارم؛ اما اولی را نمی‌توانم عیناً برایتان بخوانم و آنچه از آن یادم مانده را می‌گویم.

پرسش بسیار ساده‌ای است: اگر قرار است تن بدهیم و به موجودی معتقد شویم که به علت نیاز ندارد، چرا از اول نپذیریم که چیزهایی مثل دور یا تسلسل قابل‌قبول‌اند؟ گویی من به هر حال به چیزی خلاف شهود خودم معتقد می‌شوم؛ پس می‌توانم از اول بگویم که اصولاً تسلسل قابل‌قبول است، چون در هر دو مورد به چیزی خلاف شهود رسیده‌ام. پرسش چنین محتوایی داشت.

در طرح این پرسش مشکلی وجود دارد: ما با پذیرفتن واجب‌الوجود به چیزی نامعقول و خلاف عقل تن نداده‌ایم. ممکن است کسی بگوید این با تجربهٔ روزمرهٔ من تعارض دارد، اما نمی‌تواند بگوید چیزی خلاف عقل را پذیرفته است.

مثالی بزنم. فرض کنید کسی معتقد باشد هر چیزی که در دنیا هست قابل رؤیت است. کسی دیگر استدلالی عقلی در همین حد ساده بیاورد که نه، این ممکن نیست و حتماً باید چیزی غیرقابل‌رؤیت وجود داشته باشد. آن‌گاه شخص اول بگوید: اگر قرار باشد به چیزی غیرقابل‌رؤیت که نمی‌بینمش معتقد شوم، که دوستش ندارم و خلاف شهود من است، استدلال عقلی تو را نمی‌پذیرم.

دو سطح غیرشهودی بودن

اینجا دو چیز در کار است. یکی قواعد عقلی است، مثل امتناع تناقض: من نمی‌توانم بپذیرم که چیزی در آنِ واحد هم وجود داشته باشد و هم وجود نداشته باشد. دیگر اینکه چیزی خلاف عادت من است. مثلاً من هیچ قاعدهٔ عقلی‌ای نمی‌بینم که به من بگوید همهٔ موجودات حادث‌اند و موجود ازلی وجود ندارد؛ چنین قاعدهٔ عقلی‌ای در ذهن ما نیست، هرچند همهٔ تجربهٔ ما با موجوداتی است که همه ابتدا و انتهایی دارند. عقل من به من نمی‌گوید که غیر از این ممکن نیست؛ فقط عادت ما این است که موجودات این‌گونه‌اند.

می‌خواهم بگویم از نظر غیرشهودی‌بودن اینجا دو ساحت هست. یک بار چیزی است که تا حالا مشابهش را ندیده‌ام و برایم تازه است؛ این تا اندازه‌ای غیرشهودی است، اما عقل من به من نمی‌گوید که چنین چیزی وجود دارد یا ندارد و چنین حکمی به من نمی‌دهد. از سوی دیگر یک سری قواعد عقلی داریم، مثل امتناع تناقض و مانند آن، که همان‌ها به ما نتیجه می‌دهند که دور و تسلسل باطل است؛ یعنی غیرممکن است، نه غیرشهودی به معنای غیرمتعارف. در حالی که وجود یک موجود ازلی یا وجود یک واجب‌الوجود چیزی نیست که امتناع عقلی داشته باشد، از آن نوع که مثلاً تناقض امکان ندارد.

این غیرشهودی‌بودن و غیرمتعارف‌بودن را هم‌سطح قواعدی عقلی نگیریم که ما نه‌تنها نقضشان نمی‌کنیم، بلکه گویی مغز ما توان نقض‌کردنشان را ندارد. من اصلاً نمی‌توانم نظامی فکری و شناختی نسبت به جهان داشته باشم و در آن امتناع تناقض را کنار بگذارم؛ زیرا اگر امتناع تناقض نباشد، هر گزاره‌ای که به نظرم درست بیاید در عین حال غلط هم هست، در حالی که شناخت یعنی اینکه بالاخره جاهایی قضاوت کنم که این درست است و آن غلط. اگر بخواهم در حد نظری چنین چیزی را وارد نظام ذهنی خودم کنم، موضوع این است که مغز ما اصلاً نمی‌تواند با چنین قاعده‌ای کار کند. البته همه‌چیز را می‌توانیم روی کاغذ بنویسیم و مثلاً نظامی بسازیم که در آن تناقض ممکن باشد؛ چنین نظامی روی کاغذ همهٔ گزاره‌ها را شامل می‌شود: نه چیزی را می‌توانید اثبات کنید و نه چیزی را رد کنید و همه‌چیز هم‌زمان می‌تواند درست باشد.

این را از غیرمتعارف‌بودن یک موجود جدا کنیم. بگذارید باز مثال‌هایی از فیزیک و امور علمی بزنم که شاید موضوع را روشن‌تر کند. فرض کنید بر اساس مدلی که در فیزیک وجود دارد آزمایش‌هایی ترتیب می‌دهیم و مشاهداتی انجام می‌دهیم و اثری را مشاهده می‌کنیم که با هیچ‌یک از اجزای مدلمان قابل توجیه نیست. آن‌گاه از همین آزمایش‌ها و آن مدل و استدلال‌های منطقی‌ای که در ذهنمان هست نتیجه می‌گیریم که مثلاً باید اینجا ذرهٔ جدیدی وجود داشته باشد. فرض کنید در سطح اتمی آزمایش می‌کنیم و نتیجه می‌گیریم که ذرهٔ جدیدی باید وجود داشته باشد که چنین اثری ظاهر شده است، و اسمی برایش می‌گذاریم.

کشف نپتون و ذره هیگز

یک مثال بسیار معروفش، اگر اشتباه نکنم، کشف نپتون است؛ کمی شک دارم که پلوتون باشد یا یکی دیگر از این سیاره‌ها، اما فکر می‌کنم کشف نپتون است. فرض کنید قانون جاذبه را پذیرفته‌ایم و این منظومهٔ شمسی را تا جایی می‌شناسیم. آن‌گاه می‌بینید که در گردش آن سیارهٔ آخر مشکلاتی پیش می‌آید؛ یعنی اعوجاج‌هایی وجود دارد که با مدل ما سازگار نیست، مگر اینکه فرض کنید چنین سیاره‌ای در لایهٔ بیرونی این منظومهٔ شمسی وجود دارد و چنین مداری دارد و با چنین سرعتی می‌چرخد. چنین سیاره‌ای را ندیده‌اید، اما آن را وارد مدل می‌کنید و می‌گویید اگر چنین سیاره‌ای وجود داشته باشد، این بی‌نظمیِ مثلاً مدار آخر منظومهٔ شمسی قابل توجیه است. نپتون این‌گونه کشف شد: دیدند که از نظر محاسباتی مشکلاتی وجود دارد، بعد رفتند و تلسکوپ گذاشتند، زمانی جایی را نگاه کردند و دیدند واقعاً این سیاره وجود دارد.

ما دربارهٔ همهٔ ذرات به اصطلاح زیراتمی، در مقیاس اتم و مانند آن، چنین روندی را طی کردیم؛ یعنی مشاهدات و تجربیاتی داشتیم و با استدلال‌های منطقی دیدیم که مدلمان کفاف نمی‌دهد و فرض کردیم که مثلاً الکترونی باید وجود داشته باشد. آخرین مورد بسیار مشهورش همین کشف ذرهٔ هیگز است. یک مدل استاندارد وجود داشت که اگر درست بود، می‌بایست ذره‌ای با چنین مشخصاتی وجود داشته باشد. میلیاردها دلار هزینه شد و بزرگ‌ترین و شاید پرهزینه‌ترین پروژهٔ علمی تاریخ انجام شد تا شتاب‌دهنده‌ای در اروپا تأسیس کردند؛ بعد از سال‌ها آزمایشی ترتیب دادند و بالاخره مدتی قبل اعلام شد که نتیجهٔ آزمایش مثبت بوده و آثاری از وجود ذرهٔ هیگز را مشاهده کرده‌اند.

ممکن است کسی بگوید: من این ذرهٔ هیگز را ندیده‌ام و نمی‌دانم چیست، اما در حد مدل می‌دانم. من می‌خواهم به همین قسمت اشاره کنم: من یک مدل و یک سری استدلال‌های منطقی دارم و می‌گویم بنا به این مدل باید فرض کنم چنین چیزی وجود دارد تا چیزهایی توجیه شود، از جمله اثری که مثلاً اینجا مشاهده می‌شود. اکنون نهایتاً ذرهٔ هیگز از ذره‌ای که فقط و فقط یک استدلال منطقی و در حد ریاضی پشتش بود، به جایی رسیده که استدلالی یک مرتبه پایین‌تر، یعنی چیزی شبیه مشاهده، پشتش هست. البته واقعاً مشاهده نیست و خودش را مشاهده نکرده‌ایم، اما کاری انجام شد که فیزیک‌دان‌ها توانسته‌اند در حد مشاهده چیزی را آشکار کنند.

اما آنچه ما درباره‌اش بحث می‌کنیم این است: می‌گویم چیزهایی وجود دارد، یک جهان وجود دارد؛ برای این نه میکروسکوپ لازم دارم و نه هیچ چیز دیگر و با تمام وجود می‌دانم که جهانی وجود دارد. بعد استدلال می‌کنم و می‌گویم اگر همهٔ این موجودات حادث و ممکن‌الوجود باشند، نمی‌شود؛ به این دلیل بسیار ساده. تا اینجایش استدلال منطقی بسیار ساده‌ای است که حتماً باید جهان از جایی شروع شده باشد و باید فرض کنیم چنین موجودی وجود دارد؛ همان‌طور که مثلاً من فرض می‌کنم ذرهٔ هیگز یا الکترون یا چیزهایی وجود دارد، چون برای ساختن مدلی سازگار برای وجود جهان لازمشان دارم.

بعد کسی می‌تواند بگوید: پس از پذیرفتن واجب‌الوجود، این مدل را بسط می‌دهم تا ببینم به کجا می‌رسد؛ آیا مثلاً به تناقض‌های درونی منجر می‌شود یا به کاربردهای جالبی برای فهم جهان، و الی آخر. موضوع این است که روند پذیرفتن وجود یک موجود حتی غیرشهودی چنین است، و مثال علمی‌اش همین است. الکترون چقدر برایتان موجودی شهودی است؟ ذره‌ای که گاهی موج است و گاهی ذره. کدام فیزیک‌دان جرئت می‌کند بگوید من نسبت به الکترون شهود دارم؟ الکترون جزو ذره‌های درشت است؛ کوارک و هیگز و مانند این‌ها که جای خود دارند.

