→ بازگشت به دفاع عقلانی از دین

جلسهٔ ۲۷ · دفاع عقلانی از دین

تعارض علم و متون دینی در گزاره‌‌های ناظر به طبیعت

۱۴,۷۷۵ واژه · ۳۶ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او ابتدا نکته‌ای در تکمیل جلسهٔ قبل می‌گوید: اگر قوانین دترمینیستیک باشند یا رندوم، در هر دو حالت احساس می‌کنیم به معنا احتیاجی نیست، و این دو نکته مکمل‌اند. بعد می‌گوید قرآن و علم از دو دیدگاه با دو هدف به طبیعت نگاه می‌کنند و زبان فنومنال را با زبان علم مقایسه می‌کند. سپس با دو مثال، هفت آسمان و جنین‌شناسی در مقالهٔ کیت مور، نشان می‌دهد قاطی‌کردن این دو زبان چه پیامدی دارد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

در جلسهٔ قبل، در بحث‌های کلی، دربارهٔ تفاوت دیدگاه علمی — که در آن انگار دنبال علت فاعلی می‌گردیم — با علت غایی و معنایابی دو نکته گفتم؛ این جلسه می‌خواهم هر طور شده دست‌کم وارد بحث‌هایی شوم که مستقیماً به متن قرآن ربط دارد، ولی پیش از آن نکته‌ای در تکمیل بحث جلسهٔ قبل دارم.

تکمیل جلسهٔ قبل و ورود به متن قرآن

اگر بخواهم خیلی خلاصه بگویم، آن دو نکته را، فکر کنم، به صورت دو آیتم هم گفتم. یکی اینکه در ادامهٔ بحث‌های نظریهٔ تکامل گفتم چرا این تصور نادرست وجود دارد که اگر در فرایندی جنبه‌های غیردترمینیستیک وجود داشته باشد، مثلاً بخش‌هایی از آن استوکستیک یا رندوم باشد، پس آنجا دیزاینی وجود ندارد. ما مثال‌های خیلی خوبی می‌توانیم بزنیم از بهترین دیزاین برای رسیدن به یک نتیجه؛ بهترین به این معنا که پارسیمونی رعایت شده باشد و کار را با انرژی زیاد انجام ندهیم. دیزاین فقط این نیست که مثلاً دقت زیاد داشته باشید؛ به یک معنا این است که کار را انجام بدهیم.

از یک مهندس بپرسید؛ همیشه اینکه هزینه‌ها را مینیمم کنیم جزو خوب بودن دیزاین است. من سابقهٔ مهندسی دارم و یادم است که اولین بار در درس مدارهای دیجیتال این را رسماً به ما گفتند و آن لحظه برای من اولین جایی بود که انگار طعم مهندسی را می‌چشیدم: وقتی مداری را طراحی می‌کردیم، قیمت‌ها را هم می‌نوشتیم؛ مثلاً این دیزاینی که انجام می‌دهیم دیزاین جالبی است، ولی قیمتش از آن یکی دیزاین بالاتر است؛ آن یکی ممکن است از نظر علمی کمی ضعف داشته باشد، ولی ارزان‌تر است و بهتر است. برعکسش را در دوره‌ای دیدم که به اصطلاح در حالت کارآموزی رفته بودم. دانشجوی مهندسی که بودم، دوره‌ای اعلام کرده بودند تحت عنوان «دورهٔ طرح ۶ ماهه» که بچه‌هایی که مهندسی می‌خوانند — فکر کنم همهٔ دانشجوها — مثلاً ۶ ماه از دوران تحصیلشان را بروند در خدمات نظامی؛ یا زمان جنگ بود، یا آن موقع حرف این بود که از دانشجوها استفادهٔ تخصصی شود. کاری نداریم که اصل ماجرا چه بود. من وسط دورهٔ دانشجویی‌ام رفتم در پادگانی که یک بخش الکترونیک داشت و یک سری کارهای طراحی انجام می‌دادند.

دانشجو، جنگ و استفادهٔ تخصصی

برعکس آن تجربه آنجا پیش آمد. از من خواستند مداری طراحی کنم برای کسانی که می‌خواهند با توپ ۱۳۰ کار کنند. توپ ۱۳۰ توپی است که مثلاً با آن تانک می‌زنند. آموزشش خیلی مهم است، چون دو اهرم دارد که باید با دو دست بگیرید و بچرخانید؛ لوله را بالا و پایین و چپ و راست می‌برد. مثل تیراندازی به اهداف متحرک، باید توپ به آن سنگینی را روی تانکی که طبعاً دارد حرکت می‌کند میزان کنید و شلیک کنید که به آن بخورد. برایشان مهم بود که کسانی که با توپ ۱۳۰ کار می‌کنند آموزش دیده باشند.

به من گفتند مداری طراحی کن برای وقتی که این‌ها مثلاً در سوله‌ای، همین‌جا در پادگان، بنشینند و تمرین کنند؛ یعنی چیز متحرکی حرکت کند، این‌ها روی آن چیزی که حرکت می‌کند نشانه‌گیری کنند و بعد آن مدار الکترونیکی به آن‌ها امتیاز بدهد. من هم مداری طراحی کردم و دو آپشن داشتم: یکی اینکه یک تفریق‌کننده بسازم، یعنی می‌دانستم چطور باید این کار را انجام بدهم؛ یا اینکه یک آی‌سی بگذارم که همهٔ کارها را انجام دهد. رفتم با مسئولش صحبت کردم و گفتم کار از این قرار است: مثلاً از آی‌سی زد ۸۰ استفاده کنیم — کسانی که مهندسی برق قدیم خوانده‌اند فکر کنم می‌دانند زد ۸۰ چیست؛ الان دیگر کسی نمی‌داند — با آی‌سی زد ۸۰ می‌شود همهٔ این کارها را انجام داد؛ ولی من حساب کردم که اگر مدار را این‌گونه ببندیم، قیمتش چنین می‌شود. پرسید: «آن یکی چند است؟» گفتم: «فرض کن آن ۱۰ هزار تومان است و این‌طوری ۵۰۰۰ تومان درمی‌آید» — حالا فرض کنید بگویم آن یک میلیون تومان و این ۵۰۰ هزار تومان. با حالتی برگشت و مرا نگاه کرد و گفت هر کدام از این توپ‌ها که هدر می‌رود مثلاً قیمتش ۱ میلیون تومان است و ما بیشتر از ۴ تا از این مدار هم نمی‌خواهیم تولید کنیم. این حرف‌ها چیست؟ همان آی‌سی را بگذار و زودتر کار را تمام کن.

مدار و تولید محدود

به هر حال موضوع این است که در طراحی و در مهندسی قیمت مهم است. اصولاً هم فکر می‌کنم — حالا اصلاً مسئلهٔ قیمت نیست — در طبیعت ما این پارسیمونی را می‌بینیم: کارها انگار به ساده‌ترین صورت ممکن انجام می‌شوند. خداوند هم اگر بخواهد کانال آبی طراحی کند و جاهایی را آب بدهد، نمی‌آید یکی‌یکی مولکول‌ها را بردارد و جایشان را مشخص کند؛ این مثالی بود که جلسهٔ قبل گفتم.

اکنون می‌خواهم به این اشاره کنم: نکتهٔ اول این بود که اگر فرایندی رندوم باشد و دترمینیستیک نباشد، یعنی همه‌چیز به طور دقیق از پیش تعیین‌شده نباشد، این احساس وجود دارد که دیزاینی وجود ندارد؛ مثل ماجرای نظریهٔ تکامل که در آن موتیشن‌ها، دست‌کم فعلاً و با دانش ما، رندوم به نظر می‌آیند. نکتهٔ دوم را به نکتهٔ اول ربط نداده بودم و الان می‌خواهم ربطشان را بگویم. نکتهٔ دوم این بود که وقتی قوانین طبیعت را کشف می‌کنیم — مثلاً نیوتون جاذبه را کشف می‌کند، می‌دانیم منظومهٔ شمسی با نیروی جاذبه و قوانین مکانیک چگونه حرکت می‌کند و لاپلاس پایداری‌اش را هم نشان می‌دهد — احساس می‌کنیم اینجا دیگر نیازی به کشف معنا یا علت غایی یا چیز دیگری نداریم و فکر می‌کنیم کار تمام شده است. حالا این‌طور نگاه کنید: اگر فرایند دترمینیستیک باشد، یعنی بتوانیم همه‌چیز را کاملاً محاسبه کنیم و معلوم شود قوانینی که همه‌چیز را پیش می‌برند چه هستند، احساس می‌کنیم معنایی وجود ندارد و نیازی به علت غایی و مانند آن نیست. اگر دترمینیستیک نباشد، یعنی مقداری حالت استوکستیک و رندوم وجود داشته باشد، آنجا هم احساس می‌کنیم پس دیزاینی وجود ندارد و احتیاجی به معنا نیست. پس این دو حالت مثل دو مکمل‌اند و این دو نکته‌ای که جلسهٔ قبل گفتم به هم مربوط‌اند: اگر قوانین دقیقی باشند که همه‌چیز را پیش ببرند، هر چه دقیق‌تر باشند، بیشتر احساس می‌کنیم همه‌چیز را پیدا کرده‌ایم و دیگر احتیاجی به معنا و علت غایی و ماورای طبیعت نیست؛ اگر چنین نباشد هم که اصلاً دیزاینی نیست و احتیاج به هیچ چیزی نیست. پس انگار از قبل تصمیم گرفته‌ایم که احتیاج به هیچ چیزی نیست. واقعاً هم همین‌طور است؛ نکتهٔ توطئه‌آمیزی در کار نیست. ما در علم تصمیم گرفته‌ایم که دنبال علت‌های فاعلی برویم و دنبال علت‌های غایی نرویم؛ از قبل این تصمیم را گرفته‌ایم.

تصمیم از پیش و توهم توطئه

برای همین است که به اینجا می‌رسیم. از دید فلسفی این حالتی به اصطلاح ابسورد است: به هر چه برسید، به این نتیجه می‌رسید که علت غایی اصلاً لازم نیست، مینینگی در کار نیست و ماورای طبیعتی در کار نیست. ببینید، اینکه تحقیقات علمی به ماورای طبیعت نمی‌رسند به این دلیل است که جزو شرایط تحقیقات علمی این است که ناتورالیستیک باشد، یعنی چیزهای طبیعی را با استفاده از چیزهای طبیعی تبیین کند؛ از اول جزو مفروضات ماست که علم این‌گونه رفتار کند. یعنی اگر جایی برای چیزی طبیعی علت طبیعی پیدا نکند، سراغ جن و پری و ماورای طبیعت نمی‌رود؛ می‌گوید پیدا نکردم و تحقیقات ادامه دارد.

یا اصلاً می‌گوید رندوم است؛ ترجیح می‌دهد بگوید اینجا علتی وجود ندارد تا اینکه بگوید چیزی ماورای طبیعی اینجا وجود دارد. این چیزی است که از اول در علم انگار فرض کرده‌ایم. بنابراین علم به ماورای طبیعت نمی‌رسد و قرار نیست برسد. نهایتش می‌گوید اینجا را نمی‌دانم؛ دربارهٔ چیز غیرقابل‌محاسبه، چیزی که نتواند آن را در اکسپریمنت خود وارد کند، قرار نیست حرف بزند. اشکالی هم ندارد؛ این نوعی تحقیق است، مثل اینکه می‌خواهیم علت فاعلی پیدا کنیم. بنابراین طبیعی است که علم هیچ‌وقت به علت غایی نمی‌رسد؛ علم اصلاً به مینینگ کار ندارد و به ماورای طبیعت کار ندارد. این‌ها چیزهای بدیهی‌اند؛ فرض‌های اولیه‌ای که کرده‌ایم به اینجا می‌رسد که این‌ها را کشف می‌کنیم. آنچه نادرست است این است که از اینکه علم مثلاً پیش می‌رود به این نتیجه برسم که این فرض‌ها به معنای فلسفی درست‌اند و علم دارد این فرض‌ها را پشتیبانی می‌کند. فقط و فقط وقتی می‌توانید به چنین احساسی برسید که احساس کنید علم همه‌چیز را پیدا کرده است و بنابراین فکر کنید که نیازی به چیز اضافه‌ای ندارید؛ و اصولاً این‌طور نیست. نکتهٔ اساسی این است که علم فرض می‌کند قوانینی را پیدا می‌کند که نظم عالم را توضیح می‌دهند — این را آن‌قدر گفته‌ام که فکر می‌کنم تکرارش ممکن است حوصلهٔ بعضی‌ها را سر ببرد — بدون اینکه بگوید این قوانین چه هستند و از کجا آمده‌اند. کلاً در علم دربارهٔ قوانین بحثی نشده و نمی‌شود. تازه انگار دارد جوانه می‌زند و بعضی‌ها خواهان این‌اند که دست‌کم دربارهٔ اینکه قوانین از کجا آمده‌اند بحث شود؛ مثلاً اینکه در صدم ثانیهٔ پس از بیگ‌بنگ قوانین را داریم.

جوانهٔ بحث در علم

به نظرم مهم‌تر این است که بگوییم این قوانین چه هستند و چگونه در جهان تحقق پیدا کرده‌اند. وقتی این حرف‌ها را نمی‌زنیم، این‌طور فکر کنید: مینینگ ممکن است همان چیزی باشد که برای گفتن اینکه این قوانین چرا هستند لازم دارم. مثل آن مثال نقطه‌های نورانی که زدم: فهمیدن اینکه این‌ها آدم‌هایی هستند که مثلاً آخر هفته می‌روند و برمی‌گردند، اینکه این خانه‌شان است و آن ماشینشان و آن نورهایی که می‌بینم این‌ها هستند، ممکن است به من کمک کند بگویم چرا این قوانین آماری که به دست آورده‌ام درست‌اند. وگرنه بدون اینکه به مینینگ مراجعه کنم، قوانین را به دست آورده‌ام، می‌توانم محاسبه کنم، پیشگویی کنم و چیزهای زیادی دربارهٔ نقاط نورانی بگویم، بدون اینکه کوچک‌ترین حسی داشته باشم که این قوانین چه هستند و چرا هستند. نکته‌ای که می‌خواستم بگویم همین حالت به اصطلاح مکمل‌بودن و ابسوردبودن این حرف است: اگر قوانینی کاملاً متعین داشته باشیم، حسمان این است که به هیچ چیز دیگری احتیاج نداریم؛ اگر نداشته باشیم و رندوم باشد، یعنی اگر قانونی پیدا نکنیم، می‌گوییم رندوم است، می‌گوییم این‌ها اصلاً علت ندارند یا تصادفی این‌طور شده‌اند؛ و وقتی این‌طور شد، دیگر دیزاین و غایت وجود ندارد. بنابراین اینجا از لحاظ فلسفی مشکلی وجود دارد. دست‌کم من دوست دارم بگویم که از نظر علمی مشکلی وجود ندارد و علم دارد به تعهدات و مفروضات خودش عمل می‌کند، ولی از لحاظ فلسفی اینجا مشکلی هست. اگر کسی کمی دقت کند، می‌فهمد که نتیجه‌گرفتنِ اینکه معنا وجود ندارد یا دیزاین وجود ندارد اینجا مجاز نیست، زیرا در هر صورت دارم به همین نتیجه می‌رسم؛ بنابراین خودِ این نتیجه‌ای که می‌گیرم مطلقاً علمی نیست. علمی این است که بگویم اگر فلان چیز را دیدم نقض می‌شود و اگر ندیدم مثلاً تأیید می‌شود، یا برعکس.

