او با یادآوری برهان واجبالوجود و دو ایمیل آغاز میکند: یک پرسش دربارهٔ تسلسل و یک نظر دربارهٔ اثبات و بازیهای زبانی. در پاسخ، پذیرفتن موجودی غیرشهودی را از نقض قواعد عقلی جدا میکند، از ذره و قانون در فیزیک مثال میآورد و میپرسد جنس قانون چیست. سپس به نبود مدل رقیب و به توجیه جامعهشناختی بیدینی میرسد.
یادآوری برهان و پرسش ایمیل
او میگوید برهانی که در دو جلسهٔ اخیر آورد به نظر او بیان بسیار سادهای دارد و تا حدود زیادی بدیهی است، دستکم آغاز برهان؛ ادامهاش، یعنی اینکه آنچه ثابت میشود همان خدای ادیان است، ممکن است بدیهی نباشد. برهان این است که اگر بخواهیم وجود جهان را توجیه کنیم، این فرض که همهچیز به علت نیاز دارد متناقض است و باید دستکم یک واجبالوجود را بپذیریم. پرسش ایمیل این بود که اگر قرار است تن بدهیم و به موجودی معتقد شویم که به علت نیاز ندارد و خلاف شهود است، چرا از اول تسلسل یا دور را نپذیریم. پاسخ او این است که با پذیرفتن واجبالوجود به چیزی خلاف عقل تن ندادهایم؛ نهایتش با تجربهٔ روزمره تعارض دارد.
قاعدهٔ عقلی و عادت
به گفتهٔ او دو سطح غیرشهودیبودن هست: قواعد عقلی مثل امتناع تناقض، که دور و تسلسل را باطل میدانند، و خلاف عادت بودن. قاعدهٔ عقلیای نمیبیند که بگوید موجود ازلی وجود ندارد؛ فقط عادت ما این است که همهٔ موجودات ابتدا و انتها دارند. به نظر او مغز ما توان نقض امتناع تناقض را ندارد، هرچند روی کاغذ میشود نظامی ساخت که تناقض در آن ممکن باشد.
از علم مثال میآورد: با مدل و استدلال منطقی فرض میکنیم چیزی وجود دارد تا مشاهدهای توجیه شود، مثل کشف نپتون، که در نام دقیق سیاره کمی شک دارد، یا ذرهٔ هیگز. او میداند که جهانی وجود دارد و استدلال میکند که اگر همهٔ موجودات حادث و ممکنالوجود باشند نمیشود؛ پس همانطور که الکترون یا هیگز را برای مدل لازم داریم، باید واجبالوجود را فرض کرد. الکترون هم، که گاهی موج است و گاهی ذره، شهودی نیست و آن را چون مدل لازمش دارد میپذیریم.
استدلالهایی که به وجود چیزی غیرمتعارف میرسانند، به گفتهٔ او همسطح نقض قواعد عقلی نیستند: الکترون را حاضر است بپذیرد، ولی امتناع تناقض را نه. مغز ما منطق چندارزشی را هم چندارزشی بررسی نمیکند؛ پس از قواعد عقلی نمیشود صرفنظر کرد، ولی موجودات غیرمتعارف را میشود پذیرفت. اگر فقط بگوید واجبالوجودی هست و چیز دیگری دربارهٔ آن نمیداند، اشکالی نمیبیند.
قانون جاذبه و پذیرش بدون شناخت
چندین قرن است که وجود چیزهای بسیار بنیادی را پذیرفتهایم، بیآنکه بگوییم چیستند. نیوتن نه میدانست جاذبه چیست و نه آن را احساس کرده بود؛ فرض کرد کرات بر هم نیرو وارد میکنند و با محاسبه فرمولی یافت که منظومهٔ شمسی را توجیه کند. او ماجرای سیب را در حد شوخی میداند. ما عادت کردهایم که نمیپرسیم جنس این نیرو چیست و چگونه از دور اثر میگذارد؛ در طبیعیات قدیم میگفتند نیرو از دور ممکن نیست، ولی فرمولهای نیوتن چنان زیبا بود که همه مجاب شدند.
بعد در نسبیت عام نیروی جاذبهای در کار نیست و جرم فضا-زمان را خم میکند؛ به گفتهٔ او باز چیزی فرض شده که نمیدانیم چیست. او کاری ندارد کدام قانون درست است و میگوید فرضکردن چیزی با استدلال هر روز در علم جریان دارد، تضمینی نیست نظریهٔ سومی بعد از نسبیت عام نیاید، و نظریهٔ نیوتن ۲۰۰ و چند سال دوام آورد.