قواعد عقلی و موجودات غیرمتعارف

پروتون و نوترون تا حدودی به نظرمان چیزهایی شبیه توپ‌های کوچک‌اند، اما الکترون چه؟ از الکترون به آن طرف هیچ شهودی نداریم؛ همین‌طور چیزی را فرض کرده‌ایم که بیشتر به نظر می‌رسد چیزی روی کاغذ است، اما لازمش داریم و نمی‌توانیم آن را از مدل کنار بگذاریم. مدلی داریم، مثلاً مدل استاندارد؛ البته وجود الکترون به آن معنا به مدل استاندارد احتیاجی ندارد. مدل استاندارد مدل خاصی است که اسمش استاندارد است؛ منظور از آن، سازمان استاندارد یا مدل استاندارد به معنای مدلِ قاعده‌مند و مانند این‌ها نیست. مدل فیزیکی معروفی است که برایش جایزهٔ نوبل گرفته‌اند و در آن پیش‌بینی شده بود که ذرهٔ هیگز وجود دارد، و چند سال قبل با تلاشی فوق‌العاده بالاخره آثاری از ذرهٔ هیگز مشاهده شد. ما نسبت به الکترون و ذرهٔ هیگز و کوارک‌ها و خیلی چیزهای دیگر شهود نداریم، اما وجودشان را می‌پذیریم، چون مدل خودمان آن‌ها را لازم دارد.

استدلال‌های منطقی‌ای را که ما را به پذیرفتن وجود چیزی غیرمتعارف می‌رسانند، هم‌سطح نقض قواعد عقلی نگیرید. من وجود الکترون را، هرچند بسیار غیرشهودی است و گاهی موج است و گاهی ذره و نمی‌دانم چیست، حاضرم بپذیرم؛ اما حاضر نیستم مثلاً امتناع تناقض را رد کنم. قواعد عقلی در سطحی هستند که نقض‌کردنشان برای ما بسیار سخت، یا حتی می‌شود گفت غیرممکن است؛ در حالی که پذیرفتن بعضی موجودات غیرمتعارف در سطح پایین‌تری است: اگر بتوانیم نپذیریم و از آن بگریزیم، می‌گریزیم. دلیلی ندارد که من چیزی غیرمتعارف را همین‌طور بی‌جهت بپذیرم؛ اما اگر استدلال‌های منطقی و شواهدی داشته باشم، ممکن است هر چیز غیرمتعارف و غیرشهودی را بپذیرم، ولی قواعد عقلی خودم را نقض نمی‌کنم.

باز تأکید می‌کنم که اگر کمی دقت کنید، به نظر می‌رسد قواعد عقلی قابل نقض نیستند؛ یعنی اصلاً مغز ما به‌گونه‌ای کار می‌کند که با این قواعد کار می‌کند. بعضی فکر می‌کنند چون در ریاضیات منطق چندارزشی وجود دارد، مغز ما می‌تواند چندارزشی فکر کند. در منطق معمولی درست و غلط دارید، و منطق‌های چندارزشی‌ای هست که مثلاً در آن‌ها درست هست، غلط هست و یک چیز دیگر هم هست. بعضی فکر می‌کنند بنابراین مغز ما می‌تواند چندارزشی فکر کند، در حالی که چنین نیست. گزاره‌های این مدل‌های منطق چندارزشی یا درست‌اند یا غلط و مغز ما آن‌ها را چندارزشی بررسی نمی‌کند. منطق چندارزشی به‌عنوان یک مدل ساخته می‌شود، اما مغز ما وقتی آن را مطالعه می‌کند، دربارهٔ گزاره‌هایش می‌گوید یا درست‌اند یا غلط، استدلال می‌آورد و اثبات می‌کند؛ مغز من از این چارچوب خارج نمی‌شود. مثلاً قضایایی را ثابت می‌کنیم و می‌گوییم در منطق سه‌ارزشی با این فرض‌ها این درست است. نمی‌توانیم از قواعد عقلی‌مان صرف‌نظر کنیم، اما می‌توانیم موجودات غیرمتعارف را بپذیریم.

اصلاً به نظر می‌آید دانش بشر همین‌طور گسترش پیدا می‌کند: با مشاهدات و استدلال‌هایی ناگهان گویی موجودات جدیدی را کشف می‌کند؛ به نظرمان می‌رسد که اینجا ذراتی وجود دارد یا میکروب وجود دارد. لازم نیست میکروب را اول دیده باشیم؛ هرچند دربارهٔ میکروب واقعاً به نظر می‌آید که اول مشاهده انجام شده و با استدلال به وجود میکروب نرسیدند، چون در زیست‌شناسی باب نبود که چنین موجوداتی را این‌گونه کشف کنند. اما بعداً دیدید که باب شد. در زیست‌شناسی هم بالاخره پیش از آنکه دی‌ان‌ای یا ژن را کشف کنیم، بنا به شواهدی به این رسیدیم که چنین چیزهایی باید وجود داشته باشند و بعداً رفتیم و ساختارشان را به دست آوردیم. اول از یک سری آزمایش‌ها و با یک سری استدلال‌های منطقی حدس زدند که چیزی به اسم ژن باید وجود داشته باشد و جایش را پیدا کردند؛ بعد شرودینگر حدس زد که اگر این ویژگی درست است، این باید مثلاً رشته‌ای به این شکل باشد؛ بعد مشاهداتی با اشعهٔ ایکس و آزمایش‌هایی از این دست انجام دادند و نهایتاً مدل دی‌ان‌ای را ساختند، و اکنون به حدی رسیده که می‌شود گفت آن را مشاهده کرده‌ایم.

اما وقتی دانش‌ها بنیادی می‌شوند و می‌خواهند از تجربه‌های روزمره و چیزهایی که زیر میکروسکوپ و مانند آن دیده می‌شود فراتر بروند، با همین شواهد و استدلال‌های منطقی ناچاریم چیزی را وارد مدلمان کنیم. برای توجیه وجود جهان باید وجود واجب‌الوجود را بپذیریم، هرچند از نظر شهودی در ابتدای امر چندان برای ما قابل حس‌کردن نباشد. حتی اگر بگویم واجب‌الوجودی هست، ولی نمی‌دانم چیست و هیچ چیز دیگری درباره‌اش نمی‌دانم، اشکالی ندارد. البته من سعی کردم چیزهایی درباره‌اش بگویم و همه سعی می‌کنند چیزهایی بگویند؛ اما فرض کنید اصلاً بگویم واجب‌الوجودی هست که هیچ چیز درباره‌اش نمی‌دانم، ولی حتماً وجود دارد؛ این اشکالی ندارد. این یک نکته بود: این دو سطح، یعنی نقض قواعد منطقی و نقض عادت، را با هم قاطی نکنیم.

موضوع الکترون و هیگز و مانند این‌ها گویی این‌گونه به نظر می‌رسد که این‌ها به‌طور غیرمستقیم قابل تجربه‌اند. می‌دانم که اینجا بحث‌هایی شروع می‌شود و اگر آدم بخواهد ادامه بدهد، ممکن است تعداد زیادی جلسه به بحث‌هایی از این دست بگذرد. من میل ندارم چنین شود، اما گاهی اگر پرسشی پیش بیاید و پرسیده شود، واقعاً اجتناب‌ناپذیر است. یکی از این بحث‌ها این است که تجربه یعنی چه. فیزیک‌دان‌ها مثلاً می‌گویند ما الکترون را می‌پذیریم، بعد آزمایش‌هایی انجام می‌دهیم که وجود الکترون را تأیید می‌کند. از نظر یک آدم خداشناس، همهٔ اتفاق‌هایی که در دنیا می‌افتد می‌تواند تأیید وجود واجب‌الوجود باشد، اگر آن استدلال را پذیرفته باشد؛ میکروسکوپ هم لازم ندارد و هر ممکن‌الوجودی نشان می‌دهد که واجب‌الوجودی هست، اگر آن استدلال منطقی را فهمیده باشد. اما به نظر می‌آید که در علم منظور از آزمایش و تجربه چیز دیگری است؛ حالا معلوم نیست چه فرقی دارد و وارد این بحث نمی‌شوم.

تجربه، قانون و کشف جاذبه

اما موضوع دیگری را هم اینجا یادداشت کرده‌ام که بد نیست بگویم. اصلاً چندین قرن است که به‌طور منظم وجود چیزهای بسیار بنیادی را پذیرفته‌ایم، بدون اینکه بتوانیم درباره‌شان مشاهده‌ای انجام دهیم یا بگوییم چیستند. وقتی مشاهده می‌کنیم که تحت شرایط کاملاً مساوی، تا حدی که می‌توانیم کنترل کنیم، هر بار که آزمایشی تکرار می‌شود به نتیجهٔ همواره ثابتی می‌رسد، نتیجه می‌گیریم که اینجا قانونی وجود دارد. مثال معروفش قانون جاذبه است. من نظمی در حرکت کرات می‌بینم. اصلاً نیوتن چگونه قانون جاذبه را کشف کرد؟ نه می‌دانست جاذبه چیست و نه آن را احساس کرده بود. ماجرای افتادن سیب و این‌ها را کنار بگذارید؛ این‌ها در حد شوخی است.

پرسش این بود که اگر فرض کنیم ماده می‌تواند نیرویی وارد کند، یعنی چیزی به اسم جاذبه وجود دارد، آن‌گاه چه فرمولی باید بنویسیم تا این منظومهٔ شمسی و حرکت سیاراتش توجیه شود. نیوتن قانون جاذبه را این‌گونه کشف کرد. حالا من اصلاً نمی‌دانم ماجرای سیب وجود داشته یا نه؛ اینکه فرض کنیم نیرویی نامرئی میان کرات هست، ایدهٔ بسیار پیچیده‌ای نیست که به افتادن سیب احتیاج داشته باشد. حرکت کرات به دور خورشید مثل این است که طنابی آن‌ها را نگه داشته و دارند می‌چرخند. حالا این تصور نیروی جاذبه از کجا آمده، از سیب یا هر چیز دیگری، به هر حال یک فرض است: فرض کنید کرات به همدیگر نیرو وارد می‌کنند. حالا این نیرو را به چه مقدار و طبق چه فرمولی باید وارد کنند تا نظم این منظومهٔ شمسی توجیه شود؟ نیوتن با محاسبات ریاضی متوجه شد که نیرو باید با عکس مجذور فاصله و با جرم دو کره‌ای که به همدیگر نیرو وارد می‌کنند متناسب باشد؛ اگر این‌طور باشد، می‌شود منظومهٔ شمسی و چگونگی این حرکات کرات را توجیه کرد.