دقت می‌کنید؟ گزاره‌های علمی با اکسپریمنت سنجش‌پذیرند و با اکسپریمنت و آبزرویشن نقض می‌شوند. این نوع گزاره‌ها نشان می‌دهد که من این نتیجه را از جای دیگری می‌آورم، نه از علم؛ نتیجهٔ علمی نمی‌گیرم. بگذریم؛ به اندازهٔ کافی بحث کردیم و فقط خواستم این حالت مکمل‌بودن این دو نکته را ببینید. تا اینجا، در بحث‌هایی که جلسهٔ قبل کردم، مسئله این بود که آیا تحقیقات علمی می‌تواند ما را به این نتیجه برساند که معنایی در عالم نیست، یا علت غایی وجود ندارد، یا ماورای طبیعت وجود ندارد؛ که فکر می‌کنم به اندازهٔ کافی توضیح داده‌ام.

مکمل بودن دو نقطهٔ بحث

اما سابقهٔ بحث ما به اینجا رسیده بود که می‌خواستیم دربارهٔ تعارض بین علم و متون دینی، مثلاً قرآن، صحبت کنیم؛ نه دربارهٔ تصورات و عقاید دینی — نه اینکه آن مهم نباشد. بحث ما این بود که دربارهٔ اشکالاتی که به متن قرآن می‌گیرند صحبت کنیم. اولین چیزی که در این کلاس مطرح شد این بود که یک سری اشکالات علمی به قرآن می‌گیرند؛ اینکه مثلاً با علم روز تعارض دارد و بنابراین در قرآن مشکلی وجود دارد. بحث از اینجا شروع شد. نظریهٔ تکامل را مطرح کردم، چون در مقدمات بحث خیلی دربارهٔ آن صحبت نکرده بودم و احساس کردم لازم است، و در آن اشاره‌های خیلی مختصری به متن قرآن کردم. فکر نمی‌کنم دربارهٔ نظریهٔ تکامل تعارض چندانی با قرآن وجود داشته باشد؛ اگر هم وجود داشته باشد، فکر می‌کنم با بحث‌هایی که کردم، امیدوارم رفع شده باشد. حالا می‌خواهم بحث را کمی متمرکز کنم بر اینکه اصولاً گزاره‌های علمی با آنچه در متون دینی، از جمله قرآن، می‌بینیم ممکن است به تعارض برسند یا ممکن نیست. اینجا بحث‌های کلی‌ای وجود دارد و امیدوارم بعداً در همین جلسه یکی دو مثال هم بگویم؛ این بحث می‌تواند چندین جلسه هم ادامه پیدا کند.

اگر بپرسیم علت این قوانین چیست، باز یا می‌گوییم این قوانین رندوم‌اند — یعنی اگر بیگ‌بنگ دیگری رخ می‌داد، یک سری قوانین دیگر به وجود می‌آمد — یا قانون دیگری پیدا می‌کنیم که این قانون را توجیه کند. در این صورت دست‌کم برای قوانین منشئی پیدا می‌کنید. الان فیزیک‌دان بزرگی هست که می‌گوید شاید بشود همهٔ قوانین را به یک چیز ری‌دیوس کرد، و شاید بشود گفت رندوم است و از هیچ جایی نیامده است. باشد، این هم حرفی است؛ اما پرسش این است که آیا تا حالا از این حرف‌ها زده‌ایم؟ نه؛ و لازم است بزنیم.

فیزیک و ضرورت طرح مسئله

موضوع این است که فیزیک به جایی رسیده که فیزیک‌دانان شروع کرده‌اند چنین حرف‌هایی بزنند؛ یعنی چنین سؤال‌هایی پیش آمده است. این از لحاظ فلسفی بی‌نهایت مهم است و یکی از بزرگ‌ترین شگفتی‌ها این است که این سؤال‌ها مسکوت مانده‌اند. می‌خواهم بگویم هیچ نوع اکسپلنیشنی از لحاظ فلسفی و منطقی دربارهٔ جهان وجود ندارد، مگر اینکه این سؤال‌ها را جواب بدهیم. یعنی تا حالا انگار فقط بازی کرده‌ایم، محاسبه کرده‌ایم و برای نظم طبیعت دیسکریپشن انجام داده‌ایم، نه اکسپلنیشن. دیسکریپشن یعنی بگویم مثلاً منظومهٔ شمسی این‌طور است، قوانینی بگذارم و فرمولی بنویسم که این نظم را به‌خوبی برایم درمی‌آورد و توصیف می‌کند. سطحی از دیسکریپشن شاید قوی‌تر باشد؛ مثل اینکه دیسکریپشن خودمان را با فرمول‌های ساده‌ای در یک دستگاه اصل‌موضوعی انجام می‌دهیم. ولی واقعیتش این است که نمی‌گویم این دستگاه از کجا آمده و چرا معتبر است؛ اصلاً به نظر می‌آید اوضاع ناامیدکننده است و نمی‌توانم بگویم، چون قوانین نیوتون را می‌گذارم، دیسکریپشن خوبی انجام می‌دهد و بعد معلوم می‌شود غلط است؛ نسبیت را می‌گذارم و انتظار دارم مدتی بعد معلوم شود که آن هم اشکالی دارد. ولی فرض کنید به تئوری آو اوری‌تینگ رسیدیم؛ آن وقت باید بگوییم این قوانین از کجا آمده‌اند.

باز یا قوانین را به جایی، یعنی به مینینگی — شاید به چیزی — ارجاع می‌دهیم، یا قانونی پیدا می‌کنیم و برای آن قانون هم باز چیزی پیدا می‌کنیم. مثلاً فرض کنید کسی بتواند بگوید من قوانین طبیعت را از منطق بیرون می‌کشم؛ یعنی همان‌طور که راسل امیدش این بود که کل ریاضیات را بر مبنای منطق توضیح دهد و استوار کند، کسی بیاید و بگوید من کل فیزیک را از منطق درمی‌آورم. در دورانِ اوجِ تسلط مکانیک نیوتونی تا فروپاشی فیزیک نیوتونی پس از نسبیت و کوانتوم، آنجا که خیلی‌ها احساس قدرت می‌کردند، مثلاً پس از لاپلاس، تلاش‌هایی از این دست شده است. فکر می‌کنم کانت مثلاً بحثی دارد دربارهٔ اینکه — نه نیروی جاذبه، بلکه — مکانیک نیوتون را به طور منطقی ثابت کند. بنابراین فرض کنید من دارم دربارهٔ این حرف می‌زنم که آیا این کار به دور می‌رسد یا نه؛ به این معنا که فرض کنید بتوانم قوانین فیزیکی را از قوانین منطق ساده یا از چیزهایی خیلی ساده‌تر از این دربیاورم.

دور منطقی و اثبات

حالا شما می‌توانید بگویید که آن‌ها مثلاً خاصیت کل هستی‌اند، یا چیزهایی از این دست. اگر فکر می‌کنید این دور است، دست‌کم این است که من مطمئنم قانون جاذبه را — نیوتونی‌اش یا نسبیتی‌اش — همین‌طور نمی‌توانم بپذیرم؛ انگار به توضیحی احتیاج دارد. ولی اگر آن را به سطح منطق برسانید چه؟ یکی از فیلسوف‌های معاصر ایرانی گفته بود: «من همه‌چیز را از امتناع تناقض می‌خواهم نتیجه بگیرم.» می‌گفت فکر می‌کنم می‌شود این کار را کرد؛ یعنی همهٔ فلسفه و هر چه در دنیا هست را صرفاً از اینکه منطق دودویی داریم — یعنی چیزی یا هست یا نیست، گزاره‌ای یا خودش درست است یا نقیضش، و جمع نقیضین محال است — نتیجه گرفت. فرض کنید کسی چنین ادعایی بکند؛ این کار خیلی مهمی است — هرچند فکر نمی‌کنم بشود این ادعا را کرد. منظورم از این تصور شما، که این به نوعی دور است، این است که قوانین به چیزهای قابل‌فهم ارجاع داده شوند. مثل این است که چیزی را به منطق ارجاع بدهم: مثلاً ذهن من، مغز من، اصلاً نمی‌تواند غیر از این قانون سادهٔ منطقی — عدم جمع نقیضین، یعنی اینکه گزاره یا خودش درست است یا نقیضش — کار کند؛ می‌دانید؟ یعنی اگر همین را بپذیرید، این شیوهٔ کار مغز است و انگار همه‌چیز در آن هست.

فرض کنید این کار را بکنم؛ این خیلی فرق می‌کند با اینکه بگویید به یک تسلسل رسیده‌ام، یعنی به قانون دیگری ارجاع داده‌ام که آن هم معلوم نیست از کجا آمده است. اشکال ندارد؛ فرض کنید معلوم نیست عدم اجتماع نقیضین از کجا آمده است. اشکال ندارد، ولی در این آشفتگی گام خیلی بزرگی برداشته‌ایم؛ این با اینکه ندانیم این چهار نیرو و ذرات بنیادی و این دستگاه عریض و طویلی که در طبیعت کشف کرده‌ایم از کجا آمده، خیلی فرق می‌کند. به اضافه اینکه چیزی که من بر آن تأکید دارم این است که شیوهٔ تحقق قوانین هم باید موضوع فیزیک باشد: قوانین چه هستند؟ چگونه کار می‌کنند؟ چگونه برقرارند؟ خیلی دربارهٔ آن صحبت کرده‌ام و لازم نیست تکرار کنم. می‌گویند قانون‌گذاری هست، چون قانون هست؟ اصلاً این بحث فعلاً بحث فلسفی نیست.

قانون‌گذار و مرز فلسفه

یعنی این بحث درون علم است: وقتی از قانون صحبت می‌کنم، بکوشم بگویم این قانون چیست و از کجا آمده است. این بحثی است که باید تا حالا در علم شده بود، ولی نشده است. ولی الان مثلاً در ۱۰ سال اخیر کسانی هستند که به این موضوع، «لاز آو نیچر»، چه در فلسفه و چه در علم، مرتب بیشتر توجه می‌کنند. این چیزی است که از زمان نیوتون به بعد توجه به آن کم‌رنگ شد و دوباره به آن برگشته‌ایم، و فکر می‌کنم نکتهٔ خیلی مثبتی است.

می‌خواهم دربارهٔ تعارض بین گزاره‌های علمی و گزاره‌هایی که در متون دینی هست صحبت کنم. مقدمه‌ای که جلسهٔ قبل گفتم به این دلیل است که می‌خواهم بگویم متنی مثل قرآن برخوردش با طبیعت دقیقاً و به طور کامل با نوع برخورد علمی با طبیعت تعارض دارد؛ مثل اینکه از دو دیدگاه و با دو هدف متفاوت نگاه می‌کنیم. متن دینی به این دلیل به طبیعت ارجاع می‌دهد — قرآن به این دلیل شما را به طبیعت ارجاع می‌دهد — که می‌خواهد آیات و نشانه‌های خداوند را در طبیعت ببینید. اصلاً نمی‌خواهد چیزی دربارهٔ طبیعت به شما بگوید که باعث شود به طبیعت مسلط شوید، از آن تکنولوژی دربیاورید و بتوانید پریدیکشن انجام دهید؛ یعنی تمام اهدافی که در علم داریم. نه اینکه این‌ها بد باشند — بد و خوب نداریم — آن کار دیگری انجام می‌دهد. شاعر به دلیلی دیگر طبیعت را به شما نشان می‌دهد: می‌خواهد حس زیبایی و زیبایی‌شناسی شما را با استفاده از طبیعت تحریک کند. شاید شاعر هم، مثل متن دینی، بخواهد شما چیزی ورای این ظاهر طبیعت کشف کنید. در قرآن فقط و فقط همین است: شما طبیعت را نگاه کنید.

مثل اینکه پشت این پردهٔ طبیعت چیزی را ببینید؛ ببینید که خالقی با صفاتی ویژه این طبیعت را خلق کرده است. اگر به جزئیات طبیعت — به درخت و آدم و حیوان — نگاه نکنید و فقط به کل جهان بنگرید، ممکن است همین‌طور به طور فلسفی هم بتوانید کشف کنید که خالقی وجود دارد؛ ولی در جهانِ خلق‌شده، در این مخلوقات است که صفات الهی را می‌توانید ببینید.

قرآن و آشنایی با خدا

چندین جلسه قبل، وقتی بحث به قرآن رسید، کوشیدم بگویم که قرآن اصولاً دارد شما را با خدا آشنا می‌کند، و نحوهٔ آشنایی هم این است که فقط نگوید خدایی وجود دارد، بلکه صفات این خدا را بشناسید. در سراسر قرآن می‌بینید که چیزهایی گفته می‌شود — وقایع تاریخی که اتفاق افتاده، چیزهایی دربارهٔ طبیعت، هر حقیقتی — و بعد در آخر مثلاً می‌گوید «والله حکیم علیم»؛ یعنی انگار می‌گوید به این‌هایی که گفتیم نگاه کنید تا با صفت حکمت و علم خداوند آشنا شوید؛ این‌ها مظاهر این دو صفت‌اند. همین‌طور اسماء الهی در قرآن در کنار چیزهایی می‌آید که مربوط به طبیعت‌اند، یا وقایع تاریخی، یا هر حقیقت دیگری از گذشته یا آینده که به آن اشاره می‌شود. بنابراین نقش طبیعت در قرآن و در متون دینی این نیست که آن را زیر ذره‌بین بگذارم و مطالعه‌اش کنم تا ببینم چگونه می‌توانم به طبیعت مسلط شوم، یا قوانین و محاسباتی کشف کنم که با آن بتوانم پیشگویی کنم. در قرآن به کسوف و خسوف اشاره نمی‌شود برای اینکه مثلاً بتوانید محاسبه کنید خسوف بعدی کی اتفاق می‌افتد. علم برای چه دربارهٔ خسوف و کسوف مطالعه می‌کند؟ می‌خواهد ببیند سازوکاری که این‌ها با آن به وجود می‌آیند چیست، و بعد بتواند محاسبه کند؛ محاسبه‌ای که خیلی خیلی وقت قبل یاد گرفته بودند و در زمانی که قرآن نازل می‌شد این محاسبات را بلد بودند. ولی آیا در قرآن به این محاسبات اشاره‌ای شده است؟ به اینکه خسوف و کسوف چه هستند و چگونه اتفاق می‌افتند، به مکانیسم‌هایشان، اشاره شده است؟ نه. پس به چه اشاره می‌شود؟ قرآن دربارهٔ خسوف و کسوف این‌طور می‌گوید که خسوف و کسوف از اتفاق‌هایی‌اند که در پایان جهان، هنگامی که قیامت می‌شود، رخ می‌دهند: نظم ستاره‌ها و سیاره‌ها به هم می‌خورد و خسوف و کسوف هم خواهیم داشت؛ خورشید تاریک می‌شود و «خسف القمر». این‌ها جزو صفات حوادث و وقایعی‌اند که در پایان دنیا اتفاق می‌افتند. پایان دنیا ترسناک است، برای اینکه نظم طبیعی‌ای که به آن عادت کرده‌ایم به هم می‌ریزد: خورشید دیگر نمی‌تابد و تاریک می‌شود، رسماً گفته می‌شود که نظم ستاره‌ها به هم می‌خورد، و خیلی چیزهای دیگر؛ زلزله می‌شود و همهٔ این روال طبیعی‌ای که طبیعت دارد به هم می‌ریزد؛ وقایع هولناکی اتفاق می‌افتد.