جنس قانون
او میپرسد اینکه قانون وجود دارد یعنی چه، و به احساس او هر کس این را میشنود اول فکر میکند حرف بیمعنایی است. مثال میزند: گویهای فلزی روی صفحهای عبارتی مینویسند؛ اول گمان میکنیم کسی زیر صفحه با آهنربا آنها را میبرد، بعد میبینیم صفحه شیارهایی دارد و حرکت از لرزشهای طبیعی است. این شیارها مثل قوانیناند؛ وقتی میگوییم قانون جاذبه یا نسبیت عام وجود دارد، یعنی چیزی وجود دارد، و باید پرسید جنسش چیست.
قانون از نوع ذرات به نظر نمیآید؛ فیزیکدان باید بگوید از جنس امواج، فضا-زمان یا انتنگلمنت است یا جنسی جدید. این پرسش غیر از پرسش فرمول قانون است. چند قرن پیش فیلسوفان برای قانون موجودیتی قائل بودند، عالم خلق و عالم امر، و خداوند برای کرات قانون وضع کرده است؛ کلمهٔ قانون هم از همینجا آمده.
به گفتهٔ او فیزیکدانها به جنس قانون فکر نمیکنند و میگویند کار تمام شد؛ ولی به نظر او این پرسش مربوط به فلسفهٔ علم نیست و قوانین چیزهاییاند که وجود دارند و باید توجیه شوند. نتیجه میگیرد که کار ما این است که با استدلال به چیزهایی پی ببریم که جنسشان را نمیدانیم، و حتی وجود خود قانون را بهعنوان ماهیتی عجیب میپذیریم.
پرسش حاضر و دوست غیرمذهبی
یکی از حاضران میگوید نفهمیده به چه رسیدیم که قانون را بپذیریم. او پاسخ میدهد که ذهن ما اصولاً اینگونه کار میکند و به واجبالوجود هم میشود همینگونه نگاه کرد: از شواهد و نتایج منطقی به وجود چیزی معتقد میشویم و خوب است ادامه بدهیم و ببینیم این چیست. دربارهٔ قانون میپرسد آیا ازلیاند و خودشان واجبالوجودند؛ اشکالی ندارد بگوییم واجبالوجود از جنس قانون است، چون قانون در هرم هستی نزد عرفا نزدیک نوک است. میتواند هم نقض کند و بگوید شواهد فیزیک نشان میدهد قوانین از مدتی بعد از بیگبنگ وجود دارند، پس حادثاند؛ ولی دوست ندارد به بیگبنگ، که نظریهای در حال اصلاح است، ارجاع بدهد.
دوستی غیرمذهبی دارد که به گفتهٔ او بسیار صادق است. به او گفته که طبق نسبیت عام فضا-زمان متناهی است؛ دوست گفت همیشه حس میکرد اگر فضا نامتناهی باشد خدا وجود ندارد و اگر متناهی باشد وجود دارد. سخنران میگوید به نظرش ربطی ندارد و از حرف او نتیجه نگرفت که خدا وجود دارد.
نتیجه میگیرد که سطحهای مختلفی از نقض شهود داریم: قوانین منطق را نمیتوانیم نقض کنیم، ولی چیزهای شهودیمان را، مثل اینکه فکر میکنیم همهچیز آغاز و پایان دارد، میشود نقض کرد؛ عقل به او نمیگوید هیچ چیز بیآغاز و پایانی نیست. رسیدن به واجبالوجود در مدل او همان روند متعارف شواهد بهعلاوهٔ استدلال منطقی است.
نظر دوم ایمیل: اثبات و بازیهای زبانی
نظر دیگر ایمیل این بود که اثبات دقیق نمیشود ارائه داد. او میگوید اگر اثبات به معنای ریاضی باشد، وجود هیچ چیزی را نمیشود ثابت کرد، حتی الکترون یا هیگز؛ میشود شواهد آورد، مدل ساخت و مدلها را مقایسه کرد. ایمیل همچنین هشدار داده بود که در استدلال فلسفی گرفتار بازیهای زبانی نشویم، مثلاً با گزارهٔ «وجود وجود دارد».