این نمونهٔ کشف در قانون است. من نظمی را می‌بینم، مثلاً حرکات دقیق سیارات را؛ بعد فرض می‌کنم که این‌ها با این فرمول بر همدیگر نیرو وارد می‌کنند و نشان می‌دهم که این نظم را با این فرمول و این فرض که نیروی جاذبه وجود دارد می‌توانم توجیه کنم. می‌گویم که یک قانون علمی را کشف کرده‌ام و درستی‌اش به این است که نشان می‌دهد این مدل ریاضی که ساخته‌ام حرکات کرات را توجیه می‌کند. بعد نگاه می‌کنم و می‌بینم حرکات سماوی دیگر را هم توجیه می‌کند و حرکات روی زمین را هم توجیه می‌کند؛ بنابراین به نظر می‌آید قانون درستی کشف شده است. ما به‌عنوان کسانی که علم و فیزیک خوانده‌ایم یک عادت ذهنی داریم: هیچ‌وقت نمی‌پرسیم که این‌ها چگونه به همدیگر نیرو وارد می‌کنند و جنس این نیرو چیست. روز اول می‌پرسیدند، اما کم‌کم عادتی ذهنی به وجود آمد که این پرسش را نمی‌پرسیم.

عادت نپرسیدن از جنس نیرو

ما عادت کرده‌ایم؛ به مدرسه رفتیم، همین‌طور به ما یاد دادند و ما هم دیگر نپرسیدیم. شاید اولین باری که معلمی سر کلاس قانون جاذبه یا چیزی شبیه آن را گفته، یکی از دانش‌آموزان، معمولاً دانش‌آموزان ته کلاس، نه شاگردزرنگ‌هایی که حرف معلم را گوش می‌دهند، گفته باشد: آقا، این چگونه است؟ چگونه نیرو وارد می‌کنند؟ و معلم گفته باشد: تو نمی‌فهمی. یا گاهی معلم‌ها به دروغ می‌گویند که بعداً به شما می‌گویند؛ ما هم که ۸ یا ۹ سال داریم، می‌گوییم معلم راست می‌گوید. اما هرچه جلوتر می‌روید، می‌بینید هیچ‌کس به شما نمی‌گوید که این قانون جاذبه چگونه عمل می‌کند. یک بار این است که فرضی بکنید که این‌ها به این مقدار به همدیگر نیرو وارد می‌کنند و بعد بگویید منظومهٔ شمسی و همه‌چیز توجیه می‌شود؛ اما قانون جاذبه چیست؟ این دو کره که این همه با همدیگر فاصله دارند، چگونه روی همدیگر اثر می‌گذارند؟ این چیز مبهمی است که کسی نمی‌دانست و نمی‌داند.

در طبیعیات قدیم می‌گفتند نیرو واردکردن از فاصله و بدون واسطه ممکن نیست؛ به نظرشان بسیار واضح می‌آمد که از راه دور نمی‌شود نیرو وارد کرد. اما نیوتن این فرض را کرد و فرمول‌هایش آن‌قدر زیبا بود و همه‌چیز را چنان خوب توجیه می‌کرد که همه مجاب شدند که لابد می‌شود. پس ما به وجود چیزی به اسم قانون جاذبه معتقد شدیم بدون اینکه بدانیم چیست. اصلاً در علم چیزی متعارف‌تر از این وجود ندارد: به‌طور مداوم قوانینی کشف می‌کنیم، امروز استرین تئوری و چه می‌دانم هر جای دیگری در فیزیک، و یک سری قواعد و قوانین مربوط به جهان را کشف می‌کنیم و اصولاً هم توضیح نمی‌دهیم که این‌ها چیستند و از کجا آمده‌اند. اگر کمی فیزیک بدانید، در دانشگاه فیزیک خوانده باشید یا کتاب‌های عمومی فیزیک خوانده باشید، احتمالاً می‌دانید که حدود یک قرن قبل وجود قانون جاذبه کلاً ملغی شد.

نسبیت عام و انحنای فضا-زمان

اساس نظریهٔ نسبیت عام اینشتین این بود که این کرات اصلاً بر همدیگر نیرو وارد نمی‌کنند، بلکه به شکل دیگری نظم می‌گیرند؛ اصلاً چیزی به اسم نیروی جاذبه وجود ندارد، بلکه قوانین دیگری وجود دارد که باز باید آن‌ها را فرض کنیم. آن قانون این است که مثلاً فرض کنید در جهانی زندگی می‌کنیم که جرم، فضا-زمانِ اطراف خودش را دچار انحنا می‌کند. خورشید چون فضا-زمان اطراف خودش را دچار انحنا کرده، کرات گویی در آن فضا-زمانِ انحنایافته روی خط مستقیم حرکت می‌کنند؛ این مدارها برای آن‌ها مثل خط مستقیم است و بنابراین گویی آزادانه حرکت می‌کنند. مثل اینکه ظرفی با انحناهایی بسازید و گلوله‌ای در آن بیندازید و گلوله شروع کند روی مداری حرکت کند. اگر فضا-زمانی چهاربعدی، مثل آنچه اینشتین فرض می‌کند، داشته باشیم، کرات واقعاً روی مسیری برای ابد حرکت می‌کنند، دقیقاً گویی خودشان فکر می‌کنند در مسیر مستقیم می‌روند. همان‌طور که در خلأ اگر ذره‌ای را پرتاب کنید، بنا به قوانینی که فکر می‌کنیم وجود دارد، روی خط مستقیم می‌رود و متوقف نمی‌شود؛ اما چون فضا-زمانِ جهان خمیدگی دارد، کرات روی مسیرهای منحنی و مدارهای بسته حرکت می‌کنند.

این توجیهی با قانون‌های جدید برای منظومهٔ شمسی و بسیاری چیزهای مشابه دیگر در دنیاست: قانون جاذبه‌ای وجود ندارد، اما قانون‌های جدیدی وجود دارند که وحشتناک هم هستند؛ چون حالا فضا-زمان چیست؟ اکنون فرض کرده‌ام چیزی وجود دارد که تحت تأثیر جرم انحنا پیدا می‌کند. بله، بعد از اینشتین هیچ چیزی با عنوان نیروی جاذبه وجود ندارد. در مدرسه هم نباید این را بگویند؛ نمی‌شود قانون جاذبه را به بچه درس داد و گفت این غلط است و بعداً درستش را به تو می‌گویم. در لحظه‌ای که درس می‌دهی، باید بگویی ببین نیوتن چه کار شگفت‌انگیزی کرد که همه‌چیز را توجیه می‌کند و قوانین کپلر را به دست آورد و الی آخر. مکانیک کوانتوم کل فیزیک کلاسیک را نقض کرده است، اما نمی‌شود روز اول به بچه مکانیک کوانتوم درس داد؛ و نمی‌توانید چیزی را درس بدهید و بگویید این درست نیست. هیچ معلمی این کار را نمی‌کند و معمولاً از نظر آموزشی هم واقعاً نمی‌شود این کار را کرد. نمی‌شود هم به دانش‌آموز هیچ چیز نگفت و گفت فیزیک را می‌گذاریم برای وقتی که مثلاً ۳۰ ساله شد و به اندازهٔ کافی ریاضی بلد بود؛ بالاخره باید چیزی به او بگویی.

من اصلاً کاری ندارم کدام قانون درست است. موضوع این است که ما چگونه معتقد می‌شویم که فضا-زمانی چهاربعدی وجود دارد که اصلاً نمی‌دانیم چیست. فضا-زمان چهاربعدی‌ای که انحنا پیدا می‌کند، خودش اصلاً هیچ چیز نیست؛ یعنی جرم و مانند آن ندارد. آدم فکر می‌کند فضا خودش چیزی تخیلی است، اما حالا این فضا واقعاً انحنا پیدا می‌کند، اجرام در آن روی به اصطلاح ژئودزیک‌ها حرکت می‌کنند و تمام قوام حرکات آسمانی این‌گونه توجیه می‌شود.

فرض علمی و تغییر مدل‌ها

می‌خواهم یک قدم آن طرف‌تر بروم. می‌خواهم بگویم این روند کاملاً عمومی است: من با استدلال‌های منطقی می‌فهمم که باید فرض کنم چیزی وجود دارد، و ما در علم تمام مدت این کار را می‌کنیم؛ می‌توانم بگویم هر روز این کار را می‌کنیم. مسئله فقط وجود ذرات نیست. هر قانون علمی را که کشف می‌کنم، به‌طور مداوم وجود چیزهایی را فرض می‌کنم که ممکن است به‌طور مستقیم ندیده باشم و ندانم چیستند، اما می‌گویم جهان باید این‌گونه باشد؛ مثلاً فضا-زمان باید بتواند تحت تأثیر جرم خمیده شود. بعد آزمایش‌هایی ترتیب می‌دهم و مثلاً به نظر می‌آید آن نظریه درست است. هیچ تضمینی وجود ندارد که نظریهٔ سومی بعد از نسبیت عام نیاید.

نظریهٔ نیوتن چقدر دوام آورد؟ از اواخر قرن هفدهم تا مثلاً اوایل قرن بیستم، یعنی ۲۰۰ و چند سال دوام آورد. از وقتی نیوتن آن کتاب را منتشر کرد و این مطالب را در آن بیان کرد تا وقتی که مقالات نسبیت عام در ۲۰۱۵ منتشر شد، همه با تمام وجود به وجود نیروی جاذبه و قانون جاذبهٔ نیوتن ایمان داشتند؛ اکنون اصلاً دنیا شکل دیگری شده است. حالا ۱۰۰ سال گذشته و شاید همین فردا یا پس‌فردا قانون دیگری بیاید. اکنون مشکلاتی در فیزیک وجود دارد که عده‌ای معتقدند راه‌حلش تغییر نسبیت عام است، برای اینکه پاره‌های علم فیزیک، یعنی دانش ما دربارهٔ کیهان و دانش ما دربارهٔ دنیای زیراتمی، بتوانند با همدیگر سازگار شوند و نظریهٔ واحدی پیدا شود. عده‌ای معتقدند باید از نسبیت عام صرف‌نظر کرد و نظریهٔ دیگری را جانشینش کرد؛ در آن صورت آن فضا-زمانی که فعلاً وجودش را پذیرفته‌ایم وجود ندارد.