کسوف به‌عنوان نشانه

قرآن معمولاً در این کانتکست به خسوف و کسوف اشاره می‌کند. این‌ها مثل نشانه‌هایی‌اند از اینکه روزی، در پایان، قیامتی هست که همه‌چیز به هم می‌ریزد. خسوف و کسوف دو نشانه‌اند که برای ما گذاشته شده‌اند تا بفهمیم این خورشید همیشه نخواهد تابید؛ مثل اینکه لحظه‌ای به شما اشاره‌ای شود: فکر نکنید این خورشید همیشه می‌تابد؛ جایی تابشش قطع می‌شود. فکر نکنید این ماه همیشه در آسمان هست و روشن است؛ جایی خسوف اتفاق می‌افتد و دیگر تمام می‌شود؛ یعنی خسوف دائمی خواهید داشت. بنابراین این‌ها نشانه‌های یک واقعهٔ بزرگ‌اند. اگر معناگرا و غایت‌گرایانه فکر کنید، خورشید و ماه به طور رندوم این‌گونه قرار نگرفته‌اند؛ منظومهٔ شمسی می‌توانست طوری باشد که خسوف و کسوف نداشته باشیم، ولی این منظومهٔ شمسی طوری تنظیم شده که این دو پدیده، خسوف و کسوف، موقتاً اتفاق می‌افتند. چرا اتفاق می‌افتند؟ جواب غایت‌گرایانه‌اش این است که بشری که اینجا زندگی می‌کند، نشانه‌ای از قیامت را در طول حیات خودش ببیند. نماز آیات هم که می‌خوانیم برای همین است: این چیزهای ترسناک آیات قیامت‌اند. یعنی وقتی خسوف را می‌بینم، باید یاد این بیفتم که روزی این خاموش می‌شود.

این چیزهایی که مربوط به زلزله و خسوف و کسوف و مانند این‌هاست، همان وقایعی‌اند که باید مرا به یاد این بیندازند که این نظم ابدی نیست؛ این نظم روزی از بین می‌رود و جهان دیگری بعد از این می‌آید که انگار این قوانین دیگر در آن کار نمی‌کنند. اینکه این نظم چطور از بین می‌رود جای فکر کردن دارد: قوانین به هم می‌ریزند و دیگر کار نمی‌کنند؛ آن قوانینی که نمی‌دانیم چه هستند و نمی‌دانیم از کجا آمده‌اند، انگار تاریخ مصرف دارند، جایی از کار می‌افتند و نظم این عالم — ستاره‌ها، سیاره‌ها، همه‌چیز — به هم می‌ریزد. این نگاه به خسوف و کسوف چقدر به مسائل علمی ربط دارد؟ می‌گویم که به دلیل این تفاوت دیدگاه، این‌ها با یکدیگر تعارضی پیدا نمی‌کنند؛ نه اینکه اصلاً نمی‌توانند پیدا کنند. خسوف و کسوف دو پدیده‌اند و قرآن هم نمی‌گوید این‌ها چگونه اتفاق می‌افتند یا هر چند سال یک بار قرار است خسوف یا کسوف شود؛ فقط در قرآن به آن‌ها به عنوان نشانه‌های قیامت، چیزهایی که در احوال قیامت هست، اشاره می‌شود. علم هم کار دیگری می‌کند: علم دارد محاسبه می‌کند.

قیامت در قرآن و کار علم

اولاً ما دقیقاً می‌دانیم مکانیسم چیست: مثلاً سایهٔ زمین روی ماه می‌افتد یا سایهٔ ماه روی زمین؛ و این اتفاق‌هایی که می‌افتند، اتفاق‌هایی‌اند در منظومهٔ شمسی که طبق همان معادلاتی که می‌دانیم و توصیف می‌کنیم، می‌دانیم چگونه حرکت می‌کنند، و هر مدتی یک بار اتفاق می‌افتند. الان می‌توانید با یک برنامهٔ کامپیوتری، تا چند هزار سال که دوست دارید، دقیقاً بدانید این اتفاق کی شروع می‌شود و کجاهای زمین دیده می‌شود؛ همه را می‌شود محاسبه کرد. این را قبلاً هم می‌توانستند؛ من بر این نکته تأکید می‌کنم که قرن‌ها قبل از پیامبر این محاسبات را بلد بودند، ولی قرآن کاری به این محاسبات ندارد. چه فایده‌ای دارد که الان محاسبه کنم خسوف و کسوف کی اتفاق می‌افتد؟ بگذارید خاطره‌ای بگویم: سال‌ها قبل یک کسوف کامل در اصفهان رخ داد. پدیدهٔ خیلی نادری بود و طولانی بود؛ فکر می‌کنم می‌گفتند آخرینش مثلاً، نمی‌دانم، قرن قبل بوده است. به هر حال خیلی مردد بودم که بروم ببینم. خیلی‌ها از همین‌جا به اصفهان رفتند و خیلی‌ها هم از جاهای دیگر دنیا به اصفهان آمده بودند. خیلی دیر، مثلاً نزدیک ساعت ۱۱ یا ۱۲ شب، تصمیم گرفتم بروم؛ رفتم و صبح به اصفهان رسیدم و فکر کنم عصرش هم برگشتم. فکر نمی‌کردم این‌قدر رویم تأثیر بگذارد.

می‌دانیم کسوف چیست و چه می‌شود، ولی واقعاً حس عجیبی دارد. خسوف خیلی این‌طور نیست، ولی کسوف تأثیر خیلی عجیبی دارد: حس متوقف‌شدن حیات و حالتی رعب‌آور، وسط روز. چیزی که رعب‌آور بود این بود که این اتفاق ناگهانی نمی‌افتد؛ خورشید از چند ساعت قبلش انگار دارد مریض می‌شود. فرض کنید رصد نمی‌کنید و نگاه نمی‌کنید که کم‌کم دارد سیاه می‌شود؛ آدمی عادی هستید که در روستایی در هزار سال قبل راه می‌روید. یک‌دفعه حس می‌کنید اتفاق عجیبی دارد می‌افتد: رنگ خورشید کمی عوض می‌شود و بعد مدام بی‌حال‌تر می‌شود. می‌دانید، چیز ترسناکی است، چون غیرعادی است. فکر کنید تا حالا اصلاً کسوف ندیده‌اید و اولین بارتان است؛ کم‌کم آدم حالت رعب و وحشت احساس می‌کند، به این دلیل که عادی‌ترین چیزی که در دنیا دارید این است که هر روز صبح خورشید از آن طرف دربیاید و شب از این طرف برود؛ انگار طبیعی‌ترین اتفاقی که همیشه منتظرش هستیم دارد به هم می‌ریزد.

عادت خورشید و انتظار طبیعی

انگار این جهان لزومی ندارد که منظم باشد. حسی در کسوف هست — دست‌کم در کسوف؛ دربارهٔ خسوف خیلی نمی‌گویم — که واقعاً این احساس را می‌دهد: چه کسی گفته که خورشید درخواهد آمد؟ مثل اینکه این نظمی که به آن عادت کرده‌ایم می‌تواند به هم بریزد. نشانهٔ خوبی است برای اینکه فکر کنم روزی قیامتی هست؛ برای اینکه این حس منتقل شود، نه اینکه استدلالی فلسفی روی کاغذ باشد. به یک کسوف کامل بروید تا این احساس به شما منتقل شود که نظم جهان ممکن است از بین برود؛ شاید این قوانین روزی دیگر کار نکنند. به هر حال، این مثال خسوف و کسوف مثال خوبی است برای اینکه ببینیم انگار اصلاً از ۲ دیدگاه نگاه می‌کنیم که هیچ اشتراکی با هم ندارند.

می‌توانند با هم اشتراکی نداشته باشند. عده‌ای دوست دارند کار را همین‌جا تمام کنند: متون دینی دنبال معنا در طبیعت‌اند و علم درست برعکس دنبال معنا نیست؛ آن‌ها می‌خواهند غایت‌ها را در طبیعت کشف کنند و علم دقیقاً می‌خواهد بدون غایت کارش را انجام دهد — منظورم از علم، ساینس است — بنابراین این‌ها به هم ربطی ندارند؛ همین‌جا بحث را ببندیم و تمام کنیم. ولی این‌طور نیست. می‌خواهم بگویم کمی دقت کنیم. این مثال خسوف و کسوف مثال خیلی خوبی بود، چون می‌دانیم در قرآن چند جا به آن اشاره شده و آن هم در احوال قیامت بوده است. حالا اگر قرآن مثلاً گفته بود «به یاد بیاوریم آنگاه که اژدها ماه را گاز می‌زند»، یعنی دربارهٔ اینکه خسوف چیست حرفی زده بود، آن وقت این با علم تعارض پیدا نمی‌کرد؟ یعنی خرافاتی که دربارهٔ خسوف و کسوف وجود داشت: اینکه اژدهایی مثلاً می‌آید و می‌خواهد خورشید را بخورد و ما تشت‌ها را بکوبیم تا این اژدها بترسد و برود. هر دفعه هم می‌کوبیدند، خسوف بالاخره بعد از مدتی برطرف می‌شد و فکر می‌کردند اگر نمی‌کوبیدند برطرف نمی‌شد. یعنی در آن مراسم دینیِ خرافی که انجام می‌دادند، کسی باید جرئت می‌کرد و می‌گفت: «یک بار انجام ندهید؛ این خودش پدیده‌ای طبیعی است و من محاسبه کرده‌ام که بعد از ۳ ساعت برطرف می‌شود.» نمی‌دانم الان جایی همچنان موقع خسوف یا کسوف مراسمی برگزار می‌کنند یا نه، ولی فکر می‌کنم در همین کشور خودمان تا ۶۰ یا ۷۰ سال پیش در روستاها برگزار می‌شد.

بنابراین خیلی هم دربارهٔ هزاره‌های قبل صحبت نمی‌کنم. این ترس آدم را به جنب‌وجوش می‌انداخت که کاری برای خورشید و ماه بکند؛ کارهایی هم می‌کردند و هر جایی واکنشی نشان داده شده است. بنابراین در این موردی که دربارهٔ آن حرف می‌زنیم، یعنی جایی که در قرآن دربارهٔ پدیده‌ای طبیعی صحبت شده، آن پدیده خیلی ساده بوده و در قرآن توصیف خاص چندانی از آن نداریم؛ فقط به عنوان پدیده‌ای که همه می‌دانیم وجود دارد دربارهٔ آن صحبت شده و دربارهٔ مکانیسمش صحبت نشده است. بنابراین تعارض وجود ندارد، ولی می‌توانست تعارض وجود داشته باشد. با این توضیح که آنجا دنبال مینینگ نمی‌گردیم و اینجا دنبال مینینگ می‌گردیم و اپروچ‌ها و زاویهٔ دید متفاوت است، باز اگر در متن دیدید که دربارهٔ پدیده‌ای طبیعی چیز اشتباهی توصیف شده یا مکانیسمی گفته شده که غلط است، تعارض ایجاد می‌شود. مثلاً جنین‌شناسی را فرض کنید. درست است که قرآن نمی‌خواهد با اهداف جنین‌شناسی امروزی به جنین نگاه کند؛ می‌خواهد معنایی از آن دربیاورد و می‌خواهد شما متوجه نکته‌ای شوید که دربارهٔ جنین حرف می‌زند. ولی بالاخره دارد می‌گوید جنین اول این‌طور است، بعد آن‌طور می‌شود، بعد این‌طور و بعد آن‌طور. حالا فرض کنید علم به ما نشان داد که نه، این‌طور نیست که اول این‌طور باشد و بعد آن‌طور شود؛ اول آن‌طور است، بعد آن‌طورتر می‌شود و بعد اصلاً چیز دیگری می‌شود. آن وقت قرآن دربارهٔ پدیده‌ای طبیعی حرفی زده که درست نیست، یعنی چنین چیزی نداریم. می‌خواهم بگویم اگر این‌طور باشد، با گفتن اینکه اهداف کاملاً متفاوت است، رویکرد متفاوت است، به شکل دیگری نگاه می‌کنیم و می‌خواهیم به نتیجهٔ دیگری برسیم، تا حدود زیادی می‌فهمیم که این دو اپروچ به طبیعت خیلی با هم فرق دارند؛ همان‌طور که شعر با علم فرق دارد. اگر کسی مثلاً دربارهٔ انسان شعر بگوید، این اصولاً با انسان‌شناسی و بحث‌های جامعه‌شناسی در تعارض قرار نمی‌گیرد؛ ولی اگر شاعر زیادی جلو بیاید و وارد مباحثی شود که نزدیک به حرف‌زدن دربارهٔ فیزیولوژی انسانی است، مثلاً در حالتی شاعرانه بگوید وقتی غذا را می‌خوریم، غذا در بدن ما این‌طور می‌شود، در حالی که ما می‌دانیم غذا آن‌طور نمی‌شود و به شکل دیگری درمی‌آید و الان این را فهمیده‌ایم، بنابراین آن شعر چیزی‌اش غلط است.

غذا، بدن و فهم جدید

در متن دینی، به هر دلیلی و به دلیلی متفاوت با علم، تصویری از طبیعت وجود دارد؛ ولی توصیف‌هایی وجود دارد که ممکن است با توصیف‌های علمی، با آنچه علم به ما نشان داده، تفاوت داشته باشد. این بحث‌ها را هم که علم تئوری است و ممکن است روزی درست باشد و روزی غلط، اصلاً می‌توانیم کنار بگذاریم؛ چرا؟ چون از نظر من، تئوری‌ها را همه کنار می‌گذارم و مسئلهٔ تعارض، تعارض بین آبزرویشن علمی و توصیفی است که در متن دینی آمده است. یعنی مثلاً فرض کنید دوربین گذاشته‌ام و ۹ ماه از این جنین فیلم‌برداری کرده‌ام؛ دیگر می‌دانم در رحم چه اتفاقی برای جنین می‌افتد و چگونه دارد رشد می‌کند و از تمام روزها عکس دارم. اول سونوگرافی می‌کردند و الان واقعاً فیلمش هست. نمی‌دانم کسی ۹ ماه کامل فیلم گرفته یا نه، ولی فیلم‌های بامزه و جالبی وجود دارد که رشد جنین را ظرف چند دقیقه نشان می‌دهد، دست‌کم از زمانی که دیگر خیلی میکروسکوپیک نیست.

قسمت میکروسکوپیک را هم فکر کنم به طور شماتیک می‌دانیم و احتمالاً قابل فیلم‌برداری هم شده است — خیلی اطلاع ندارم — ولی آن فیلم‌هایی که پاپیولارند مربوط به وقتی‌اند که چیزی به اندازهٔ یک میلی‌متر وجود داشته و از آن فیلم گرفته‌اند. بنابراین تعارض ممکن است وجود داشته باشد، به این معنا که تصویر طبیعت در متن دینی ممکن است با چیزهایی که الان دربارهٔ طبیعت می‌دانیم مغایرت داشته باشد. من کلاً با این راه‌حل‌های کلی خیلی موافق نیستم. آمادهٔ جنگم: اگر چیزی در متن دینی نوشته شده، باید دربارهٔ همان بحث کنیم، نه اینکه راه‌حلی ارائه بدهیم که علم کلاً، به همان دلیل یا به دلایل دیگر، با متن دینی تعارض پیدا نمی‌کند. آدم ساده‌ای هم نیستم که گزاره‌های علمی و دینی را به‌سادگی کنار هم بگذارم؛ این توصیفات حتی با هم تفاوت دارند و الان می‌خواهم دربارهٔ همین‌ها بحث کنم. خودِ این توصیفات با زبان انجام می‌شود و زبان علم با زبان دین فرق دارد؛ همان‌طور که زبان شعر با زبان روزمره و با زبان علمی فرق دارد. این‌ها را باید بفهمیم. به جای اینکه ساده‌انگارانه بگوییم در قرآن دربارهٔ جنین این‌طور گفته یا مثلاً دربارهٔ هفت آسمان چنین گفته، باید بفهمیم که — همان‌طور که با زبان هر شاعری آشنا می‌شویم — باید با زبان دین به طور کلی و با زبان هر متن دینی آشنا شویم.