او فرق «مطلق وجود» و «وجود مطلق» را مهم میداند: مطلق وجود همان وجود است که به همهچیز میگوییم، و وجود مطلق موجودی خاص است که غیر از وجود چیزی نپذیرفته و همان واجبالوجود است. به احساس او نویسندهٔ ایمیل خودش با کاربرد فارسی واژهٔ وجود دچار بازی زبانی شده است. با تمثیلی میگوید میشود وجود داشتن را «آویزانشدن به آن وجود مطلق» نامید، که به شهود او نزدیکتر است؛ بدون شهود ممکن است مدتی پرتوپلا بگوییم.
پارادوکس راسل را مثال میآورد: مجموعهٔ همهٔ مجموعههایی که عضو خودشان نیستند، که چه عضو خودش باشد چه نباشد، خلاف تعریف درمیآید. به گفتهٔ او این پارادوکس به یک معنا حل شده، ولی باید در مفهومسازی دقت کرد. خودش را بهشدت طرفدار شهود میداند و میپذیرد که برای وجود هیچ چیزی اثبات ریاضی نمیشود آورد؛ عبارت جلسهٔ قبل را میشود چنین گفت: وجود مطلق وجود دارد.
مدل رقیب و واقعیت تاریخی
ایمیل گفته بود شاید وجودهایی که به موجودات نسبت میدهیم از یک نوع نباشند؛ او میگوید شاید چنین باشد، ولی باید مدلی بر همین اساس ساخته شود، چون شکها و ابهامها، مثل اینکه شاید الکترون وجود نداشته باشد، تا وقتی چیزی بر پایهٔ آنها ساخته نشود ارزش چندانی ندارد. او اثباتی نمیآورد که مدل او درست و مدل دیگری غلط است؛ مدل خودش را میسازد و منتظر است کسی مدل رقیبی بسازد که بهتر توجیه کند، نه اینکه فقط سوراخ پیدا کند.
به تأکید او در طول تاریخ مدل رقیبی برای حرفهای این دو جلسه نبوده و نیست، و تقریباً همهٔ فلاسفه و حکما و دانشمندان، از ابنسینا تا هر کسی که نام ببرید، این استدلالها را میپذیرفتند. اگر کسی بگوید دلیلش این بود که چیز دیگری نبود، میپرسد در چند قرن اخیر کسی چیزی جایش گذاشته است؟ استدلالها به معنای ریاضی دقیق نیستند، ولی به نظر او نپذیرفتن آن مدل اولیه، که مدلی یکتاست، به نوعی خارجشدن از بحث منطقی است؛ از جایی که بخواهیم آن را به خدای ادیان برسانیم ممکن است دشواری باشد.
توجیه جامعهشناختی بیدینی و پایان
نویسندهٔ ایمیل از دوستان اوست و در آغاز نوشته که خدا و حتی این برهان را قبول دارد، و خدشهٔ مستقیمی وارد نکرده است. او میگوید قرارش این بود که دستکم در مرحلهٔ اول جلسات وارد روانشناسی نشود، ولی پرسشی هست: چرا بیدینی در دنیای مدرن شیوع پیدا کرده، با اینکه به نظر میآید مثلاً ۵۰۰ سال پیش همه خدا را به نوعی قبول داشتند. اگر حرف او درست باشد که اتفاق عقلانیای نیفتاده و مدل رقیبی نیامده، باید توجیه تاریخی و جامعهشناختی داشت؛ استدلالهای باستانی با دقت ریاضی امروز نمیگنجند، ولی این دلیل نمیشود اصل را کنار گذاشت، و نهایتش بتوان گفت صددرصد مطمئن نیست.
از مطهری مثالی میآورد که به نظرش جالب است: در بحث از نظریههایی که منشأ مذهب را توضیح میدهند، مثل نظر دورکی یا مارکسیستها، میگفت وقتی در اتاق باز است و کسی وارد شده، نباید کانال کولر و زیر فرش را گشت؛ اعتقاد به خدا دلایل منطقی کافی داشته است. او همین مثال را دربارهٔ الحاد به کار میبرد: اگر کسی بپذیرد هیچ اتفاق منطقیای نیفتاده که از دست رفتن اعتقاد به خدا را توجیه کند، آنگاه باید پرسید این اعتقادات غیرمذهبی از کدام سوراخ وارد شدند، و این به تحلیل جامعهشناختی احتیاج دارد.
در پایان میگوید میشود این جلسه را رفع اشکال دربارهٔ دو پرسش دانست، هرچند پرسش در واقع یکی بود و حرفهای زیادی در پاسخ آن نبود؛ بهطور مرموزی در همین مثالها مقدمات حرفی را فراهم کرده که میخواست در ادامه بزند.
→ متنِ کاملِ این جلسه