می‌خواهم واقعاً یک قدم بزرگ‌تر بردارم. آنچه ما از بچگی به آن عادت کرده‌ایم و نمی‌پرسیم، اما قبلاً می‌پرسیدند و چیزی درباره‌اش می‌گفتند، این است که اصلاً اینکه قانون وجود دارد یعنی چه؟

استعاره شیارها و آنتولوژی قانون

این حرف آن‌قدر بنیادی است که احساس می‌کنم هر کس به او می‌گویم، اول تصور می‌کند که حرف بی‌معنایی می‌زنم. بگذارید مثالی بزنم. فرض کنید چند توپ فلزی را روی سطحی، مثلاً پلاستیکی، گذاشته‌ام. کمی صبر می‌کنم و می‌بینم این گوی‌های فلزی، که تعدادشان هم زیاد است، شروع به حرکت می‌کنند. تنها چیزی که می‌بینم این است که یک سری گوی فلزی اینجا هستند و شروع به حرکت می‌کنند؛ بعد حرکتشان نظم پیدا می‌کند و شکل جالب، بسیار پیچیده و منظمی روی صفحه می‌سازند؛ اصلاً فرض کنید عبارتی را برای من می‌نویسند.

اولین تصوری که ممکن است به ذهنم برسد این است که کسی زیر این صفحه در جعبه‌ای هست و مثلاً آهن‌ربا در دست دارد و این حرکت‌ها را انجام می‌دهد؛ این‌ها را می‌برد و آن عبارت را می‌نویسد. بنابراین از آنچه دیدم، به وجود آدمی آن زیر پی می‌برم. بعد کسی جعبه را باز می‌کند و می‌بینیم نه، اصلاً کسی آن زیر نیست و آهن‌ربایی هم در کار نیست. اما خودم دقت می‌کنم و می‌بینم این میز شیارهایی دارد که چندان دیده نمی‌شد؛ علت اینکه این گوی‌ها رفتند و سر آن جاها ایستادند همین شیارهاست. مهره‌ها در این شیارها حرکت کردند و رفتند و آن عبارت را نوشتند یا آن شکل منظم را پدید آوردند. علت حرکتشان هم این بود که مثلاً میز لرزش‌های کوچکی داشته است؛ آن حرکت‌هایی را که دیدم، آهن‌ربا یا کسی ایجاد نکرده و نیروی خاصی به آن‌ها وارد نشده است. برنامه این‌گونه بوده که این میز را طوری ساخته‌اند که شیارهای تقریباً نامرئی دارد، اما اگر دقت کنم هست، در حدی که این‌ها را هدایت می‌کند. حرکت هم از لرزش‌های طبیعی است که همین‌طور اتفاق می‌افتد؛ در تهران که نمی‌دانم روزی چند صد زلزلهٔ حدود ۲ ریشتر می‌آید، جریان هوا هم هست و مانند این‌ها. اگر مهره‌ها و گوی‌ها هم وضع خوبی داشته باشند، یا حتی سطح شیب کوچک و نامحسوسی داشته باشد که کمکشان کند به یک سمت بروند، این‌ها تحت هدایت آن شیارها به آنجا رسیده‌اند.

این توضیح قانع‌کننده‌ای است. احساس می‌کنم قاعده‌ای که باعث شد این اتفاق، که کاملاً تنظیم‌شده به نظر می‌آید، بیفتد، وجود یک سری شیار است. این شیارها مثل چه هستند؟ مثل قوانین؛ قوانینی که در جهان فیزیکی هست. اکنون مثلاً اینشتین به ما چه می‌گوید؟ می‌گوید کل جهان گویی شیارهایی دارد که طبق قاعده‌ای به وجود آمده‌اند، و این‌ها باعث حرکات منظمی می‌شوند که در طول تاریخ مردم را مسحور می‌کرد که عجب نظمی در حرکت کرات وجود دارد؛ چنان‌که می‌شد گفت چند هزار سال بعد کسوفی به مدت فلان ساعت در فلان روز در فلان منطقه دیده می‌شود، چون نظم بی‌نظیری در همین منظومهٔ شمسی وجود دارد. جاهای منظم‌تر از این هم در دنیا هست و هرچه به دنیا نگاه کنید، نظم بیشتری می‌بینید. آنچه ما با عنوان قوانین می‌گوییم، که نمونه‌اش مثلاً نسبیت عام اینشتین است، چیزی مثل همین شیارهاست: جهان طوری است که اگر می‌بینم ذرات به شکل خاصی رفتار می‌کنند، برای این است که بسترهایی برایشان آماده شده است.

حالا من نمی‌دانم این بسترها دقیقاً چیستند. زمانی، مثل قانون جاذبه، فکر می‌کردم نیرویی این چیزها را حرکت می‌دهد؛ بعد فهمیدم نه، نیروی خاصی نیست و بستری است که مثلاً شیارهایی ایجادش کرده‌اند، یا هر نظریهٔ دیگری که ممکن است داشته باشم. اما نکته‌ای که می‌خواهم به آن توجه کنید این است که بالاخره چیزی وجود دارد؛ شیارهایی وجود دارند. هر طور بگویید که در این جهان ذرات تحت قانونی حرکت می‌کنند، آن قانون چیزی است که وجود دارد. تا حالا اصلاً در کلاس فیزیک این‌گونه به شما گفته‌اند؟ یعنی اکنون می‌توانم بپرسم که جنس قانون چیست. آنچه می‌گویم و وقتی آدم اول آن را می‌پرسد طرف فکر می‌کند حرف بی‌معنایی می‌شنود، همین پرسش است که این قوانین چیستند و چه جنسی دارند. در مثال من، اول تصورم این بود که آهن‌ربایی هست و آدم هوشمندی که این کارها را می‌کند؛ بعد فهمیدم نه، جنس آنچه باعث این اتفاق شده یک سری شیار است و یک سری حرکات مثلاً تصادفی که این مهره‌ها را در آن شیارها حرکت داده است. نمی‌توانم بگویم هیچ چیز وجود ندارد؛ وقتی می‌گویم قانون جاذبه یا نسبیت عام وجود دارد، دارم می‌گویم چیزی وجود دارد. این چیز چیست؟

پرسش این است که آیا این چیز خودش مثلاً از نوع ذرات است. به نظر می‌آید قانون از نوع ذرات نیست. ما در فیزیک برای پاسخ دادن محدودیت داریم: آیا از جنس امواج الکترومغناطیسی است؟ در فیزیک کلاً چند چیز وجود دارد: یا ذرات‌اند یا امواج الکترومغناطیسی، و اخیراً هم چیزی به اسم انتنگلمنت که از هیچ‌یک از این دو نیست؛ به نظر می‌آید جنسش اصلاً در فیزیک کلاسیک، یعنی فیزیک تا جایی که اینشتین بلد بود، نمی‌گنجد. از مکانیک کوانتوم به بعد کم‌کم چنین موجودیتی پذیرفته شده است، چون آثاری دیده می‌شود که از هیچ‌یک از دو نوعی که پیش‌تر می‌شناختیم نیست. منظورم این است که فیزیک‌دان اگر بخواهد با محدودیت‌هایی که دارد پاسخ بدهد، باید بگوید مثلاً این از جنس امواج الکترومغناطیسی است، از جنس فضا-زمان است، از جنس انتنگلمنت است، یا اصلاً جنس جدیدی را فرض کند و بگوید این چیزی در دنیاست که باعث می‌شود چنین شیارهایی پدید بیاید، و الی آخر. نکته این است که اگر بگویم قانونی وجود دارد، به معنای واقعی کلمه دارم می‌گویم چیزی وجود دارد و حالا باید بگویم این چیز چیست، نه اینکه فرمول قانون چیست. این دو پرسش با هم فرق می‌کنند: یکی اینکه فرمول قانون جاذبه چیست و آیا از روابط اینشتین تبعیت می‌کند، و دیگری اینکه قانون اصلاً چیست و به‌عنوان یک موجودیت چه جنسی دارد.

اینکه می‌گویم قبلاً این مسئله مطرح می‌شد، منظورم این است که مثلاً تا پیش از پیدایش علم جدید، و پیش از آنکه به حرف‌هایی از این دست عادت کنیم که چندان نمی‌دانیم یعنی چه، در فلسفه، چند قرن قبل، تصورشان این بود که مثلاً یک عالم خلق وجود دارد و یک عالم امر. واقعاً اعتقاد داشتند که در جهان فیزیکی قوانینی وجود دارد و خداوند قوانینی وضع کرده است، همان‌طور که برای آدم‌ها شریعت وضع کرده است؛ یعنی مثلاً به کرات گفته است که طبق این قاعده حرکت کنید.

قانون در فلسفه قدیم وعلم جدید

چنین قاعده‌ای مثلاً چیزی است در عالم امر. من اصلاً نمی‌دانم، و خودشان هم دقیقاً نمی‌دانستند، که چیست؛ اما این‌طور نبود که هیچ نظریه‌ای نداشته باشند. نظریه‌ای فلسفی دربارهٔ جایگاه قوانین داشتند: خداوند واقعاً در عالم تکوین قانون و امر وضع کرده و همهٔ موجودات از قوانینی پیروی می‌کنند؛ این قوانین مثل کلام خداوندند که به آن‌ها وحی شده است. مثلاً یک توجیه عرفانی ساده این بود که همهٔ موجودات، همهٔ این کرات، هوشمندند و خداوند چیزهایی را به آن‌ها امر کرده و آن‌ها اطاعت می‌کنند. جنس این قوانین مثل قوانین خود ماست، قوانینی که شهر و کشور را با آن‌ها اداره می‌کنیم. می‌خواهم بگویم چون چنین تصوری داشتند، برایشان عجیب نبود که قوانینی وجود دارد؛ می‌گفتند این‌ها چیزهایی‌اند که جزو امر الهی‌اند و بعد می‌رفتند و کشفشان می‌کردند.

بعد ناگهان این فرمول‌های فیزیک و ریاضی آمد. اصلاً کلمهٔ قانون از اینجا آمده که آدم‌های مذهبی فکر می‌کردند خداوند با قانون حکومت می‌کند؛ فقط انسان‌ها می‌توانند قانون را بشکنند و غیرانسان‌ها کاملاً از قوانین تبعیت می‌کنند. کلمهٔ قانون از اینجا آمده، چون تصورشان این بود که طبیعت هم، مثل عالم انسانی، قوانینی برایش وضع شده که از آن تخطی نمی‌کند. اگر کسی می‌پرسید جنس این قوانین چیست، می‌گفتند مثلاً از جنس وحی‌اند، چیزی در عالم؛ بالاخره از نظر فلسفی برای قانون موجودیتی قائل بودند. ممکن بود کسی هم بگوید خداوند هر لحظه دخالت می‌کند. می‌خواهم بگویم این امر بالاخره با فرض وجود خداوند و دخالت‌هایی، به صورت وضع قانون یا دخالت مستقیم و مانند آن، توجیه می‌شد؛ این‌طور نبود که پاسخی ندهند. بعد ما کم‌کم وارد مرحله‌ای از دانش شدیم که مثلاً خود نیوتن هم قانون را به همان معنای الهی‌اش می‌فهمید و فقط می‌گفت فرمول‌هایش را می‌نویسیم؛ اما اکنون بالاخره به جایی رسیده‌ایم که از کلمهٔ قانون استفاده می‌کنیم و می‌گوییم قوانین فیزیک وجود دارند.