خطر ساده‌سازی اعجاز علمی

به همین راحتی نیست که بگویم مثلاً اینجا نوشته هفت آسمان و علم گفته هفت آسمان وجود ندارد؛ باید کمی دقت کنیم که این توصیف در متن دینی چه معنایی دارد. می‌خواهم با همین مقدار که حرف زدم، به سراغ خود متن و دو مثال، همین هفت آسمان و جنین‌شناسی، بروم تا دوباره مثل جلسهٔ قبل نشود که همهٔ بحث‌ها کلی باشد. غرض از بحث‌های کلی این است که توصیفات علمی را بهتر بشناسیم. پس به نظر من مسئله روشن است: پدیده یا چیزی در طبیعت انعکاس پیدا می‌کند، توصیفی از آن در متن دینی وجود دارد، در علم هم آن پدیده توصیف شده است، و این دو ممکن است با هم تعارض داشته باشند؛ مثلاً هفت آسمان یا مراحل رشد جنین که در قرآن آمده‌اند. هفت آسمان کمی ابهام دارد که یعنی چه و باید بفهمیم یعنی چه؛ ولی دربارهٔ رشد جنین، قرآن دارد دربارهٔ رشد جنین انسان صحبت می‌کند و مراحلی را ذکر می‌کند که اگر با فیلم‌برداری‌ای که انجام داده‌ایم — نه با تئوری‌های جنین‌شناسی، بلکه با فکت‌های بدیهی‌ای که می‌بینید — تعارض داشت، بالاخره اینجا مشکلی به وجود آمده است. راه‌حل‌هایی پیشنهاد شده است، از جمله راه‌حل دکتر سروش. یکی از راه‌حل‌های قدیمی این بود که متن دینی را در سایهٔ علوم عصر بفهمید؛ یعنی اگر جنین‌شناسی امروز چیزی به شما می‌گوید، این متن را در سایهٔ آن بفهمید و مستقل از علم نفهمید؛ مثل اینکه آن را پیش‌فرض بگیرید و بعد بروید این متن را بخوانید و ببینید چه می‌فهمید. اگر آن پیش‌فرض باشد، چیزی از متن می‌فهمم که دیگر با آن تعارض ندارد. این راه‌حلی کلی است و من از این راه‌حل‌ها خوشم می‌آید. راه‌حل جدید این است که فکر کنید این‌ها همه رؤیا بوده است؛ و آنچه را در رؤیا ظاهر می‌شود نباید آن‌قدر جدی بگیرید که بگویید پیامبر در رؤیا دیده که جنین این‌طور رشد می‌کند؛ باید آن را تعبیر کنیم؛ رؤیا را چنان تعبیر کنیم که مشکل به نوعی حل شود.

رویای پیامبر و متن

ببینید، زبان علم زبانی خیلی خاص و جدید است که وجود نداشته و ممکن است با تمام زبان‌ها، با همهٔ چیزهایی که بشر در طول تاریخ گفته، تعارض پیدا کند، چون اصلاً به شکل دیگری توصیف می‌کنیم. امیدوارم بتوانم این متنی را که اینجا دارم بخوانم تا این حرف‌ها کمی دقیق روشن شود که مثلاً یک آدم ساینتیست چه انتظاری دارد. وقتی از یک پدیدهٔ طبیعی توصیفی می‌دهید، بی‌نهایت مهم است که این کار را خیلی دقیق انجام دهید؛ یعنی آبزرور، مشاهده‌کنندهٔ خیلی دقیقی باشید و بکوشید به چیزهایی اشاره کنید که تا حد ممکن کمّی شوند، یعنی قابلیت کمّی‌شدن داشته باشند. مثلاً اگر همین‌طور دربارهٔ طبیعت بگویم که خورشید پیش از کسوف رنگ باخت — همین حرف‌هایی که زدم — این‌ها توصیف علمی نیست. اگر بگویم من آنجا بودم و دیدم خورشید حالت رنگ‌پریده‌ای پیدا کرده، انگار که مریض است، یک آدم ساینتیست عصبانی می‌شود که بگو فرکانس نورش مثلاً از فلان مقدار شروع کرد، به این مقدار رسید و در این حد متوقف شد؛ این توصیف علمی است. اینکه همین‌طور شاعرانه از احساسی که به من دست داده دربارهٔ آن صحبت کنم، واقعاً اصلاً علم نیست. علم این است که مشاهده‌گری باشم که اگر کوچک‌ترین امکانی وجود دارد که دربارهٔ هر چیزی که مشاهده می‌کنم اندازه‌گیری‌هایی انجام دهم، انجام دهم و آن را دقیق کمّی کنم؛ اگر مثلاً دربارهٔ جنین صحبت می‌کنم، بگویم در هفتهٔ — نه، در روزِ — مثلاً چندم سایزش به طور میانگین چقدر است. ما قبلاً اصلاً این‌طور حرف نمی‌زدیم؛ به تدریج در تاریخ بشر به جایی رسیدیم که این کمّی‌کردن خیلی مهم شد. اصلاً پدیدهٔ خیلی مهمی است، و دست‌کم یک نفر در دنیا هست که خیلی بر آن تأکید کرده است: غیر از اینکه علت غایی و مانند آن همه کنار رفت و علت فاعلی ماند، مقوله‌ای در کنار کمیت وجود داشت به اسم کیفیت. شما اصلاً نمی‌دانید این کیفیت چه بود؛ در فلسفه کلاً ماست‌مالی شد. بعد از اینکه ساینس آمد، همه فقط به کمیت کار داریم و انگار اصلاً چیزی به اسم کیفیت نداریم؛ واژهٔ «کوالیتی» مانده، ولی این واژه دیگر آن بار معنایی فلسفی، مثلاً ارسطویی، را ندارد.

علم مدرن و فراموشی کیفیت

شاید باورتان نشود که اعداد علاوه بر کمیت کیفیت داشتند. یعنی ۲ فقط یک کمیت است؛ ۲، ۳؛ اصول پئونو در ریاضیات به من می‌گوید که در اعداد طبیعی، مثلاً ۱، ۲، ۳، فقط این توالی مهم است. در ریاضیات قدیم مباحثی هم تحت عنوان نسبت‌دادن کیفیت به اعداد وجود داشت که در واقع می‌شود گفت ریاضیات نبود؛ یعنی به این معنایی که ما الان ریاضیات را می‌شناسیم، مباحث کیفی‌ای که دربارهٔ اعداد وجود داشت چیزهایی بودند که ریاضی حساب نمی‌شدند؛ ممکن بود به درد جادوگری یا هر چیز دیگری بخورند، ولی به درد محاسبه نمی‌خوردند. ۲ به اضافهٔ ۳ می‌شود ۵ و ربطی هم به کیفیتشان ندارد؛ با همان اصول پئونو هم درمی‌آید. می‌دانید منظورم چیست؟ ولی می‌خواهم بگویم حتی کمیت‌های خالصی مثل اعداد در کنار خودشان کیفیت هم داشتند. آن آدمی که خیلی به این موضوع اهمیت داده، رنه گنون است؛ آدمی که خیلی به علوم، در واقع به سنت‌های معرفتی بشر و خیلی چیزهای دیگر، اهمیت می‌دهد. فکر می‌کنم نهضتی ایجاد کرد که آدم‌ها آنچه را الان به آن «انشنت ویزدم»، یعنی خرد باستانی، می‌گویند جدی‌تر بگیرند. ایدهٔ گنون این بود که خیلی از این‌ها الهی‌اند؛ به عنوان آدمی دین‌دار می‌گفت مثلاً آنچه در هند هست، آن هم الهامات و وحی الهی بوده است. اصلاً در علوم به اصطلاح قدیمهٔ ما هم خیلی وقت‌ها برای توجیه بعضی از علوم، حتی حکمت، چنین می‌گفتند.

حقیقت‌های فراموش‌شدهٔ ضد‌مدرن

اتهام این بود که حکمت اسلامی همان فلسفهٔ ارسطویی و فلسفهٔ افلاطون و فلسفهٔ یونان است که به ارث برده‌اند؛ بنابراین عده‌ای از این جهت مخالف فلسفه بودند و احساس می‌کردند چیزی غیردینی است. دفاع حکما این بود که یونانی‌ها این‌ها را اختراع نکردند و آن‌ها را به ارث برده‌اند، و دربارهٔ خیلی از این علوم می‌گفتند منشأش ادریس است. باور کنید همین الان هم در حوزهٔ علمیه، کسانی که در حکمت و فلسفهٔ طبیعی، یا به قول خودشان طبیعیات، کار می‌کنند، حسشان این است که این‌ها الهامات الهی بوده که توسط پیامبران به بشر آموخته شده و یونانی‌ها به ارث برده‌اند. دیدگاه گنون این است که برویم این چیزهای قدیمی را بخوانیم؛ چیزهای جالبی در آن‌ها هست، یعنی حقایق زیادی در آن‌ها هست که بشر کلاً فراموش کرده است. گنون آدمی خیلی ضدمدرن است و طبعاً به یک معنا ضدعلم هم هست؛ یعنی علم را نوعی انحراف می‌داند: کمیت کنار کیفیت کنار گذاشته شده، غایت‌گرایی کنار گذاشته شده، و اصلاً امکان ندارد این‌گونه دربارهٔ جهان به جایی برسیم؛ علم ممکن است به چیزی ختم شود، ولی به حقیقت ختم نمی‌شود، و اگر دنبال حقیقت هستیم بهتر است علم را فراموش کنیم و برویم ببینیم قبلاً چه چیزهای بهتری می‌گفتند. یعنی از دیدگاه دانشمندان او آدمی مرتجع است که شما را به گذشته ارجاع می‌دهد، به اینکه در گذشته بهتر می‌فهمیدند. گنون کاملاً این احساس را دارد دربارهٔ آدم‌هایی که در یونان بودند؛ هایدگر هم اواخر عمرش همین احساس را پیدا کرد که یونانی‌ها جهان را بیشتر از ما می‌شناختند و در واقع ساینس باعث شده که ما دیگر هیچ چیز از جهان نفهمیم؛ پس برویم ببینیم آن‌ها، مثلاً اگر بخواهیم رابطهٔ بین ریاضیات و طبیعت را بررسی کنیم، چه گفته‌اند؛ یونانی‌ها چیزهای جالبی گفته‌اند. یعنی این حس که منبعی از دانش در گذشتهٔ خیلی دور وجود داشته است. یک سری آدم‌ها، مخصوصاً گنون، آدم‌های خیلی جدی‌ای بودند، و به جریانی که گنون ایجاد کرد اصطلاحاً «ترادیشنالیست» می‌گویند؛ اصطلاح خاصی هم برای این گروه وجود دارد: «حکمت خالده». آقای سید حسین نصر الان یکی از مهم‌ترین نماینده‌های این جریان در دنیاست — نه چون ایرانی است. او کلاً جزو نزدیکان فیتف شوان بوده و بالاخره در هستهٔ مرکزی این جریان قرار داشته است. اینکه این‌ها چقدر پیرو واقعی گنون هستند ممکن است محل مناقشه باشد، ولی بالاخره این گروه هنوز هم هست. کتابی هست به نام «علم و تمدن در اسلام» از آقای سید حسین نصر که خوارزمی منتشر کرده است؛ آنجا چیزهایی از این دست می‌توانید پیدا کنید. مثلاً فکر کنم دربارهٔ بحث کیفیت‌داشتن اعداد در نظام علوم قدیمه مدخلی دارد که دست‌کم در حد دیدن جالب است. آیا این‌ها اصلاً علم بودند؟ بله، به عنوان علم. اتفاقاً دربارهٔ همین علوم غریبه، مثلاً آسترولوژی، دقیقاً می‌دانم که می‌گفتند منشأش ادریس است؛ به نظر خیلی‌ها چنین بود. می‌خواهم بگویم زبان علم با زبان روزمره‌ای که با آن حرف می‌زنیم، با زبان شاعرانه، و با زبان آن چیزی که یک بار در کلاس در حد اشاره گفتم و به آن زبان فنومنال می‌گویند، کلاً تفاوت دارد.

زبان شاعرانه و اشارهٔ کلاسی

در علم قرار است دربارهٔ چیزهایی که صحبت می‌کنیم دقیق حرف بزنیم، تا حد ممکن کمّی صحبت کنیم و دربارهٔ پدیده‌هایی حرف بزنیم که تکرارشونده باشند و قابلیت تکرار داشته باشند.

در علم شرایط فراوانی وجود دارد برای اینکه دربارهٔ چه چیزی حرف بزنیم و چطور حرف بزنیم. اگر دربارهٔ خسوف و کسوف حرف می‌زنیم، به جای اینکه همین‌طور احساسمان را بیان کنیم، باید توصیف‌های دقیق بدهیم، زمان را یادداشت کنیم و هر کاری که برای دقت مشاهده می‌توانیم انجام بدهیم، برای اهدافی که داریم: مثلاً می‌خواهیم پترن‌های تکراری پیدا کنیم و قانون پیدا کنیم. اگر کسی بخواهد مشاهدهٔ علمی دربارهٔ کسوف انجام دهد، دیگر هیچ حسی به او دست نمی‌دهد و هیچ شعری نمی‌تواند بگوید. اصلاً این دو نوع نگاه با هم تعارض دارند. اگر من آنجا رفته بودم و قلم به دست گرفته بودم که ببینم از چه ثانیه‌ای شروع شد و مثلاً در هر نیم ساعت اندازه می‌گرفتم که چه حجمی از نور کم شده است، ذهنم مشغول این اعداد و ارقام و این مشاهدات بود و بنابراین آن احساس از دست می‌رفت. این دقیقاً واقعیتی است: برای کل‌نگری لازم است که به جزئیات توجه نکنم و علم به جزئیات احتیاج دارد. پیش‌تر از زبان فنومنال و زبانی که با آن صحبت می‌کنیم گفتم. بگذارید مثلاً تعارضی بین علم و متن قرآن را در نظر بگیریم: بالاخره خورشید است که دور زمین می‌چرخد یا زمین دور خورشید می‌چرخد؟ در قرآن چگونه است؟ آیا خورشید دور زمین می‌چرخد؟ در قرآن می‌گوید ابراهیم به آن شخصی که با او محاجه می‌کرد — که حالا شاید نمرود بود — گفت خداوند خورشید را از شرق بیرون می‌آورد؛ تو آن را از غرب بیرون بیاور: «ان الله یأتی بالشمس من المشرق»؛ خورشید را از شرق می‌آورد؛ از غرب بیاور. یا ذوالقرنین جایی دید که خورشید دارد غروب می‌کند. خیلی جاها این‌طور است که دارد صحبت می‌کند از اینکه خورشید طلوع کرد و خورشید غروب کرد. بنابراین ممکن است آدم احساس کند که دارد می‌گوید این خورشید است که انگار می‌آید و می‌رود، و دربارهٔ قرآن چنین نتیجه‌ای بگیرد. کمی دقت کنید: ما هنوز هم این حرف‌ها را می‌زنیم. یعنی اگر به کسی بگویم «تو خورشید را از غرب دربیاور»، هیچ ربطی به این ندارد که من الان مثلاً به هیئت بطلمیوسی قائلم؛ چیز خیلی روشنی به او می‌گویم: بالاخره این خورشید از آنجا می‌آید و به اینجا می‌رود.

خورشید از غرب و ربط ادعا

اینکه حرکت وضعی زمین است که این وضع را ایجاد می‌کند یا خود خورشید حرکت می‌کند، و اینکه این اتفاق چگونه می‌افتد، مسئله‌ای ثانوی است. همهٔ ما هر روز می‌گوییم برویم طلوع خورشید را تماشا کنیم. اگر کسی بگوید «نه، این طلوع خورشید نیست؛ دقت کن، این زمین است که دارد می‌چرخد»، چه ربطی دارد؟ خورشید دارد از آن طرف درمی‌آید و من می‌خواهم بروم تماشا کنم؛ احساس می‌کنم خورشید دارد طلوع می‌کند و حسی هم به من دست می‌دهد. این هیچ ربطی به این ندارد که این اتفاق چگونه می‌افتد و زمین دارد می‌چرخد. اصلاً وقتی دربارهٔ طلوع و غروب خورشید صحبت می‌کنیم، چه در قرآن و چه در مکالمات روزمره، هیچ ربطی به این ندارد که به چه نوع هیئتی قائلیم؛ اینکه مکانیسمش چیست اصلاً در ذهن ما نیست. اگر الان بگویم امروز خورشید رسیده وسط آسمان، آیا این حرف غلط است؟ چه باید بگویم؟ باید بگویم زمین به جایی رسیده که خورشید وسط آسمان است؟ زبان فنومنال یعنی زبانی که فنومن‌ها، یعنی پدیدارها، را توصیف می‌کند. پدیداری که بشر از ۱۰۰ هزار سال پیش تا الان مشاهده کرده همین پدیده است: خورشید از شرق می‌آید، به وسط آسمان می‌رسد و در غرب غروب می‌کند. پدیدار همین است و دربارهٔ آن همین‌طور حرف می‌زنیم و تا ابد هم همین‌طور حرف خواهیم زد، و هیچ ربطی به مکانیسم آن ندارد؛ اینکه این پدیداری که من می‌بینم چگونه ایجاد شده، بحث جدایی است. می‌گویم نور خورشید زرد است. اگر کسی بیاید بگوید «نه، چیزهای دیگری هم در آن هست»، می‌گویم: «بابا، این چیزی که من می‌بینم را زرد می‌گویم؛ دربارهٔ این فنومن صحبت می‌کنم؛ این‌طور به نظر می‌رسد.» آیا وقتی می‌گویم نور خورشید زرد است، یعنی می‌خواهم بگویم فقط فرکانس خاصی وجود دارد که فرکانس طیف نور زرد است و چیز دیگری در آن وجود ندارد؟ کسی بیاید برایم توضیح علمی بدهد که نه، علت زرد دیده‌شدنش فلان چیز است؛ من چه کار دارم که علتش چیست؟ من دربارهٔ این پدیدار صحبت می‌کنم: خورشید گرم است، نور خورشید زرد است و نور ماه سفید است. می‌گویم خورشید از شرق طلوع می‌کند و در غرب غروب می‌کند، همیشه این کار را کرده و الان هم دارد می‌کند؛ اصلاً منظورم این نیست که خورشید حرکت می‌کند و زمین ثابت است. دربارهٔ آن پدیده صحبت می‌کنم و آن پدیده را توصیف می‌کنم، به زبان به اصطلاح آدمیزاد، به زبان عرفی، به زبان فنومنال.

پدیدار: گرما و رنگ نور

همهٔ شاعران هنوز همین کار را می‌کنند: دربارهٔ طلوع و غروب خورشید صحبت می‌کنند و دربارهٔ حسشان نسبت به این پدیدارها. اتفاقاً گفتن اینکه مکانیسمی که پشت آن است چیست، و فکر کردن به آن، ممکن است آن حس را از بین ببرد؛ همان‌طور که فکر کردن به مکانیسم کسوف یا اندازه‌گیری ممکن است حسش را از بین ببرد. علم دنبال این نیست که حسی نسبت به طبیعت پیدا کنیم؛ دنبال این است که بتوانیم محاسباتی انجام دهیم. بنابراین وقتی دربارهٔ تفاوت یا تعارض بین توصیف‌های متن دینی، مثلاً قرآن، از پدیده‌های طبیعی با توصیف علمی آن‌ها صحبت می‌کنیم، باید متوجه باشیم که این پدیده‌ها با دو زبان متفاوت توصیف می‌شوند. همیشه در قرآن و همهٔ متون دینی و همهٔ اشعار و تقریباً همهٔ مکالمات روزمرهٔ ما، زبان ما زبان فنومنال است، نه زبان علمی. زبان علمی کاربرد خودش را دارد؛ نه اینکه دانشگاه بخواهد به مردم کوچه و بازار هم تحمیل کند که جور دیگری ببینند. در فیزیک ما واقعاً بالا و پایین نداریم؛ یک روز همین‌جا این را به عنوان مثالی از زبان فنومنال گفتم. ما الان حرف می‌زنیم و می‌گوییم برو بالا، بیا پایین. بالا و پایین یعنی چه؟ تعریف دقیقی از آن نداریم؛ یعنی در جهان جهتی نداریم. حتی اگر زمین مسطح بود، ببینید در فیزیک چه داریم: یک مختصات مرجع می‌گیریم و بعد جهت‌ها مشخص می‌شوند. جهت یونیورسال در جهان وجود ندارد و جهت را به طور فرضی می‌گیریم.

آنچه من این طرف بالا می‌گویم، برای کسی که آن طرف کرهٔ زمین است پایین است؛ کمی آن طرف‌تر هم که باشم، بالاخره با بالایی که او می‌گوید انحراف دارد. بنابراین اگر به آن به عنوان یک جهت نگاه کنید، اصلاً چیزی به اسم بالا و پایین در زمینی که گرد است تناقض‌آمیز است. ولی همهٔ ما از کلمات بالا و پایین و چپ و راست استفاده می‌کنیم، هیچ مشکلی هم نداریم و می‌فهمیم چه می‌گوییم. این نمونه‌ای از زبان فنومنال است که ممکن است اصلاً با زبان علمی سازگار نباشد؛ یعنی شما حق ندارید در زبان علمی از بالا و پایین حرف بزنید.

زبان فنومنال در برابر علم

باید مختصات را مشخص کنید و نسبت به آن مختصات حرف بزنید، برای اینکه می‌خواهید حرفی دقیق و محاسبه‌پذیر بزنید، نه اینکه در کلام ساده‌سازی کنید. بنابراین ما در زبان روزمره، در زبان شاعرانه و در متن دینی، همه از زبانی غیر از زبان علم استفاده می‌کنیم. اگر این‌طور نگاه نکنید، کاملاً ممکن است تعارض‌هایی ببینید که همین‌قدر مسخره‌اند که کسی به بالا و پایین یا به طلوع و غروب خورشید ایراد بگیرد. اما بالاخره این سر جایش باقی است که اگر با همین زبان فنومنال توصیفی بدهم که نسبت به آبزرویشنی غلط باشد، همچنان ممکن است چنین اتفاقی بیفتد. من می‌گویم باید در درک زبان متن دینی و تفاوتش با زبان علمی کمی دقت کنیم، ولی همچنان ممکن است تعارض وجود داشته باشد. مثالی که فکر کنم دفعهٔ قبل هم زدم این است که حافظ می‌گوید: «مزرعه سبز فلک دیدم و داس مه نو». تصور کنید دانشمندی بیاید و دربارهٔ این بگوید که حافظ عجب آدم بی‌سواد و احمقی بوده است. اصلاً زبان شعر و متن دینی، به دلیل همان حسی‌بودن و غایت‌گرایی و اینکه دنبال مینینگ است، خیلی از استعاره و تمثیل و تشبیه استفاده می‌کند. ما این‌ها را در زبان علمی دور ریخته‌ایم. فرض کنید کسوف را مشاهده کنم و جزو مشاهداتم بنویسم که خیلی شبیه چیزی بود که در بچگی دیدم، یا شبیه فلان پدیده بود. یعنی چه شبیه فلان پدیده بود؟ باید بگویی چه چیزش شبیه بود، چقدر شبیه بود و دقیقاً منظورت چیست. همین‌طوری بگویم «مزرعه سبز فلک دیدم و داس مه نو»، یعنی ماه شبیه داس بود؛ این‌ها بالاخره زبان دیگری است. سخنرانی‌ای دارم که اخیراً شنیدم؛ از نظر صوت خیلی گنگ بود، ولی انگار کسی نسخهٔ جدیدی درست کرده که معلوم است چه می‌گویم؛ دربارهٔ نتایج فلسفی قضیهٔ «گوده». فکر می‌کنم به این چیزی که دارم می‌گویم خیلی ربط دارد، برای اینکه آنجا می‌کوشم شواهدی بیاورم که زبان روزمره، زبانی که به آن عادت داریم، به نوعی بهینه‌سازی شده است برای اینکه معنا منتقل شود. زبان علم زبان خوبی برای انتقال معنا نیست؛ زبان فرمال خیلی دقیق است. اگر بخواهیم از اصطلاحات «ویتکن اشنای» استفاده کنیم، علم به معنای واقعی کلمه یک بازی زبانی جدید است.

بازی‌های زبانی دیگری هم وجود دارد. البته «بیتکنشن» وقتی از بازی زبانی حرف می‌زند، چیزهای خاص‌تری مدنظرش است؛ ولی به طور کلی هم که نگاه کنید، علم واقعاً زبانی است برای اهدافی دیگر. بنابراین همیشه باید مراقب باشیم که این خلط بین قواعد زبان‌ها را انجام ندهیم.

علم به‌مثابه بازی زبانی

بیایید مثال بزنم؛ الان دو مثال می‌خواهم بگویم. دربارهٔ یک مثال قبلاً در جلسه‌های خیلی خیلی قدیمی مفصل صحبت کرده‌ام؛ در بحث‌هایی که در ۱۰ جلسهٔ اول بود، یادم است که مثلاً یکی دو جلسه خیلی مفصل دربارهٔ کیهان‌شناسی قرآن صحبت کردم. در قرآن دربارهٔ آسمان‌ها خیلی صحبت می‌شود: دربارهٔ ماه، خورشید، ستاره‌ها، آسمان‌های هفت‌گانه، و مثلاً چیزی تحت عنوان «عرش عظیم»؛ اصطلاحاتی که به نظر می‌رسد به کیهان اشاره می‌کنند. شهاب‌ها هم جزو پدیده‌های آسمانی‌اند که در قرآن چند بار از آن‌ها یاد شده است؛ «فلا اقسم بمواقع النجوم» هم بالاخره نوعی کیهان‌شناسی است: خداوند به محل قرارگرفتن، مثلاً موقعیت ستاره‌ها، قسم می‌خورد و آدم کنجکاو می‌شود که یعنی چه. دربارهٔ این‌ها، مخصوصاً دربارهٔ این هفت آسمان، مفصل صحبت کرده‌ام و الان می‌خواهم مختصر صحبت کنم، چون قرار نیست همهٔ کسانی که این جلسات را گوش می‌دهند همهٔ بحث‌های قبلی را شنیده باشند یا مجبور شوند بروند گوش بدهند؛ بالاخره بعضی جاها ممکن است لازم شود چیزهایی را تکرار کنم. احتمالاً می‌دانید که دربارهٔ معنای این هفت آسمان اختلاف وجود دارد: عده‌ای گفته‌اند اشاره به هفت لایهٔ جو است، عده‌ای می‌گویند هفت آسمان همان هفت آسمان بطلمیوسی است، یا هر چیز دیگری؛ بعضی‌ها فکر کنم می‌گویند این اصلاً یعنی هفت دنیای موازی؛ فکر کنم از این حرف‌های مدرن‌تر هم زده شده است. من در آن جلسات کوشیدم مفصل استدلال کنم که این هفت آسمان به یک معنا — حالا تصحیحش می‌کنم — هفت آسمان بطلمیوسی است؛ همان چیزی که همه به آن هفت آسمان می‌گفتند. در قرن‌ها پیش از اسلام و قرن‌ها پس از اسلام، آسمان‌های هفت‌گانه‌ای وجود داشت و آن هم همین افلاکی بود که می‌دیدند؛ مثلاً فلک ماه، فلک خورشید، فلک زهره، فلک عطارد، تا ۷ سیاره و چیزهایی که به نظر می‌آمد دور زمین چرخشی دارند؛ این‌ها را به عنوان افلاک می‌شناختند.

افلاک هفت‌گانه در نگاه قدیم

در قرآن اسمی از کلمهٔ فلک نیامده است. نمی‌دانم در میان عرب زمان پیامبر اصلاً این اصطلاحات یونانی متداول شده و ترجمه شده بود یا نه؛ این کلمهٔ فلک بعداً در هیئت و ستاره‌شناسی میان مسلمان‌ها متداول شد. ولی به نظر من دلایل متنی خیلی واضح‌اند.

بحث اول من متنی است. می‌خواهم ببینم این هفت آسمان چیست: می‌تواند هفت لایهٔ جو باشد، یا هفت جهان موازی، یا نه؟ من به دلایل متنی می‌کوشم بگویم که این همان هفت آسمانی است که دیده می‌شود، و بعد هم می‌خواهم بگویم که به همان معنای فنومنال چیزی معتبر و خوب است و هیچ مشکلی ندارد. هیچ لازم هم نیست — همان‌قدر که دربارهٔ طلوع و غروب خورشید و شرق و غرب لازم نیست تلاشی کنیم و خودمان را به زمین و آسمان بکوبیم که آن را با علم سازگار کنیم — هفت آسمان هم به همین معنا چیزی است که در واقع وجود داشته و دیده می‌شده است. چرا این‌طور فکر می‌کنم؟ فکر کنم در آن جلسات بیشتر از یک دلیل آوردم، ولی دلیل اصلی من از متن، این آیه است که حضرت نوح به قوم خودش می‌گوید. می‌دانید که قوم نوح از نظر تاریخی خیلی هم عقب‌افتاده‌اند و تقریباً به دوران ماقبل تاریخ تعلق دارند؛ آدم‌های خیلی ابتدایی‌اند. نوح در حالی که دارد قومش را به سمت یکتاپرستی دعوت می‌کند، به آن‌ها می‌گوید: آیا نمی‌بینید که خداوند این هفت آسمان را طبقه‌طبقه خلق کرد؟ من این را که می‌شنوم، فکر می‌کنم چیزی بوده که با قوم خودش بر سر آن توافق داشته و آن‌ها هم قبول داشته‌اند؛ بنابراین چیزی بوده که می‌دیدند و تلسکوپ هم لازم نداشته است. این‌ها آن‌قدر عقب‌افتاده‌اند که حتی ماقبل هیئت بطلمیوسی‌اند. می‌گویند این هفت آسمان مثلاً همان افلاک است، همان اعتقاد بطلمیوس؛ بطلمیوس کجا و این ایدهٔ وجود هفت آسمان کجا؟ این چیزی است که از آغاز دانش بشری وجود داشته — فکر کنم شاید مثلاً از سومر — بدون محاسبه، بدون اینکه نقشهٔ دقیقی داشته باشید که بتوانید با آن کاری انجام دهید. بشر اولاً خیلی آسمان شب را نگاه می‌کرده، چون تلویزیون نداشته، نایت‌لایف نداشته؛ شب که می‌شد، کولر هم نداشتند و می‌رفتند روی پشت‌بام می‌خوابیدند؛ یا پس از آنکه از غار بیرون آمدند چنین بود؛ وقتی در غار زندگی می‌کردند، احتمالاً زیاد چیزی نمی‌دانستند.

شب، پشت‌بوم و مشاهدهٔ آسمان

بشر خیلی به آسمان نگاه می‌کرده، خیلی کنجکاو بوده و خیلی چیزها می‌دیده که ما نمی‌بینیم. من و شما احتمالاً خیلی به آسمان نگاه نمی‌کنیم. حتی آن‌هایی هم که الان به نجوم علاقه‌مندند، احتمالاً با تلسکوپ دنبال این‌اند که ستاره‌ای کشف کنند، نه اینکه همین‌طور شب به آسمان خیره شوند. ببینید، کاملاً مشخص است که تمام تمدن‌های باستانی، از ۵ یا ۶ هزار سال پیش، با آسمان و این چیزها سرگرم بودند؛ صور فلکی، مثلاً گاو؛ این ۱۲ صورت فلکی همه‌جا در آثار باستانی هست. نگاهشان هم علمی نبود که مثلاً برای این‌ها محاسبه‌ای انجام بدهند؛ کنجکاو بودند. بالاخره دب اکبر و دب اصغر را می‌شناختند و می‌دانستند با این ستاره‌ها می‌توانند راه خودشان را پیدا کنند، شمال و جنوب را، و بالاخره کمی که پیشرفت کردند، نقشه؛ کاربردی هم داشت. ولی نگاهشان به این صورت‌های فلکی که تشخیص می‌دادند، بیشتر شاعرانه و از روی کنجکاوی و شگفتی بود. چیز بدیهی‌ای که می‌دیدند این بود که اینجا ۷ لایه وجود دارد؛ یعنی می‌فهمیدند که این ماه، که دور زمین می‌چرخد، همیشه در لایهٔ نزدیک‌تری است، مثل اینکه در پوسته‌ای با فاصله‌ای مشخص حرکت می‌کند؛ بعد مثلاً سیاره‌های زهره و تیر، و بعد فلک خورشید. این چیزی بود که می‌دیدند. ببینید، از جملهٔ نظم‌هایی که تشخیص می‌دادند یکی این بود که در ۱۲ ماه سال این صور فلکی چگونه حرکت می‌کنند؛ مثلاً در این ماه آن یکی صورت فلکی اینجا قرار دارد.