فیزیک و توجیه‌نکردن قانون

اما فیزیک‌دان‌ها اصلاً به این فکر نمی‌کنند که این قوانین چیستند، توجیهشان چیست و جنسشان چیست. مثلاً در توجیهی که برایتان کردم، گفتم چیزی وجود دارد: شیارهایی وجود دارند. البته مثال من از یک جهت مثال خوبی نیست، چون حرکاتی که آنجا انجام می‌شود باز طبق قوانین فیزیک انجام می‌شود. فراموش نکنیم که هر مثالی برایتان بزنم، آن اتفاق باز در چارچوب قوانین فیزیک می‌افتد: آن شیارها به‌اضافهٔ آن نیروهای تصادفی که فرض کردم وارد می‌شوند، به‌اضافهٔ یک سری قوانین فیزیکی، این کار را انجام دادند. آن قوانین فیزیکی وجود دارند، چیزی‌اند، و به‌طور کلی نمی‌توانید از گفتن اینکه چه هستند فارغ شوید. در حالی که اکنون به نظر می‌رسد در فیزیک فقط آن فرمول‌ها را می‌نویسند و اگر درست درآمد و آزمایش‌ها را توجیه کرد، می‌گویند کار ما تمام شد.

اشکالی ندارد که بگویند اینجا پرسشی هست که به ما ربط ندارد؛ اما حس عمومی، به دلیل نوع آموزشی که از بچگی دیده‌ایم، این است که اصلاً پرسش تمام شد و حل شد؛ یعنی اگر فرمول‌هایی بنویسم و با فرض وجود قانون جاذبه بتوانم چیزهایی را توجیه کنم، کار تمام است و توجیه کرده‌ام. در حالی که واضح است چیز بسیار ساده‌ای اینجا جا مانده است: این قانون جاذبه چیست، چرا هست، چگونه اثر می‌کند، جنسش چیست و این اشیا چگونه از دور بر همدیگر اثر می‌گذارند؟ نسبیت عام هم که بیاید، فضا-زمان چیست، چرا شیار پیدا می‌کند و حتی چرا موجودات روی ژئودزیک حرکت می‌کنند؟ این‌ها قواعدی است که بیان می‌کنید و باید تا آخرش بگویید که چرا این‌طور است. فیزیک‌دان‌ها خودشان را مقید نمی‌کنند که تا آخرش بروند؛ فقط در حدی که مدلی ریاضی بسازند که آزمایش‌ها را توجیه کند، می‌گویند کار ما تمام شده است. اشکالی ندارد بگویند بقیه‌اش مربوط به فلسفهٔ علم است؛ اما به نظر من چنین نیست. به نظر من این قوانین از چیزهایی‌اند که وجود دارند و باید در فیزیک توجیه شوند؛ شاید با انتنگلمنت، شاید با فرض هویتی دیگر، تا بتوانیم بگوییم قانون چیست، و الی آخر. فعلاً به نظر می‌رسد این پرسش برای فیزیک‌دان‌ها چندان معنادار نیست.

این مثالی که زدم از این جهت به بحث ربط داشت که ما با استدلال‌های منطقی و عقلی، مثلاً از دیدن نظم، به وجود چیزی پی می‌بریم که اصلاً نمی‌دانیم چیست؛ فرض می‌کنیم که در طبیعت قوانینی وجود دارد که این حرکات منظم را پدید آورده است. به همان مثال دقت کنید: از اینکه این مهره‌ها حرکت کردند و سر جاهای خاصی قرار گرفتند که معلوم است از پیش تعیین شده، با فرض‌هایی به این نتیجه رسیدم و مشاهده کردم که آری، اینجا شیارهایی هست؛ به وجود چیزی معتقد شدم. اول فرض اشتباهی کردم و بعد فرضم را اصلاح کردم. ممکن است حتی مشاهداتی هم انجام داده و شیارها را دیده باشم؛ ممکن هم هست، مثل همین فضا-زمان، مشاهده‌ای مستقیم برای انحنای فضا-زمان انجام نداده باشم، اما وجودش را فرض می‌کنند. ما نه‌تنها، در انواع قوانین مثل نسبیت عام، وجود چیزهایی را برای بیان این قوانین می‌پذیریم، بلکه وجود خود قانون را هم به‌عنوان ماهیتی کمی عجیب‌وغریب که نمی‌دانیم چیست می‌پذیریم. پس اصلاً کار ما این است که با استدلال‌های منطقی به وجود چیزهایی پی ببریم که ممکن است خیلی دقیق ندانیم چیستند و جنسشان را ندانیم.

یکی از حاضران: نفهمیدم به چه رسیدیم که می‌توانیم قانون را بپذیریم.

پرسش: قانون در برابر واجب‌الوجود

دربارهٔ قوانین، من چند مثال زدم، مثل الکترون، هیگز، قانون علمی و قانون جاذبه، تا نشان دهم که ذهن ما اصولاً این‌گونه کار می‌کند: شواهدی و استدلال‌های منطقی‌ای داریم تا بتوانیم چیزهایی را که می‌بینیم با وجود چیزی توجیه کنیم که ممکن است آن را نبینیم و وجودش حتی برای ما کمی خلاف عرف باشد؛ مثل الکترونی که گاهی موج است و گاهی ذره، یا قانونی علمی که ممکن است اصلاً هیچ شهودی نداشته باشیم که چگونه تحقق پیدا می‌کند. می‌گوییم به آن پی می‌بریم، فرضش می‌کنیم و مدل می‌سازیم.

به مسئلهٔ واجب‌الوجود هم می‌توانید این‌گونه نگاه کنید. ما شواهدی داریم: موجوداتی هستند؛ من نمی‌دانم چیستند، فقط می‌گویم چیزهایی هستند. با آن تعریف بسیار ساده‌ای که دارم، بلافاصله به این نتیجه می‌رسم که همه‌چیز در جهان نمی‌تواند ممکن‌الوجود باشد؛ پس می‌گویم لابد واجب‌الوجودهایی وجود دارند. حالا می‌توانم پاسخ بدهم که این‌ها چیستند یا پاسخ ندهم؛ اما این استدلالی که کردم مثل هر استدلال دیگری است: از شواهد و یک سری نتایج منطقی به وجود چیزی معتقد شده‌ام، و خوب است ادامه بدهم و ببینم این چیست. مثلاً من در جلسهٔ پس از این استدلال کوشیدم بگویم چیست، چندتاست و چه ویژگی‌هایی باید داشته باشد؛ کمی مثل همین کاری که دربارهٔ الکترون یا ذرهٔ هیگز می‌کنم: می‌گویم ذرهٔ هیگز به این دلیل وجود دارد، بعد می‌گویم اگر وجود داشته باشد، جرمش فلان است و احتمالاً این‌گونه می‌شود آشکارش کرد. بالاخره هرچه بیشتر بتوانم دربارهٔ آن حرف بزنم، کار بهتری کرده‌ام.

اما دربارهٔ قانون: آیا قوانین ازلی‌اند؟ آیا قوانین چنان‌اند که به یک معنا خودشان واجب‌الوجودند و برای وجود خودشان به چیزی نیاز ندارند؟ اشکالی ندارد. اشکالی ندارد بگویید واجب‌الوجودِ من اصلاً از همین جنس قانون است؛ چون قانون در آن هرم هستی که عرفا می‌ساختند بسیار نزدیک به نوک هرم است: تا آنجا که بروید، یک قدم مانده که به نوکِ نوک برسید. جایگاه قوانین در بالاترین بخش هرم است، بالاتر از اجسام و عالم مثال و همهٔ این چیزها. اشکالی ندارد؛ می‌توانید بگویید آن مفهوم واجب‌الوجود از جنس قانون است.

البته من می‌توانم این را نقض کنم و بگویم شواهد فیزیک نشان می‌دهد که قوانین از مثلاً ۱۰ به توانِ فلان ثانیه بعد از بیگ‌بنگ وجود دارند؛ بنابراین حادث‌اند و واجب‌الوجود نیستند. می‌گویند زمانی به اندازهٔ ده به توان منهای فلان ثانیه وجود دارد که حسشان این است که آنجا اصلاً قانونی برقرار نیست، تا اینکه این مقدار زمان بگذرد و بعد قوانین فیزیکی گویی جاری شوند. من دوست ندارم به بیگ‌بنگ، که خودش نظریه‌ای در حال اصلاح است، ارجاع بدهم؛ اما گاهی دوست دارم از این حرف‌ها بزنم، چون یک اشتباه ذهنی وجود دارد: حس عده‌ای این است که فیزیک گویی برخلاف دیدگاه‌های دینی پیش می‌رود.

نمی‌دانم این موضوع را گفته‌ام یا نه؛ می‌دانم در یادداشت‌های جلسات قبلم بود. من دوستی غیرمذهبی دارم که آدم بسیار صادقی است. از همین حرفی که الان زد فکر می‌کنم معلوم است که غیرمذهبی است، اما ضدمذهبی نیست؛ فقط اعتقاد دینی ندارد. در خانواده‌ای کاملاً غیرمذهبی هم بزرگ شده است؛ یعنی طبیعی است که گرایش به مذهب پیدا نکرده باشد؛ شاید اصلاً این گرایش در آن خانواده ممنوع بوده است.

فضا-زمان متناهی و احساس وجود خدا

یک بار در لابه‌لای صحبت‌ها، که اصلاً بحث مذهب و غیرمذهب نبود و فکر می‌کنم چیزهایی دربارهٔ فیزیک می‌گفتیم و واقعاً یادم نیست از کجا به اینجا رسید، به او گفتم که طبق نظریهٔ نسبیت عام، ابعاد جهان محدود است؛ یعنی کل جهان یک فضا-زمانِ متناهی است که به یک معنا می‌شود برایش قطری در نظر گرفت. البته فضا-زمان است، نه فضای سه‌بعدی؛ فضا-زمانی متناهی. یعنی این تصور که آسمان لایتناهی است و تا هر جا بخواهید می‌شود رفت، غلط است. نوری را که در یک جهت می‌فرستید، می‌رود، دور می‌زند و برمی‌گردد. حتی مشاهداتی که این را تأیید می‌کند خیلی وقت پیش انجام شده است: اجرام نورانی‌ای دیده می‌شدند که به نظر می‌آمد جرم ندارند؛ یعنی پرتوشان فاقد بعضی از ویژگی‌هایی بود که ستاره‌های دیگر داشتند. بعد از اینکه نظریهٔ نسبیت عام جا افتاد، ستاره‌شناس‌ها آن‌ها را این‌گونه توجیه کردند که این‌ها مثل کانون‌هایی‌اند: ستاره‌ای آن سوی دنیا وجود دارد که نورش اینجا جمع شده و ما آن را به صورت نقطه‌ای نورانی اینجا می‌بینیم. این را از یکی از کتاب‌های راسل نقل می‌کنم.