این چیزها را خیلی دقیق می‌دیدند که چگونه می‌چرخند؛ به اضافه اینکه این لایه‌ها را تشخیص می‌دادند: کدام نزدیک‌تر است، این همیشه در این فاصله است و آن یکی در فاصلهٔ دیگری. بنابراین تصورشان از آسمان این بود که طبقاتی است. به نظر من این آیه نشان می‌دهد که حتی قوم نوح هم این را تشخیص داده بودند که در آسمان طبقاتی وجود دارد که با هم قاطی‌پاتی هم نمی‌شوند: ماه همیشه اینجاست، زهره اینجاست، تیر اینجا، عطارد اینجاست، خورشید اینجاست. این‌ها در فلک‌هایی‌اند؛ حالا بگویید مدار — به نظر من مسئله مدار نیست. مثل اینکه دور زمین چیزی پوسته‌مانند است؛ شاید تصوری ابتدایی بود که پوسته‌ای وجود دارد، چیزی شیشه‌مانند، که این‌ها روی آن حرکت می‌کنند. مهم نیست چه تصوری از مکانیسمش داشتند؛ بالاخره اینکه لایه‌هایی وجود دارد که این‌ها طبقه‌طبقه بالا می‌روند را اهل باستان می‌فهمیدند.

لایه‌های آسمان و مکانیسم

و این چیزی را که آن‌ها می‌فهمیدند، ما هم اگر به آسمان نگاه کنیم همین را می‌فهمیم. یعنی در واقع هفت آسمان توصیفی فنومنال از منظومهٔ شمسی است و از نظمی دقیق که هر شب بالای سر ما ظاهر می‌شود. بخش‌هایی از آن، مثل ماه و خورشید، را مرتب می‌بینید و بعضی‌هایش را همیشه نمی‌بینید؛ یعنی مثلاً زهره را هر شب به‌راحتی نمی‌شود دید، مریخ هم همین‌طور. ولی بالاخره دانش و کنجکاوی زیادی داشتند؛ همان‌طور که ستاره‌ها را می‌شناختند، این کرات را هم می‌شناختند، ۷ لایه دیده بودند و به آن اشاره می‌کردند. هر جا در قرآن از هفت آسمان یاد می‌شود، به نظر من به همین نظمی اشاره دارد که شبانه بالای سر خودمان می‌بینیم. اصلاً نمی‌دانم لازم است بگوییم که هفت عدد کثرت است یا نه. چیزی که مهم است این است که اصلاً این سؤال مطرح نیست که آیا لایهٔ هشتمی وجود دارد. مثل این است که بگویم خورشید از شرق می‌آید و در غرب غروب می‌کند، و فرض کنید علم ثابت کرده بود که خورشید کوچولوی دیگری هم هست که آن هم هر روز از شرق می‌آید و در غرب غروب می‌کند. یک لحظه تصور کنید دو خورشید داریم: یک خورشید خیلی بزرگ و یک خورشید خیلی کوچک که همیشه، مثل خورشید، دور زمین می‌چرخد. آنچه دیده می‌شود این بزرگه است و آن کوچکه در قرآن نیامده است. آیا گفته که نیست؟ لازم بود بگوید؟ نه. فنومن اصلی این است که این خورشید بزرگ را می‌بینیم؛ اینکه چیز دیگری هم وجود دارد اصلاً چه اهمیتی دارد؟ دربارهٔ تعداد سیاره‌ها، نکته‌ای که در آن جلسات قبل مفصل گفتم این است: اگر هفت تا نیست، چند تاست؟ شما فکر می‌کنید چند تاست؟ عده‌ای فکر می‌کنند اصلاً این هفت تا کدام‌اند؟ این هفت لایه، خورشید و ماه است با ۵ کرهٔ نزدیک: زهره و تیر و مریخ و برجیس یا مشتری و زحل؛ اورانوس و نپتون و پلوتون در این محدوده نیستند. در حالی که الان مثلاً منظومهٔ شمسی یک خورشید است با ۹ سیاره. آن موقع که این حرف را می‌زدم، به بچه‌ها گفتم علت اینکه فکر می‌کنید مثلاً ۷ تا نیست، ۶ تا نیست و ۹ تاست این است که در کتاب درسی، بچه که بودید، یک خورشید برایتان کشیدند با ۹ سیاره، اسم‌هایشان را یاد گرفتید، امتحان دادید و در ذهنتان مانده که این‌ها ۹ تاست.

منظومهٔ شمسی و شمار سیارات

هر لحظه ممکن است بگویند ۱۰ تاست. می‌دانید، آن موقع که این حرف را می‌زدم، خیلی وقت پیش، ۹ تا بود؛ بعد پلوتون را حذف کردند: جلسه گذاشتند، حذف کردند و گفتند این سیاره نیست. مثالی که آن موقع زدم این بود که مداری وجود دارد که یک سری سیارهٔ خرد در آن هست و اگر این‌ها را حساب کنیم ۱۰۰ هزار تا می‌شوند. ملاک چیست که چه چیزی را حساب کنیم و چه چیزی را حساب نکنیم؟ از نظر علمی مثلاً سایزش مهم است. می‌دانید الان آن طرف پلوتون چند سیارهٔ دیگر هست؟ تعدادشان خیلی زیاد است؛ یعنی منظومهٔ شمسی بعد از پلوتون و لابه‌لای این سیاره‌ها یک عالمه سیارهٔ کوچک دارد که دقیقاً دور خورشید می‌چرخند، ولی از نظر علمی حساب نیستند. برای چه حساب نیستند؟ می‌خواهم بگویم اگر کسی بیاید و به این عدد ۷ ایراد بگیرد، بر چه مبنایی ایراد می‌گیرد؟ مبنا کوچک و بزرگ بودن است؛ مثلاً از نظر علمی، اگر از حدی بزرگ‌تر باشند حسابشان می‌کنیم و اگر از حدی کوچک‌تر باشند حساب نمی‌کنیم. معیار مردم و متون دینی این است که آن‌هایی که دیده می‌شوند حساب‌اند؛ بنابراین آمیخته‌ای از پرنوربودن و کوچک و بزرگ بودن است و آن‌هایی که دیده نمی‌شوند حساب نیستند. یعنی کاملاً حساب و کتابی فنومنال دارد، نه ساینتیفیک. ساینتیست‌ها هم هر روز دارند تعدادش را کم و زیاد می‌کنند. این هفت تا هم بالاخره هفت تاست. به چه اشاره می‌کند؟ چیزی که می‌خواهد به آن اشاره کند این است که نظم بالای سرتان را ببینید؛ دنیای شگفت‌انگیزی بالای سرتان هست.

به خورشید و ماه دقت کنید؛ مثلاً جایی در قرآن می‌گوید نه خورشید ماه را درک می‌کند، نه این به آن می‌رسد و نه آن به این می‌رسد. دیده‌اید که مدام می‌آیند و می‌روند؛ نه به هم می‌خورند و نه همدیگر را دنبال می‌کنند. انگار بنایی آن بالا هست که هر کدام از این‌ها در لایه‌ای حرکت می‌کنند. به همین می‌خواهد اشاره کند؛ این به واقعیتی اشاره می‌کند و هیچ مشکلی هم ندارد. اینکه این هفت تا نشانهٔ کثرت هست یا نیست، به نظر من اصلاً احتیاجی نمی‌بینم این حرف را بزنم؛ چیزی که معروف بوده همین هفت تاست؛ این‌ها دیده می‌شدند و شناخته شده بودند، و ما باید به همین اشاره کنیم. ترجمهٔ متداولی که «آسمان دنیا» را پایین‌ترین آسمان می‌داند، کاملاً و ۱۰۰ درصد اشتباه است. فکر کنم در بحث‌های قبلی دربارهٔ این آیه خیلی روشن بحث کردم که به هیچ وجه منظور آسمان پایین نیست؛ منظور آسمان دنیاست در مقابل آخرت. آسمانِ دنیاست که ستاره دارد؛ در آخرت ستاره نداریم. دنیا در قرآن در مقابل آخرت می‌آید و در این آیه هم همین‌طور است. یکی از احوال قیامت این است که نظم این ستاره‌ها به هم می‌خورد؛ آسمان آخرت ستاره ندارد. آنچه در این آیه گفته می‌شود همین است. ولی «دنیا» را به طور شگفت‌انگیزی «نزدیک» و «نزدیک‌تر» ترجمه می‌کنند. چرا؟ در حالی که همه‌جا در قرآن دنیا به معنای مقابلِ آخرت است و اینجا هم دقیقاً در مقابل آخرت است. معنای این آیه این است که آسمانِ این دنیا را، تا پیش از قیامت، با ستاره‌ها زینت داده است. این اشتباه به‌شدت در ترجمه‌ها وجود دارد؛ آمار نگرفته‌ام، ولی خیلی از ترجمه‌ها می‌گویند «آسمان نزدیک‌تر»؛ یعنی کلمهٔ دنیا را به معنای قرآنی‌اش نمی‌فهمند و آن را به معنای عربی مصطلح، که معنای «نزدیک» می‌دهد و از «دون» و «دنی» می‌آید، ترجمه می‌کنند؛ در حالی که در قرآن واژهٔ دنیا به طور طبیعی در مقابل آخرت است و اینجا هم کاملاً همین‌طور است. فکر کنم اشتباه شما در کلمهٔ سماست: سما هر چیزی است که بالای سر ما هست. قرآن جایی «سماوات» می‌گوید و جایی «سما»؛ هر وقت از سماوات هفت‌گانه سخن می‌گوید، فکر کنید منظومهٔ شمسی است: طبقاتی دور و بر ما و بالای سر ما هست.

این سماوات هفت‌گانه است، و کنار این سماوات، عرش عظیم قرار دارد. توضیح داده نمی‌شود که عرش چیست، ولی از کلمه‌اش معلوم است که خیلی بزرگ است و عظمت زیادی دارد؛ در مقابل آن، سماوات هفت‌گانه احتمالاً چیز کوچکی است. این با آن تصور قدیمی فرق دارد: در هیئت بطلمیوسی، و تا قرون وسطی، همه همین‌طور فکر می‌کردند که آسمان‌ها هفت‌گانه‌اند و ستاره‌ها به فلک بیرونی چسبیده‌اند؛ بنابراین کل آسمان همین هفت آسمان است. ولی در قرآن توصیفی می‌بینید که خداوند را پروردگار سماوات هفت‌گانه و پروردگار عرش عظیم می‌خواند؛ مثل اینکه دارد اشاره می‌کند که این تازه چیز کوچکی است و انگار چیز خیلی عظیم دیگری ورای آن وجود دارد. دربارهٔ این بحث‌های دقیق واژگانی، آنجا واقعاً، فکر می‌کنم، دو سه جلسه صحبت کردم — یادم نیست — ولی فکر می‌کنم مفصل‌تر صحبت کردم. این را به عنوان مثالی از تعبیری غلط گفتم که مشکلش زبان است؛ یعنی زبان علم با هدفی به منظومهٔ شمسی نگاه می‌کند. مثلاً فکر می‌کنم اگر این سیارک‌ها می‌توانستند در مدارهای دیگر تأثیر بگذارند، آن‌ها را حساب می‌کردند؛ ولی آن‌قدر کوچک‌اند که جاذبه‌شان تأثیری نمی‌گذارد. نپتون روی اورانوس تأثیر می‌گذارد؛ بنابراین اگر آن را حذف کنید، مثل این است که چیز مهمی را کنار گذاشته‌اید. ولی پلوتون آن‌قدر دور و کوچک است که روی نپتون و بقیهٔ منظومهٔ شمسی تأثیر قابل‌ملاحظه‌ای نمی‌گذارد و می‌شود آن را در نظر نگرفت. این‌ها ملاک‌های علمی‌اند؛ هدف این است که بتوانم حساب و کتاب‌های منظومهٔ شمسی را انجام دهم.

اگر موشکی می‌فرستم، یک‌دفعه مثلاً به پلوتون نخورد، یا جاذبهٔ پلوتون روی آن تأثیر نگذارد؛ اگر چنین است، آن را حساب کنند. عرف زبان عرفی، فنومنال و شاعرانهٔ قدیم این است که به این چیزی که بالای سر ماست، همین‌طور به عنوان چیزی شگفت‌انگیز که می‌بینیم، اشاره کند، و قرآن هم همیشه همین‌طور اشاره می‌کند. به اضافه اینکه عدد هفت می‌تواند معنای نمادین داشته باشد. الان فقط می‌کوشم یکی دو موضوع را بگویم که بعضی از سوءتفاهم‌ها از اینجا ناشی می‌شود که انتظار داریم قرآن یا هر کس دیگری همان‌طور به آسمان‌ها نگاه کرده باشد که دانشمند نگاه می‌کند. گفتم که می‌گویند هفت آسمان مثلاً همان فلک بطلمیوسی است و گفتم این را تصحیح می‌کنم. اشکال این حرف اینجاست که بطلمیوس واقعاً نوعی نگاه ساینتیفیک دارد؛ یعنی می‌خواهد محاسبه انجام دهد. بنابراین نمی‌توانید بگویید هفت آسمان همان هفت فلک است. آنجا اتفاقاً نظریهٔ بطلمیوس با آنچه الان در علم هست تعارض دارد، برای اینکه بطلمیوس واقعاً می‌خواهد زمین را ثابت بگیرد، واقعاً می‌خواهد بگوید خورشید و سیاره‌ها حرکت می‌کنند، برایشان مدارهای اپی‌سایکل در نظر بگیرد و هزار دنگ و فنگ دارد تا محاسبه کند. آن اشتباه است. ولی اینکه شاعری بیاید و دربارهٔ خورشید و ماه و ستاره‌ها و سیاره‌ها حرفی بزند، یا در متن دینی برای نشان دادن نظم بالای سر ما از این اصطلاح استفاده شود، هیچ چیز غلطی در آن نیست؛ کاملاً درست بوده و هست، ولی نگاه جور دیگری است.

تعارض بطلمیوس و علم جدید

مورد دومی که امروز می‌خواهم دربارهٔ آن صحبت کنم — فکر می‌کنم کمی طول بکشد، ولی اشکال ندارد — توصیف‌های جنین‌شناسی در قرآن است. حدود ۳۰ سال پیش کسی که از نظر علمی آدم خیلی معتبری بود، به اسم کیت مور، استاد خیلی زبدهٔ دانشگاه تورنتوی کانادا بود؛ اگر اشتباه نکنم هنوز هم در قید حیات است. امروز ویکی‌پدیایش را نگاه کردم؛ تاریخ مرگ ندارد و ۹۰ و خرده‌ای سال دارد.

او مقاله‌ای منتشر کرد با عنوان «تعبیرها یا تفسیرهای یک ساینتیست از ارجاعات قرآن به جنین‌شناسی». او به عنوان جنین‌شناسی معتبر چند کتاب درسی خیلی معروف نوشته بود و بالاخره آدم خیلی مهمی است. ویکی‌پدیایش را نگاه کنید: سال‌ها در تأسیس بعضی از انجمن‌های علمی معروف نقش اساسی داشته و سال‌ها بعد از همین مقاله‌اش مثلاً رئیس بعضی از این انجمن‌های علمی در آمریکا و کانادا بوده است. مخصوصاً به دلیل آن دو کتاب درسی، آدمی خیلی شناخته‌شده در همین زمینهٔ جنین‌شناسی است. مقاله‌اش این‌طور بود که در آن خیلی ابراز شگفتی کرده که توصیف‌های جنین‌شناسی قرآن چقدر جالب و دقیق است. چیزی که می‌خواهد بگوید این است که آنچه در قرآن دربارهٔ جنین‌شناسی آمده، در آن زمان قطعاً ناشناخته بوده است. می‌خواهد به این نتیجه برسد که به نظرش حالتی معجزه‌آسا دارد؛ خودش می‌گوید که در ۱۹۴۱ برای اولین بار کسی استیج‌هایی برای رشد جنین بیان کرد و بعداً، مثلاً حدود ۳۰ سال بعد، اصلاح شدند و حالا جور دیگری نگاه می‌کنند. می‌خواهد بگوید این استیج‌گذاشتن قرآن برای جنین هم خیلی جالب است و به چیزهایی اشاره می‌کند که در آن زمان نمی‌توانسته شناخته شود. مسلمان نشده، ولی مثلاً صراحتاً می‌گوید من باور دارم که این‌ها وحی بوده و خود پیامبر نمی‌توانسته آن را بفهمد.

اشاره به ناشناخته‌های زمان

این مقاله بالاخره این موضوع را خیلی داغ کرد؛ پیش از آن هم وجود داشت: در کارهای خود مسلمان‌ها، کتاب‌های قدیمی هم پیدا می‌کنید که می‌گویند ارجاعات قرآن به جنین و رشد آن حالتی معجزه‌آسا دارد. حالا منشأ این بحث آدمی غربی بوده یا نه، ولی این آدم، با این به اصطلاح اعتباری که داشت، فکر می‌کنم مسئله را کمی جدی‌تر کرد. می‌خواهم دربارهٔ حرف‌هایی که او زده، همراه با جواب‌هایی که مخالفان داده‌اند، کمی صحبت کنم، و مطمئناً نمی‌خواهم به این نتیجه برسم که اینجا با معجزه‌ای علمی طرف هستیم. از حرف‌های من این‌طور برمی‌آید که معجزهٔ علمی به آن معنا نه؛ یعنی وقتی نگاهی که داریم اصلاً علمی نیست و کتاب قرآن کتاب علمی نیست، خیلی هم نباید انتظار داشته باشید که دربارهٔ پدیده‌ای علمی صحبت کرده باشد که حالتی خیلی معجزه‌آسا داشته باشد؛ به هر حال هدف قرآن این نیست. بگذارید دربارهٔ موضوعاتی که ایشان گفته کمی صحبت کنم و جواب‌هایی را هم که در مقابلش هست بگویم؛ دست‌کم در یک مورد می‌خواهم جوابی جالب‌تر به حرف‌های ایشان بدهم و در نهایت به چیز خوبی می‌رسیم. احتمالاً همه‌تان در قرآن این بحث‌های مربوط به رشد جنین را دیده‌اید؛ دست‌کم دو جا: اینکه علقه است، مضغه می‌شود و الی آخر؛ در سورهٔ مؤمنون هست، در سورهٔ حج هست، و پراکنده جاهایی آیه‌هایی در این مورد هست. اصل مقاله دو صفحه است. چیزهای جالبش را می‌گویم. اول اشاره می‌کند تا توجیه کند که چرا الان متوجه می‌شویم که چنین توصیفات معجزه‌آسایی در قرآن هست. می‌گوید اولاً ترجمه‌هایی که به زبان انگلیسی داشتیم ترجمه‌های خوبی نبودند و الان ترجمه‌های بهتری هست؛ ایشان از ترجمه‌ای استفاده می‌کند که اسمش یادم نیست. می‌گوید یکی از دلایلش این است که ترجمه‌ها خوب نبودند و نمی‌فهمیدیم؛ یکی هم اینکه واقعاً از نظر علمی بعضی چیزها را نمی‌دانستیم و تازه فهمیده‌ایم. تاریخچه‌ای هم می‌گوید: اولین بار مثلاً ارسطو دربارهٔ رشد جنین، مثلاً جنین مرغ در تخم‌مرغ، چیزهایی گفته، ولی می‌گوید اولین کسی که دربارهٔ رشد جنین انسانی چیزی نوشته داوینچی بوده است؛ به این‌ها کاری ندارم. در متن حرف‌هایش، اول چیزهایی دربارهٔ آیه‌ای می‌گوید — آیه‌ای در قرآن هست که در چه سوره‌ای است یادم نیست — که در آن اشاره شده که جنین در «ظلمات ثلاث»، تاریکی‌های سه‌گانه، قرار داده می‌شود. ایشان در اول همین مقاله‌اش توصیف می‌کند که بله، مثلاً سه لایه هست — خود جنین و لایه‌های دیگر — و این همان ظلمات ثلاث است. به نظر من آن‌قدر جالب نیست که بخواهم دربارهٔ آن بحث کنم؛ می‌توانید در مقاله‌اش بخوانید. کسی که جواب داده، در نکتهٔ اول می‌گوید این حالتی اختیاری دارد؛ می‌توانیم لایه‌های بیشتری هم در نظر بگیریم؛ چرا سه تا؟ چه چیزی دارد که بگوییم چیز معجزه‌آسایی است؟ مثلاً اینکه سه تا اصلی‌اند و بقیه فرعی؟ به نظر من هم — شاید به این دلیل که آن‌قدر جنین‌شناسی نمی‌دانم — چیز واضحی نیست که سه لایه‌ای که ایشان می‌گوید همین سه لایه باشد و بقیهٔ لایه‌ها اصلاً فرعی باشند. اولین چیزی که می‌گوید و فکر می‌کنم جالب است این است که به آیه‌ای اشاره می‌کند که از «قرار مکین» سخن می‌گوید؛ این کمی عجیب است، چون الان می‌دانیم که وقتی لقاح صورت می‌گیرد، این تخمک می‌آید و روی دیوارهٔ رحم جایی جایگزین می‌شود. ایشان با قاطعیت می‌گوید این آیه همین را توصیف می‌کند: می‌گوید این نطفه در جایی مستقر می‌شود، و این چیزی نبوده که مثلاً پیش‌تر بدانیم؛ الان می‌دانیم که این اتفاق در همان ابتدای کار می‌افتد. عکسی هم چاپ کرده که قطعاً اگر ببینید برایتان جالب است: از جنینی مثلاً ۲۳ یا ۲۴ روزه و یک زالو. می‌گوید این توصیف که گفته می‌شود اولین استیج علقه است خیلی خوب است، چون هر دو معنا، چه به معنای آویزان‌بودن و چه به معنای زالو، در واقع بر جنین در روزهای اول، مثلاً از روز هفتم تا روز ۲۴، صدق می‌کند؛ می‌گوید شبیه همین است، چون هم آویزان است، مثل زالویی که به جایی چسبیده، و هم دارد خون می‌خورد، یعنی از خون تغذیه می‌کند.

علقه و دقت توصیف

پاسخ به این، قسمتی است که دوستش داشتم؛ ای کاش دقیق ترجمه کرده بودم و برایتان می‌خواندم. اولین نکتهٔ کسی که جواب داده — و می‌خواهم این مشکل را اینجا ببینید که کسی که دیدگاه علمی دارد، دقیقاً اولین نکته‌اش همین است — این است که این زالوها کاراکتریستیک‌های دیگری هم دارند؛ فقط شیپشان نیست.

سایزشان به جنین نمی‌خورد، رنگشان به جنین نمی‌خورد، اپیرنسشان و الی آخر؛ چیزهای دیگری هم در زالو هست که با آنچه دربارهٔ جنین می‌دانیم سازگار نیست. سایز زالو بزرگ‌تر است و در آن مرحلهٔ علقه، جنین هنوز خیلی میکروسکوپی است؛ رنگ زالو مثلاً زرد است یا رنگ سیاه دارد و جنین آنجا این‌طور نیست؛ شکل و شمایلش هم تفاوت‌هایی دارد. دقیقاً همین است: آدم علمی این توصیف را علمی نمی‌داند. اگر بگویید این جنین شبیه زالو یا آویزان است، احساسش این است که باید اندازه بگیریم و ببینیم چند میلی‌متر یا چند سانت است، رنگش چیست، و هزار مورد دیگر؛ خیلی چیزهای دیگر هم هست. مسئله دقیقاً همین است. می‌خواهم کمی هم به خود آقای مور بگویم: وقتی می‌گویی ساینتیفیک، مثل این است که داری می‌خواهی قرآن را وارد زبانی کنی که بعد این مشکل پیش می‌آید. این طرف می‌گوید اگر ساینتیفیک است، این توصیفِ مثلاً به زالو، بله، چیزهایی‌اش خوب است، ولی چیزهای دیگری هم هست؛ و می‌تواند چیزهای دیگری هم بگوید؛ از جمله اینکه می‌گوید زالو خون می‌مکد، در حالی که جنین خون می‌مکد و بعد ضایعات را به خون مادر پس می‌دهد؛ زالو این کار را نمی‌کند و آن ضایعات را دور می‌ریزد. بنابراین اینجا در مکیدن خون هم تفاوتی وجود دارد. به هر حال موضوع این است که می‌گوید در جنین سیرکولیشن خون است: می‌گیرد و پس می‌دهد، در حالی که زالو فقط می‌گیرد.

زالو و گردش خون

جنین در این مرحله، شاید تا روز بیست و چهارم، به اندازهٔ گندم رسیده باشد؛ دقیقاً هم نوشته که مثل هسته است. سومین نکته‌ای که منتقد در مخالفت با این حرف آقای مور می‌گوید، و خیلی جالب است، این است که هر وقت دربارهٔ استیج اول حرف می‌زنند، هیچ‌وقت به این اشاره نمی‌کنند که کیسهٔ زرده‌ای هم هست، چیز دیگری که به جنین چسبیده و زالو آن را ندارد. ببینید، این قسمتش از همه برای من جالب‌تر است: در عین اینکه همچنان به نظر من توصیف روزهای اولیه به زالویی که آویزان شده و دارد خون می‌خورد توصیف خیلی خوبی است، ولی ساینتیفیک نیست. یعنی به عنوان دانشمند حداکثر می‌توانی بگویی جالب است؛ ولی اگر بخواهی وارد این بحث شوی که گویی قرآن علم را از قبل پیشگویی کرده، جوابش هم همین‌هاست: سایزش را نگفتی، رنگش را نگفتی، فلان چیز را نگفتی؛ و آخرش، که خیلی بامزه است، می‌گوید اصلاً کیسهٔ زرده‌اش را هم نگفتی؛ زالو کیسهٔ زرده ندارد. زالو، فکر می‌کنم، تبادل‌های خونی‌ای با میزبان خودش دارد که اینجا به آن اشاره نمی‌کند. ولی موضوع این است که این قسمت خیلی خوب است، برای اینکه نشان می‌دهد قاطی‌کردن چه پیامدی دارد: از آن طرف شما بیایی فشار بیاوری که انگار قرآن اینجا دارد علم می‌گوید، این هم جواب یک آدم ساینتیفیک است که زبان غیرعلمی را اصلاً دوست ندارد و نمی‌فهمد و برایش جالب نیست. بنابراین ببینید، در متنی که در جواب او نوشته شده، بارها از تعبیر «تشبیه» استفاده کرده است: به درد نمی‌خورد. کاملاً به عنوان آدمی ساینتیفیک احساسش این است که آن متن از موضع ساینس حرف نمی‌زند و توصیف‌های قرآن به عنوان توصیفی ساینتیفیک خیلی قابل‌قبول نیست. بعد، مضغه: آقای مور عکس خیلی جالبی هم چاپ کرده است. مضغه یعنی جویده‌شده. عکسی از مرحله‌ای از روز بیست و چهارم تا نمی‌دانم چندم چاپ کرده و می‌گوید این مرحله همان چیزی است که در قرآن تحت عنوان مضغه به آن ارجاع شده است. واقعاً آن شکل جنین حالتی دارد که انگار جای دندان رویش است.

مضغه و جای دندان

یعنی کنارش چیزی جویده‌شده قرار داده که ببینید این دو چقدر شبیه هم‌اند؛ توصیف خیلی خوبی است از آن استیج جنین که به عنوان مضغه از آن یاد شده است. چیزی که روی من تأثیر گذاشت این است که جایی در سورهٔ حج واقعاً چیز عجیبی هست. از این نظر می‌گویم تأثیر گذاشت که اگر این حرفی را که ایشان با علم خیلی مدرن می‌گوید نپذیریم، من از آن آیه همین‌طوری چیزی نمی‌فهمم. جایی در سورهٔ حج، پس از علقه، از مضغه‌ای سخن می‌گوید که «مخلقه و غیرمخلقه» است. مخلقه و غیرمخلقه یعنی چه؟ ایشان می‌گوید که در این استیج، یعنی استیج‌های اولیهٔ به اصطلاح جنین‌شناسی، بخشی از سلول‌هایی که هستند دیفرنشیتد شده‌اند و یک سری نشده‌اند؛ یعنی یک سری انگار خلقتشان تمام شده و تبدیل به سلول قلب شده‌اند. مسئلهٔ سلول‌های بنیادی هم هست: یک سری سلول‌اند که الان در بدن شما باقی نمی‌مانند. یک سلول اولیه هست؛ این سلول هیچ چیز نیست؛ نه مغز است و نه قلب؛ و در مراحلی دیفرنشیتد می‌شود، یعنی به آن مرحلهٔ نهایی می‌رسد که سلول پوست می‌شود، قلب می‌شود، مغز می‌شود و الی آخر؛ بعد هم ارگانیزیشن پیدا می‌کنند. موضوع این است که در مراحل اول بخش‌های دیفرنشیتد و بخش‌های غیردیفرنشیتد وجود دارد؛ یعنی بخش‌هایی که خلقتشان تمام شده و قسمت‌هایی که نشده است. امروز ترجمه‌ها را نگاه کردم: خرمشاهی نوشته «شکل‌یافته و شکل‌نیافته».