وقتی این را همین‌طور به او گفتم، گفت: واقعاً این‌طور است؟ یعنی اکنون فیزیک‌دان‌ها معتقدند فضا-زمان متناهی است؟ گفتم: بله، این جزو بدیهیات فیزیک است و خیلی وقت است که به چنین چیزی اعتقاد دارند. زمان هم از بیگ‌بنگ تا یک فروپاشی نهایی است. شروعش بیگ‌بنگ است و ما در فیزیک پیش از بیگ‌بنگ نداریم؛ یعنی می‌توانید بگویید فلان میلیارد سال قبل شروع شده است. از نظر فیزیکی بیگ‌بنگ شروع آن است و پیش از آن را کسی نمی‌داند. البته ممکن است دربارهٔ آن نظریه‌پردازی کنید؛ ممکن است کسی بگوید بیگ‌بنگ‌های متوالی وجود دارد، یعنی جهان باز می‌شود و جمع می‌شود و دوباره بیگ‌بنگی اتفاق می‌افتد، الی آخر. اما فعلاً از نظر فیزیکی، آنچه مشاهده می‌کنیم و می‌توانیم بگوییم این است که بیگ‌بنگی در فلان مقدار زمان قبل اتفاق افتاده است و اکنون این محدوده، نه محدودهٔ اجرام، بلکه محدودهٔ فضا و زمان است.

وقتی این را به او گفتم، گفت: این واقعاً این‌طور است؟ گفتم: بله، خیلی وقت است. گفت: والله من همیشه احساسم این بود که اگر فضا نامتناهی باشد، خدا وجود ندارد، اما اگر متناهی باشد، وجود دارد. این را بسیار صادقانه به من گفت: از نوجوانی حس می‌کردم یکی از دلایل درستی ماتریالیسم این است که فضا نامتناهی است. من اصلاً این را نمی‌فهمم و به او گفتم به نظر من ربطی ندارد؛ نمی‌دانم چه حسی داشت که اگر چیزی متناهی باشد، حتماً خالقی دارد. من هم صادقانه به او گفتم به نظر من هیچ ربطی ندارد و از حرفش این نتیجه را نگرفتم که دیدی خدا وجود دارد. به نظر من متناهی بودن یا نامتناهی بودن به آن صورت ربطی به این موضوع پیدا نمی‌کند؛ اما حتماً تصوراتی در ذهنش بود که چنین حسی داشت. بگذریم.

بالاخره من در پاسخ به آن پرسش می‌گویم که ما سطح‌های مختلفی از نقض شهود داریم. یک بار می‌خواهیم قوانین منطق را نقض کنیم که اصلاً نمی‌توانیم و نمی‌کنیم؛ اما یک بار چیزهای شهودی‌مان را نقض می‌کنیم: فکر می‌کنیم همه‌چیز آغاز و پایان دارد.

لول‌های نقض شهود و مدل‌سازی

بعد کسی استدلال می‌کند که چنین چیزی امکان ندارد و باید چیزی بی‌آغاز و بی‌پایان فرض کنیم. می‌گوییم باشد، فرض می‌کنیم؛ عقل من که به من نمی‌گوید هیچ چیز بی‌آغاز و پایانی وجود ندارد. فقط حسم چنین است و تجربیاتم به من می‌گوید که چیزها آغاز و پایان دارند. این‌ها نکته‌هایی بود در پاسخ آن پرسش، که ممکن است پرسش دیگران هم باشد. تأکید من بر این است که این روند رسیدن به وجود واجب‌الوجود در مدل ما چیزی کاملاً متعارف در همهٔ مدل‌هاست: شواهد به‌اضافهٔ استدلال‌های منطقی و بعد معتقد شدن به وجود یک چیز. ما مدل را این‌گونه می‌سازیم.

مطلب دیگر، که گفتم بیشتر حالت نظر دارد و اگر پرسشی در ایمیل باشد شاید همین قسمتش باشد، این است که دوباره تذکر داده‌اند که اثبات دقیق نمی‌شود ارائه داد، نه برای وجود خدا و نه برای وجود هیچ چیز دیگر. فکر می‌کنم در همان جلسات اول گفتم که اگر اثبات را به معنای اثبات ریاضی و در آن حد از دقت بگیرید، وجود هیچ چیزی را نمی‌شود ثابت کرد. نهایتش می‌توانیم درستی یا نادرستی گزاره‌ها را در یک دستگاه اصل موضوعی ثابت کنیم؛ دربارهٔ جهان خارج نمی‌توانیم بگوییم که اول باید اثباتی ریاضی داشته باشیم. این حرفی که من می‌زنم بدیهی هم هست: وجود هیچ چیزی را نمی‌شود با استدلال ثابت کرد؛ بلکه می‌شود شواهد آورد و مطلب را به ذهن نزدیک کرد و به سمت اثبات رفت، اما نمی‌شود برای آن اثباتی مثل قضیهٔ ریاضی ارائه داد. ما دربارهٔ ذرهٔ هیگز یا الکترون اثبات نداریم؛ نهایتش این است که شواهد خوبی داریم که به نظر می‌رسد چنین چیزی وجود دارد. نکتهٔ این حرف این نیست که «ای وای، چقدر بد شد». ما بیش از هر چیز می‌خواهیم چیزهایی دربارهٔ جهان بفهمیم؛ پس آن صورتِ اثبات کارایی ندارد و باید ببینیم چه کار دیگری می‌شود کرد. من در این چند جلسه گفتم که چه می‌کنیم: مدل می‌سازیم، مدل‌ها را با همدیگر مقایسه می‌کنیم و الی آخر.

در ایمیل، نظری بود و تحذیری که برحذر باشید از اینکه وقتی استدلال‌های فلسفی را به کار می‌بریم، گرفتار بازی‌های زبانی شویم. مثلاً دربارهٔ حرف‌هایی که جلسهٔ قبل زدم گفته بودند که ما ممکن است این‌گونه به گزاره‌هایی برسیم مثل «وجود وجود دارد». حرف من این بود که واجب‌الوجود وجود مطلق است. البته من آن‌قدر فلسفی حرف نزدم، قرار هم نبود بزنم و قرار نیست در آینده بزنم؛ فکر می‌کنم هرچه بگذرد، از این حرف‌ها دورتر می‌شویم. در فلسفه دو اصطلاح هست: «مطلق وجود» و «وجود مطلق». بسیار مهم است که فرق این دو را بفهمیم.

مطلق وجود و وجود مطلق

مطلق وجود یعنی همان وجود که همین‌طور به همه‌چیز می‌گوییم وجود دارند. وجود مطلق موجود خاصی است؛ یعنی موجودی که مطلق است، به این معنا که گویی غیر از وجود چیزی نپذیرفته و ماهیت ندارد؛ همین چیزهایی که دفعهٔ قبل گفتم. آنچه ما واجب‌الوجود می‌گوییم، وجود مطلق است، نه وجود یا مطلق وجود، یعنی وجود به همان معنایی که در هر موردی به کار می‌بریم. بنابراین اگر بخواهیم حرف‌هایی را که جلسهٔ قبل زدم به صورت یک گزاره بگوییم، باید بگوییم وجود مطلق وجود دارد.

اما نکته این است که ما اصلاً چقدر باید خودمان را مقید کنیم و حس کنیم که این زبان ما کارایی دارد و خوب است. ایشان حرف‌هایی از این دست هم نوشته‌اند و ایمیل در حد یک صفحه است. ما کلمه‌ای داریم به اسم وجود؛ بعد آن را نسبت می‌دهیم و در زبان طوری به کار می‌بریم که گویی صفت است. وقتی ایمیل را می‌خواندم، احساس کردم ایشان ما را برحذر داشته‌اند که دچار بازی‌های زبانی نشویم، اما به‌شدت احساس کردم که اینجا، در اثر نوع کاربردی که ما در زبان فارسی برای وجود داریم، خود ایشان دچار بازی‌های زبانی شده‌اند؛ گویی جمله‌ای مثل «وجود وجود دارد» به نظرشان بی‌معنا می‌آید.

باید بپذیریم که یک مشکل زبانی داریم: شاید خوب نیست که در زبان خودمان می‌گوییم «چیزی وجود دارد»، همان‌طور که مثلاً می‌گوییم «چیزی سبز است»؛ گویی وجود هم صفتی است که به چیزی نسبت داده می‌شود. شاید اگر جور دیگری حرف بزنیم بهتر باشد. آنچه از حرف‌های من در جلسهٔ قبل برمی‌آمد این است که گویی وجود داشتن، و باز به صورت تمثیلی می‌گویم، مثل مثال نوری که زدم و تکرار نمی‌کنم، این است: فرض کنید بگویم وجود داشتن یعنی آویزان‌شدن به آن وجود مطلق. یعنی فرض کنید زبانی درست کنم که در آن، هر وقت می‌خواهم بگویم چیزی وجود دارد، بگویم آویزان است: بله، یک الکترون آویزان است، یعنی به وجود مطلق آویزان است. یعنی ارتباط پیدا کردن با وجود مطلق، همان وجود داشتن است.

وقتی وجود را مثل صفت به کار می‌بریم، حسی به ما می‌گوید که گویی این سبز بودن به آن داده شده است: چیزی را رنگ سبز زدید و سبز شده است و حالا اگر بخواهید سبز نباشد، باید کاری بکنید. در حالی که وجود این‌گونه نیست. وقتی می‌گویم آویزان است، یعنی اگر همین الان اتصالش با آن قطع شود، دیگر وجود ندارد؛ وجود داشتن یعنی وصل شدن به جایی. اگر از من بپرسید، این زبان به شهود من نزدیک‌تر است تا اینکه وجود را مثل صفت صرف کنیم.

به هر حال اگر نکته‌ای هست که باید پاسخ بدهم، فکر می‌کنم، چون حالت نظر دارد، این است که مثال‌هایی زده‌اند، مثل پارادوکس راسل، که زبان می‌تواند بازی‌هایی ایجاد کند و ما را به گمراهی بکشد. این حرف درستی است و پارادوکس راسل هم اتفاقاً مثال بسیار خوبی است. وقتی از زبان بدون شهود استفاده می‌کنید، ممکن است مدتی کاملاً پرت‌وپلا بگویید؛ این بسیار مهم است. من خودم تأکید می‌کنم که اگر می‌خواهیم برهان بیاوریم، بکوشیم شهود پشتش باشد. علت رویکرد دفعهٔ قبل من به مسئلهٔ واجب‌الوجود این بود که احساس می‌کردم این رویکرد شهودی‌تر از رویکردهای متعارفی است که استدلال می‌کنند که مثلاً باید این صفت یا این خاصیت را داشته باشد.

بنابراین یک نکته این است که اگر می‌خواهیم از همین اصطلاح «وجود دارد» استفاده کنیم، وجود مطلق وجود دارد. وجود مطلق همان واجب‌الوجود است و واجب‌الوجود همان وجود مطلق است؛ و وجود مطلق یعنی همان وجودی که هیچ شرط و قیدی ندارد، گویی وجود خالص، وجودِ بدون ماهیتی غیر از وجود. اینکه بازی‌های زبانی مشکل ایجاد می‌کنند، بله، باید مراقب باشیم که بازی‌های زبانی مشکل ایجاد نکنند.

پارادوکس راسل و بازی‌های زبانی

پارادوکس راسل، اگر شنیده باشید، این است که به زبان ریاضی می‌گوییم فرض کنید X مجموعهٔ همهٔ مجموعه‌ها باشد، یعنی مجموعه‌ای که شامل همهٔ مجموعه‌هاست. بعد می‌گوییم خود این مجموعه در خودش هست، چون شامل همهٔ مجموعه‌هاست. حالا مجموعه‌ای در نظر بگیرید از همهٔ مجموعه‌هایی که عضو خودشان نیستند. مثلاً مجموعهٔ اعداد خودش عضو خودش نیست؛ اعداد عضو آن‌اند. پس مجموعه‌ای در نظر می‌گیرم که توصیفش این است: همهٔ مجموعه‌هایی که عضو خودشان نیستند. حالا می‌پرسم: این مجموعه عضو خودش هست یا نه؟ اگر عضو خودش باشد، جزو آن‌هایی است که عضو خودشان هستند، پس بنا به تعریف نباید عضو خودش باشد؛ اگر عضو خودش نباشد، بنا به تعریف باید عضو خودش باشد. بنابراین چه بگویید عضو خودش هست و چه بگویید نیست، خلاف تعریف درمی‌آید؛ در حالی که بنا به امتناع تناقض یکی از این دو درست است. این را پارادوکس راسل می‌گویند: مجموعهٔ همهٔ مجموعه‌هایی که عضو خودشان نیستند. باید بگویید اصلاً این مجموعه مفهومی متناقض است.

این پارادوکس راسل به یک معنا حل شده است و دو راه‌حل برایش قائل‌اند؛ اما ممکن است با وجود راه‌حل‌های ریاضی، از نظر فلسفی همچنان عده‌ای با این پارادوکس مشکل داشته باشند. پارادوکس راسل مثل این است که من ممکن است مفهوم‌هایی بسازم که ذاتاً متناقض‌اند و آن را به شکل پیچیده‌ای بگویم که معلوم نباشد در آن تناقض هست، و بعد از درونش تناقضی بیرون بیاورم. بنابراین باید در مفهوم‌سازی دقت کنیم. از نظر زبانی می‌توانم بسیار دقیق و ریاضی بنویسم که X همهٔ مجموعه‌هایی است که X عضو آن‌ها نیست؛ اصلاً حرف نزنم و فرمول بنویسم، اما بلافاصله به تناقض می‌رسم.

من خودم به‌شدت طرفدار شهودم و از بازی‌های زبانی می‌ترسم، و به نظرم می‌آید حرف‌های نسبتاً نزدیک به شهود و خوبی زدم و دچار بازی‌های زبانی نشدم. به هر حال، نظر ایشان این است که اثبات دقیق نمی‌شود ارائه داد. ما قبول داریم: برای وجود هیچ چیزی اثبات ریاضی نمی‌شود ارائه داد. عبارتی را که جلسهٔ قبل درباره‌اش صحبت می‌کردیم می‌شود این‌گونه گفت، هرچند گفتنش از نظر زبانی جالب نیست، چون باز وجود مثل صفت به کار می‌رود: وجود مطلق وجود دارد؛ نه اینکه صرفاً بگوییم وجود وجود دارد، که شاید به نظر چیز بدی برسد. وجود مطلق یک موجود است، همان واجب‌الوجود، که وجود دارد.

نکتهٔ دیگری هم در بحث ایشان بود: شاید وجودهایی که به موجودات مختلف نسبت می‌دهیم از یک نوع نباشند. باشد؛ کاملاً قبول می‌کنم که شاید از یک نوع نباشند. بعد از کسی که این حرف را می‌زند می‌خواهم مدلی بر اساس اینکه وجودِ موجودات مختلف از یک نوع نیست ارائه بدهد و دربارهٔ آن بحث کند. ببینید، من کلاً اثباتی نمی‌آورم که مدل من درست است و مدل تو غلط؛ من مدل خودم را می‌سازم و توضیحش می‌دهم. شما هم دنیایی بسازید، فلسفه‌ای بسازید بر اساس اینکه وجود برای هر موجودی یک معنا دارد و اصلاً این معنا میان موجودات مشترک نیست. اشکالی ندارد؛ از اینجا شروع کنید. بعد ممکن است به چند واجب‌الوجود برسید و ممکن است اصلاً به هیچ چیز نرسید؛ نمی‌دانم مدلتان چه می‌شود.

اما این‌گونه شک‌ها و ابهام‌ها، همان‌طور که در جلسات اول گفتم، یعنی اینکه «شاید این‌طور باشد، شاید آن‌طور، شاید الکترون وجود نداشته باشد»، هیچ ارزشی ندارد، مگر اینکه چیزی بر اساسش بسازید. من اکنون مدلی را توصیف می‌کنم که جهان را توجیه می‌کند. شما در آن ایراد می‌بینید و به نظرتان می‌رسد شاید وجودِ موجودات مختلف با همدیگر فرق دارد، یا هر چیز دیگری؛ اشکالی ندارد، مدل خودتان را بسازید، مدل رقیب را بر اساس فرض دیگری بسازید. تا وقتی نساخته‌اید، صرف این ابهام‌ها چندان ارزشمند نیست. دربارهٔ تمام نظریه‌های فیزیکی می‌توانم صدها ابهام از این دست ایجاد کنم: اینکه ذره چیست، قانون چیست، و مانند آن.

مدل رقیب و واقعیت تاریخی

می‌توانم همین‌طور حرف بزنم، اما فکر می‌کنم کسی به حرفم گوش نمی‌دهد، مگر اینکه مدلی رقیب ارائه بدهم که چیزی را توجیه کند: اگر الکترون وجود ندارد، پس چه وجود دارد؟ بنابراین نوع ایرادی که منتظرش هستم، و فکر می‌کنم ادامهٔ بحث همین است، این است که کسی برای مدلی که ساخته شده مدلی رقیب بسازد و بگوید اگر این مدل را این‌گونه در نظر بگیریم، بهتر پاسخ می‌دهد و بهتر توجیه می‌کند، و الی آخر؛ نه اینکه صرفاً گویی مته‌ای برداریم و بکوشیم جاهایی سوراخ‌های کوچکی پیدا کنیم و بگوییم اینجا سوراخی هست. در همهٔ مدل‌ها ممکن است بتوانید سوراخ پیدا کنید. نوع فکر کردن ما باید از این حالت بیرون بیاید که می‌خواهیم چیزی را اثبات کنیم و تمامش کنیم. ما می‌خواهیم برای توجیه چیزهایی که می‌دانیم مدل‌هایی بسازیم، و پرسش و پاسخ معنادار فقط وقتی ایجاد می‌شود که مدل‌های رقیب وجود داشته باشند.

نکتهٔ بسیار مهمی که بر آن تأکید داشته‌ام و دارم این است که ما در طول تاریخ به هیچ وجه و مطلقاً مدل رقیبی برای حرف‌هایی که در این دو جلسهٔ گذشته زدم نداشته‌ایم و نداریم. یعنی مطلقاً هیچ‌کس برای اینکه جهان چگونه وجود دارد، توجیهی غیر از همین فرض نیاورده است. نهایتش عده‌ای همین‌طور آمده‌اند و گفته‌اند اینجایش کمی ایراد دارد و آنجایش فلان است؛ نه توجیهی فیزیکی هست و نه فیزیک‌دان‌ها حرفی زده‌اند. هیچ چیزی نداریم و رقیبی وجود ندارد، و نکتهٔ اصلی ماجرا همین است.

یک واقعیت تاریخی هم وجود دارد: همهٔ عقلای تاریخ، تقریباً همهٔ فلاسفه و حکما و دانشمندان، این استدلال‌ها را می‌پذیرفتند. ممکن است کسی بگوید چون سنشان کم بود، به آن‌ها گفتند و پذیرفتند؛ اما واقعاً آدم‌های بزرگی که بعداً ابتکارهای بسیار مهمی هم انجام دادند، از نظر فلسفی به چنین استدلالی قانع می‌شدند؛ از ابن‌سینا گرفته تا هر کسی در دنیا که نام ببرید. تقریباً دانشمندان بزرگ و نوابغ همه تا زمانی با این استدلال قانع شدند. بعد هم در این چند صد سال اخیر، که آدم‌های عاقل و بالغی هستند که این حرف‌ها را نمی‌پذیرند، چیزی جایش نیاورده‌اند؛ یعنی ما نمی‌بینیم که مدل رقیبی برایش عرضه شده باشد.

نکته‌ای که می‌خواستم بگویم این است که اگر کسی معتقد باشد این‌ها مدل چندان خوبی نیست، شاید بتواند بگوید علت اینکه همه قانع می‌شدند این بود که چیز دیگری وجود نداشت؛ گویی فقط یک ایده وجود داشت که جهان چگونه به وجود آمده و کسی حرف دیگری نمی‌زد، بنابراین فقط همین حرف در دنیا بود؛ و این مُد جدید که فقط ایراد بگیرند و بگویند اینجایش این‌طور است و آنجایش آن‌طور، شاید از جایی به بعد چنین فضایی پدید آمد و این حرف‌ها زده شد. وگرنه آیا در چند قرن اخیر جایی چیزی دیده‌اید که نوشته باشد واجب‌الوجود وجود ندارد، ولی من جهان را این‌گونه توجیه می‌کنم؟ تقریباً می‌شود گفت هیچ‌کس اصلاً در این مورد، یعنی اینکه وجود جهان را چگونه می‌شود توجیه کرد، حرف نمی‌زند. نهایتِ حرف‌ها این است که آیا این استدلال‌ها دقت کافی دارند یا نه.

ما از روز اول پذیرفتیم که هیچ استدلالی برای وجود هیچ چیزی دقت به معنای ریاضی ندارد. مثل این است که غربال خودتان را از حدی ریزتر کنید؛ بالاخره هر استدلالی آورده باشید، از آن رد نمی‌شود. هی ریزتر و ریزتر کنید تا رد نشود؛ این کار را می‌شود کرد و شاید کاری است که بعضی کوشیده‌اند انجام دهند. به نظر من نکتهٔ مهم این است که ما استدلال‌هایی داریم که تا جایی بسیار واضح‌اند؛ از جایی به بعد که می‌خواهیم آن را به خدای ادیان برسانیم، ممکن است دشواری‌هایی داشته باشد. اما کلاً موضوع این است که آن مدل اولیه مدلی یکتاست که به نظر من نپذیرفتنش به نوعی خارج شدن از بحث منطقی است.

ایشان در ایمیل خدشه‌ای وارد نکرده‌اند. دربارهٔ کاربرد واژهٔ وجود، فکر می‌کنم تذکر داده‌اند که ممکن است دچار بازی‌های زبانی شویم و شاید اصلاً این‌طور باشد؛ شاید این ابهام وجود داشته باشد که ما یک صفتِ «وجود داشتن» را برای همه به کار می‌بریم. خدشهٔ خاص و مستقیمی نخواسته‌اند وارد کنند. اصلاً شروع ایمیلشان این است: من خدا را قبول دارم، حتی این برهان را هم قبول دارم، فقط می‌خواهم این نظر را بدهم. من ایشان را می‌شناسم؛ کسی که این ایمیل را زده، از دوستان من است. نکته‌شان این بود که اینجا ممکن است مشکلاتی زبانی وجود داشته باشد؛ از جمله به سه پارادوکس‌مانند بامزه، از جمله پارادوکس راسل، اشاره کرده‌اند و گفته‌اند ببینید وقتی همین‌طور حرف می‌زنیم، چه تناقضی ممکن است پدید بیاید. نوعی نظر بود که کمی مواظب باشید، چون در کلماتی که به کار می‌بریم ممکن است دام‌هایی در راه باشد. چنین ایمیلی بود.

مدت‌ها قبل از شروع این جلسات، وقتی ایدهٔ چنین جلساتی در ذهنم شکل گرفت، قرارم این بود که در این جلسات، دست‌کم تا زمانی که بشود اسمش را مرحلهٔ اول جلسات گذاشت، وارد بحث‌های روان‌شناسی نشوم؛ مثلاً اینکه علت واقعی چیست. پرسشی وجود دارد: این حس بی‌دینی و شیوع بی‌دینی در دنیای مدرن چرا ایجاد شده است؟ به نظر می‌آید مثلاً ۵۰۰ سال قبل همهٔ آدم‌های دنیا دست‌کم خدا را به نوعی قبول داشتند؛ در حدی که مثلاً در قرآن، به‌عنوان سندی تاریخی که می‌دانیم کتاب قدیمی‌ای است، وقتی دربارهٔ وجود خداست، می‌گوید: «عف الله شک کن فاطر و سماواته»، و می‌گوید معلوم است و دیگر شکی نیست. یعنی گویی فضای خطاب در آن زمان این‌گونه است که در وجود خدا شکی نیست؛ بالاخره کسی این آسمان‌ها و زمین را خلق کرده است. اما از جایی به بعد گویی شبهه‌هایی ایجاد شده و آدم‌های عاقل و بالغ و دانشمندی هستند که اصلاً اصل وجود خدا را قبول ندارند.

اگر این حرف‌هایی که می‌زنم درست باشد که مثلاً هیچ اتفاق عقلانی‌ای نیفتاده، یعنی نهایتش این است که بعضی به نظرشان می‌آید استدلال‌های قدیم آن مقدار دقتی را که لازم است ندارد، اما مدل جدیدی ایجاد نشده است، پس خیلی به نظر نمی‌رسد که اتفاقی عقلانی افتاده و این فضا ایجاد شده باشد. تعهد من این بوده که از این بحث‌ها نکنم که حالا واقعیت چیست و چرا دنیا به این سمت رفته است؛ گویی این بیشتر تحلیل جامعه‌شناختی و روان‌شناختی لازم دارد. نتیجهٔ حرف‌های من اکنون این است که اگر آدم‌ها عاقل‌اند، نباید از این چیزها فرار کنند. ما مدل موجهی داریم که همیشه هم قبولش داشته‌اند و ایراد خاصی هم ندارد. نهایتش این است که در دنیای مدرن استدلال‌های ریاضی دقت بسیار بالایی پیدا کرده‌اند و این استدلال‌های فلسفی باستانی، که از هزاران سال قبل وجود داشته‌اند، در استانداردهای امروزِ استدلال ریاضی نمی‌گنجند. این دلیل نمی‌شود که اصل ماجرا را کلاً کنار بگذارید و بگویید قبول ندارم؛ نهایتش می‌توانید بگویید من صددرصد مطمئن نیستم، چون این استدلال‌ها ۱۰۰ درصد دقیق نیستند.

اما فضا اصلاً این‌گونه نیست. در جاهایی فضای ضدیت با اعتقاد به خدا وجود دارد و به نظر می‌آید آدم‌های آکادمیکی هستند که عاقل‌اند؛ این بالاخره توجیه لازم دارد. من اکنون یادداشتی اینجا دارم، اما هنوز مقاومت می‌کنم که وارد این‌گونه بحث‌ها نشوم؛ فقط تذکر می‌دهم که اینجا توجیهات تاریخی و جامعه‌شناختی لازم است که چرا این فضا ایجاد شد. چون می‌گویم مدل رقیبی وجود ندارد، بالاخره جای تعجب است که پس چه شد. اگر مدل رقیبی وجود ندارد، مردم برای چه اعتقادشان را از دست دادند؟ مثل اینکه بگویم هیچ مدل رقیبی برای مکانیک نیوتنی ایجاد نشد، اما مردم از اوایل قرن بیستم اعتقادشان را به نیوتن از دست دادند. بالاخره باید بگویم چرا؛ مثلاً شواهدی از نظر اخلاقی علیه نیوتن پیدا شد، مردم احساس کردند آدم بدی بوده، دیگر اسمش را نبردند و کم‌کم قوانینش را هم حذف کردند. بالاخره اگر اتفاق معقولی نیفتاده، اتفاق دیگری باید افتاده باشد.

مثال مطهری و توجیه جامعه‌شناختی الحاد

یادم هست که شبیه این حرف را در سخنرانی‌ای از آقای مطهری از رادیو شنیدم، صدها سال قبل! نمی‌دانم، فکر می‌کنم اکنون سخنرانی‌هایشان زیاد از رادیو پخش نمی‌شود، چون خیلی آدم مؤمن و مذهبیِ درست‌وحسابی‌ای نبوده است! فضای دینی جامعهٔ ما به سمتی رفته است که مطهری آدم بسیار جالبی بود و زمانی جالب‌ترین متفکر مذهبی حساب می‌شد و مدام سخنرانی‌اش را پخش می‌کردند، و اکنون روضه و مداحی و حاج فلان و محسن کریمی و مانند این‌ها بیشتر از رادیو و تلویزیون پخش می‌شوند تا سخنرانی‌هایی از این دست. این را به این دلیل یادآوری کردم که، نمی‌دانم در کدام کتابش است، اما حرف جالبی زد.

بحثی دربارهٔ نظریه‌هایی می‌کرد که دربارهٔ وجود مذهب هست؛ مثلاً اینکه دورکی چه می‌گوید یا مارکسیست‌ها چه می‌گویند که چرا مذهب به وجود آمد. مثال جالبی زد. گفت این مثل آن است که من در اتاقی باشم که درش باز است؛ لحظه‌ای به طرفی نگاه کنم و برگردم و ببینم کس دیگری در آن اتاق است. بعد بروم کانال کولر را بررسی کنم که ببینم از اینجا آمده، پنجره‌ها را بررسی کنم که ببینم کدام پنجره باز بوده، زیر فرش را نگاه کنم! وقتی در باز است، از در آمده است. می‌گفت اعتقاد به خدا دلایل منطقی کافی داشته است. اگر بخواهم ببینم اعتقادی از کجا آمده، مردم فکر کردند و به این نتیجه رسیدند که خدا وجود دارد؛ در باز بوده و بسته نبوده که من بروم ببینم مثلاً مردم از ترس رعد و برق به خدا معتقد شدند. یعنی اول باید شخص مطمئن شده باشد که اعتقاد به خدا چیزی کاملاً بی‌منطق است و در بسته است، بعد برود بررسی کند که این اعتقاد از کدام سوراخ وارد فرهنگ بشری شده است. مثال خوبی است.

ما هم اینجا دربارهٔ الحاد چنین فضایی ایجاد می‌کنیم. اگر حرف مرا بپذیرید که هیچ اتفاق منطقی‌ای نیفتاده که توجیه کند چرا اعتقادات غیرمذهبی به وجود آمدند و عده‌ای آدم ظاهراً معقول حتی اعتقادشان را به خدا از دست دادند، در همان وضعیت قرار می‌گیرید. از دست دادن اعتقاد به مسیحیت، یا به کلیسا، یا به این دین یا آن دین ممکن است موجه باشد؛ اما اعتقاد به خدا را چرا از دست دادند؟ در بسته است و حالا این پرسش پیش می‌آید که این اعتقاد از کدام سوراخ وارد شد، و این به تحلیل‌های جامعه‌شناختی احتیاج دارد، از این دست که رعد و برق زد و مردم ترسیدند. یعنی فضا برعکس آن چیزی است که مرحوم مطهری توصیف می‌کند: اینکه عدم اعتقاد به خدا نامعقول است و بنابراین باید دنبال توجیه‌های روانی و جامعه‌شناختی بود، دنبال سوراخی که باعث شد این اعتقادات ناگهان در جامعهٔ بشری پیدا شود.

جمع‌بندی جلسه رفع اشکال

این جلسه را جلسهٔ رفع اشکال دربارهٔ دو پرسش در نظر بگیریم؛ البته حرف‌های زیادی زدم که واقعاً در پاسخ آن دو پرسش نبود، و تعداد پرسش‌ها هم در واقع یکی بود، نه دو. با این حال، به‌طور مرموزی در همین مثال‌ها مقدمات حرفی را فراهم کردم که می‌خواستم در ادامهٔ بحث‌های جلسات قبل بزنم.