فولادوند نوشته «دارای خلقت کامل و خلقت ناقص»؛ انصاریان نوشته «با آفرینشی کامل یا غیرکامل»؛ مکارم شیرازی نوشته «بعضی دارای شکل و خلقت است و بعضی بدون شکل». می‌خواهم بگویم الان من تعبیری علمی دارم از اینکه این اصلاً یعنی چه. این مترجم‌ها فکر می‌کنند یعنی چه؟ یعنی بخشی از مضغه خلقت کامل دارد و بعضی‌اش ندارد؟ می‌خواهم بگویم فهم این آیه همین‌طوری کمی سخت است و الان احساسم این است که این تعبیر خیلی جالبی به من می‌دهد: اینکه خلقت بخشی از این سلول‌ها تمام می‌شود. آقای فولادوند مثلاً نوشته «دارای خلقت کامل و خلقت ناقص»؛ ولی اگر از او می‌پرسیدی خلقت ناقص یعنی چه، اگر جنین‌شناسی مدرن نخوانده بود، چه می‌گفت؟ همه‌اش مثل گوشت و مانند آن است. فکر می‌کنید مردم آن موقع چه اندازه تشریح کرده بودند؟ اصلاً ببینید، من جایی این نکته را نوشتم و گفتم که می‌خواهم جوابی بدهم: این قسمتی که می‌گوید اول استخوان‌ها می‌آیند و بعد ماهیچه‌ها، به نظر من از روی سقط ممکن بود فهمیده شود، ولی این قسمت واقعاً این‌طور نیست. یعنی این مفهوم دیفرنشیتدبودن و نبودن چیز خیلی عجیبی است: اینکه مثلاً چیزی میلی‌متری را بروم آزمایش کنم — که دست‌کم پیش از داوینچی هیچ شواهدی دربارهٔ انجام چنین کاری وجود ندارد و داوینچی هم روی این قسمت‌ها کاری نکرده — و آن قسمت‌های خیلی ابتدایی را بفهمم که قسمت‌هایی از آن به حد نهایی رسیده و قسمتی نرسیده است. کلاً یک تکه لختهٔ خون است؛ شبیه لختهٔ خون است و در آن قسمت چیزی وجود ندارد. الان در عکس‌هایی که از این قسمتِ مضغه با میکروسکوپ می‌گیرند، مثلاً قلب را می‌بینید، ولی تشریح انجام نمی‌دادند. یعنی چیزی که می‌گویید خیلی ممکن است در قرن هفدهم با میکروسکوپ قابل مشاهده بوده باشد — هرچند سندی نداریم که کسی آن را نوشته باشد — ولی اینکه در عهد باستان کسی می‌توانست قلب را بشکافد، قلب را ببیند و بفهمد که این قسمتش چنین است، حرف خیلی عجیبی است. من اصلاً نمی‌خواهم — فضای ذهنی من این نیست — که بیایم و مثل این آقا اعلام کنم که این وحی الهی بوده است؛ ولی این متنی را که ایشان نوشته خواندم و چون این آیه را خودم هم نمی‌فهمیدم، حس خوبی دارم و فکر می‌کنم که اینجا دست‌کم تعبیر خوبی دارم و الان می‌فهمم که این تکه چیزی است که قسمتی از آن تمام شده و قسمتی نه. برایم جالب است که از روی واژه، مترجم‌ها هم همین را نوشته‌اند؛ ولی از آن‌ها بپرسید، غیردیفرنشیتد را نمی‌دانند. شاید فکر می‌کنند بعضی از اعضا کامل‌اند؛ ولی در آن مرحله هیچ عضوی کامل نیست که بگویید قسمت‌هایی کامل شده‌اند؛ واقعاً این سلول‌ها هستند که بعضی کامل‌اند و بعضی نه. همین بخش تأثیرگذار حرف‌های ایشان است، برای اینکه به نظر من ابهامی را رفع می‌کند. من برعکس نگاه می‌کنم: از این نظر که علم دارد ابهامی را رفع می‌کند، نه اینکه قرآن مثلاً دارد چیزی را می‌گوید؛ این تکه‌اش جالب است. پاسخ آن قسمتِ استخوان و ماهیچه دقیقاً این‌طور است، و این آقایی که جواب داده متوجه این نکته نشده که می‌تواند از آن استفاده کند؛ دو نکته گفته است. به نظر من استیج‌های جنین احتمالاً از جایی به بعد، وقتی از حالت خیلی کوچک درمی‌آمد، دیده می‌شد. اینکه استخوان‌ها اول تشکیل می‌شوند و بعد ماهیچه‌ها، چیزی است که ما الان می‌دانیم: در روند دیفرنشیشن، گوشت و ماهیچه بعد از استخوان تشکیل می‌شود. در سقط، مثلاً در ماه دوم، سوم یا چهارم، ممکن است این مشاهده شده باشد. به نظر من خیلی عجیب نیست اگر کسی بگوید به دلایلی توانسته‌اند این را تشخیص دهند که زمانی هست که استخوان هست و ماهیچه دورش نیست. در قرآن این‌طور توصیف می‌شود که استخوان‌ها به وجود می‌آیند و بعد با «لحم»، یعنی گوشت، دورشان را می‌پوشانند. اینکه این اتفاق می‌افتد را می‌شد بارها و بارها دید، مخصوصاً که سقط پدیدهٔ شایعی در دوران قدیم بوده و خیلی از بچه‌ها سقط می‌شدند. فکر می‌کنم شایع بوده، ولی نمی‌دانم؛ حسم این است که از قدیمی‌ها خیلی بیشتر شنیده‌ام که بچه سقط می‌کردند؛ ۱۰ بچه به دنیا می‌آوردند و ۲۰ تا هم سقط می‌کردند. البته این اطلاعات من کاملاً در حد به قول معروف خاله‌زنکی است؛ اطلاعات علمی نیست و از افواه شنیده‌ام. به هر حال ممکن است دربارهٔ این قسمت‌ها بگوییم که از جایی به بعد با مشاهدهٔ سقط فهمیده می‌شد. کسی که جواب داده اصلاً به این نکته اشاره نکرده است؛ من اگر بودم این‌طور جواب می‌دادم که این قسمت‌های مربوط به استخوان دیگر خیلی عجیب نیست. چیز دیگری که ایشان می‌گوید این است که در قرآن، در همین مراحل رشد جنین، می‌گوید از جایی به بعد برایتان سمع و ابصار و افئده قرار می‌دهد؛ و می‌گوید ترتیب شکل‌گرفتن گوش و چشم و مغز دقیقاً همین است، یعنی اول گوش به وجود می‌آید، بعد چشم و بعد مغز. جوابی که به این داده شده به نظرم خوب است: می‌گوید اگر بگویم به شما نان و آب و ماهی می‌دهم، نباید از این حرف استنتاج کنید که اول نان می‌دهم، بعد آب و بعد ماهی؛ یعنی این سه را با هم به شما می‌دهم.

سمع و ابصار و ترتیب رشد

نمی‌توانید از اینکه می‌گوید سمع و ابصار و افئده به شما می‌دهم نتیجه بگیرید که این توالی زمانی را دارد. به نظر من این نمونهٔ خوبی از قاطی‌کردن زبان‌هاست. نکته‌اش اینجا این است که جنین خیلی فنومنال، به معنای چیزی که جلوی چشم است، نیست؛ برای همین جالب است که می‌توانست با علم تعارض داشته باشد. حالا احساس ما این است که تطابق دارد و خوشحالیم؛ ولی اگر تعارض داشت، به چه نتیجه‌ای می‌رسیدیم؟ نکته دقیقاً این است: الان احساس ما این است که این قسمت چقدر خوب با یافته‌های جدید علمی می‌خواند؛ بیاییم این را به پرچمی تبدیل کنیم که معجزهٔ قرآن کشف شد و فلان و این حرف‌ها، و بعد در موارد دیگر، اگر مثلاً هفت آسمان خیلی با علم جدید نمی‌خواند، بگوییم آن تمثیل و فنومنال و این حرف‌هاست؟ کمی این را رعایت کنیم که این‌ها را با هم قاطی نکنیم. چیزی که می‌خواهم بگویم این است که قرآن برای چه این‌ها را دارد؟ قرآن برای چه به جنین اشاره می‌کند، آن هم نه یک بار، بلکه چندین بار؟ اگر بگوییم هدف شگفت‌انگیزی است، شگفتی‌ای که نمی‌بینیم، مثل این است که بگویم در غارهای استوایی موجودات عجیب و غریبی هست که هیچ‌کس ندیده است؛ بله، باشد؛ ولی آن وقت استیج‌هایش را که نمی‌گویند. گفتن این استیج‌ها به چه درد می‌خورد؟ آن قسمت‌های اولیه را واقعاً اصلاً نمی‌شد دید و میکروسکوپ لازم بود. آیا گفته شده تا بعداً به عنوان معجزه‌ای علمی حقانیت قرآن بر آقای مور ثابت شود؟ کمی ببینید: جایی در قرآن می‌گوید — نمی‌خواهم حرفتان را تأیید کنم، ولی دست‌کم این نزدیک‌تر است از اینکه بگوییم چیزی علمی است که قرار است بعداً کشف شود و حقانیت قرآن ثابت شود — که «لم یکن شی مذکور»: زمانی بر انسان گذشت که اصلاً چیز قابل‌ذکری نبود. برای من به عنوان یک انسان مهم است که یادم باشد زمانی این‌قدر بودم؛ اینکه بچه بودم و جنین‌بودن خودم را انگار به خودم تذکر بدهم: زمانی مثل زالو مرا فقط گوشه‌ای گذاشته بودند و خون می‌خوردم. این ریزبودن؛ این حس که آدمی مغرور، مثلاً فرعون، یادش بیاید که زمانی موجودی کوچک‌تر از مورچه بوده است؛ اینکه سابقهٔ زندگی ما از اینجا شروع شده: موجودی ناتوان که انگار فقط جایی کاشته بودندش و از او مراقبت شد تا بزرگ شدیم.

آدم باید این حس را پیدا کند. یک بار در جلسات حج — یکی از آن دو آیهٔ طولانی دربارهٔ رشد جنین در سورهٔ حج است — گفتم که اینجا استدلالی دربارهٔ قیامت هست: اگر یادت باشد که در استیجی از زندگی، پیش از این دنیا، بودی، آن موقع اگر به تو می‌گفتند دنیای دیگری هست که به آن می‌روی، نور هست، دست و پا داری و راه می‌روی، اصلاً به نظرت می‌آمد که طرف دیوانه شده و این حرف‌ها مزخرف است؛ زندگی همین است. اینکه انگار یادم باشد و این را به خودم یادآوری کنم که دنیایی این‌چنین را طی کرده‌ام، استیجی این‌چنین را، و الان در استیج دوم حیات خودم هستم؛ بنابراین عجیب نیست که وارد استیج سوم شوم و بعضی از چیزهایی که الان نمی‌فهمم به چه درد می‌خورند، آنجا به درد بخورند. این در سورهٔ حج کاملاً در جهت قیامت گفته شده است.

سورهٔ حج و جهان آخرت

این حرف‌ها کاملاً در کانتکست اینکه جهان آخرتی وجود دارد زده می‌شود. ولی نکته‌ای می‌خواهم بگویم که نظر شخصی خودم است: اینکه مراحل رشد جنین در شکل‌گیری آن چیزی که الان به آن ناخودآگاه جمعی می‌گوییم نقش دارد. یعنی ناخودآگاه جمعیِ مشترک بین بشر از کجا می‌آید؟ از بخش جنینی می‌آید.

مراحل جنین و ناخودآگاه جمعی

از وقتی به دنیا می‌آییم، ناخودآگاه شخصی شکل می‌گیرد. اما این بخشِ ۹ ماهه، مراحلش، اینکه چه اتفاق‌هایی را طی می‌کنیم و مثلاً اولین تجربه‌های حسی ما چیست، به بخش خیلی عمیق‌تری می‌رود که ناخودآگاه جمعی است. بنابراین دانستن این استیج‌ها دانشی دربارهٔ انسان در خود دارد. یکی از چیزهای بامزه این است که کسی که این جواب‌ها را داده — اسمش مایرز است — در یکی از اولین چیزهایی که می‌گوید، می‌گوید این آقا مدام می‌گوید استیج، استیج؛ در حالی که قرآن همهٔ استیج‌ها را نگفته است. بد نبود دوباره آن جمله‌ها را برایتان می‌خواندم؛ خیلی بامزه است. شروعش این‌طور است که می‌گوید اولاً همهٔ استیج‌ها را نگفته، تایم‌لاینشان را نگفته، کرونیکال اوردرشان را مشخص نکرده، و برای بیانشان هم از تمثیل استفاده کرده است. دقیقاً جواب ساینتیفیک است: تایم‌لاین ندارد؛ چند روز علقه است؟ از کجا تا کجا را علقه می‌گویی؟ همین‌طوری بگویی علقه، اصلاً قبول نیست. موضوع این است که برای درک اینکه طی‌کردن این استیج‌ها الان چه تأثیری در وجود من گذاشته، همین که قرآن می‌گوید کافی است. نمی‌خواهم الان بگویم چرا، ولی می‌خواهم بگویم این استیج‌ها در شکل‌گیری انگار بخشی از روان بشر اهمیتی دارند که همچنان از نظر علمی چیزی نادانسته است. می‌خواهم بگویم این بخشی از درس انسان‌شناسی قرآن است، نه جنین‌شناسی به این معنا که بخواهیم ببینیم آن مراحل چیست، کی لازم است اقدام پزشکی بشود یا نشود، غربالگری انجام بدهیم یا ندهیم؛ از این حرف‌ها نیست. بحث این است که اولاً یادآوری‌اش از نظر اخلاقی مهم است: اینکه بفهمم جنین بودم، «شی مذکور» نبودم و در فرایندی به موجودی سمیع و بصیر تبدیل شدم. ثانیاً اینکه همین الان انگار این مراحل در بک‌گراند روانی من حضور دارند؛ مثل تجربه‌های اولیهٔ زندگی که فراموش کرده‌ام: آن ۲ سال اول را که ناخودآگاه شخصی شکل می‌گیرد مطلقاً فراموش کرده‌ام، ولی احتمالی هست که تحت شرایطی چیزی از آن یادم بیاید. از این ۹ ماه هیچ چیز یادم نیست — طبعاً اصلاً حافظه هم شکل نگرفته بوده که چیزی در آن ثبت شود — ولی بر مکانیسم‌های روانی من تأثیر گذاشته است. بنابراین اینجا اصلاً موضوع جنین‌شناسی نیست؛ نوعی انسان‌شناسی است، یا آخرت‌شناسی، و بیشتر جنبهٔ اخلاقی دارد. مولوی درست می‌فهمد؛ مثلاً از این علقه این‌طور استفاده می‌کند — یادداشت کرده‌ام — شعر معروفی دارد که می‌گوید: «سخت‌گیری و تعصب خامی است / تا جنینی کار خون‌آشامی است».

از این تمثیل که ما خون‌آشام بودیم، زالو بودیم، می‌خواهد چیزی بگوید. نمی‌خواهم بگویم این حرف مولانا الهامی خوب از این آیه است؛ می‌خواهم بگویم الهامی شاعرانه گرفته است. به ما گفته می‌شود که تو اول هیچ چیز نبودی، مثل زالو بودی؛ مولانا می‌کوشد بفهمد این چه معنایی دارد و چه نکتهٔ اخلاقی‌ای می‌تواند از آن نتیجه بگیرد، نه اینکه برود زیر میکروسکوپ نگاه کند و ببیند واقعاً شبیه زالو هست یا نه.

انسان‌شناسی قرآن نه جنین‌شناسی

مهم این است که تا جنین بودی، خون‌آشام بودی. می‌گوید سخت‌گیری و تعصب خامی است؛ تا جنین هستی، کارت خون‌آشامی است. یعنی این سخت‌گیری و تعصب کودکانه است، مثل دورهٔ جنینی؛ تا جنین هستی خون‌آشامی؛ مثل اینکه در مرحله‌ای هستی که از نظر اخلاقی عقب‌افتاده‌ای، برای اینکه خون‌آشامی؛ تعصب و سخت‌گیری هم خامی است. در عین حال، دست‌کم این دَین را دارم که آقای مور چیزی گفته است: من پیش از اینکه این مقاله را ببینم، دربارهٔ این «مخلقه و غیرمخلقه» هیچ ایده‌ای نداشتم و هیچ تفسیر مناسبی هم ندیده بودم که جور دربیاید؛ ایشان ایده‌ای گفته که شاید واقعاً درست باشد. بقیه‌اش، یعنی زیادی ساینتیفیک‌کردنش، به نظر من همان جواب‌های ساینتیفیک آن‌چنانی را هم به دنبال خودش دارد. آن قسمتِ «تایم‌لاین ندارد» خیلی جالب است: می‌گوید تایم‌لاین ندارد، کرونیکال اوردر ندارد، و آخرش هم با حالتی می‌گوید که کلاً از تشبیه استفاده کرده است؛ تشبیهی که به درد نمی‌خورد: شبیه زالوست، شبیه گوشت جویده‌شده است؛ این‌ها در محیط دانشگاهی به چه دردی می‌خورد؟ آقای مور را به عربستان دعوت کردند و او دو سه سالی با دانشگاهی عربستانی همکاری کرد؛ آن‌ها چیزهای مختلف قرآن را برایش درآوردند و بحث کردند که معنایش چیست. همکاری کرده باشد؛ چه اشکالی دارد؟ ایشان هم که به هر حال مثلاً از دانشگاه خودش پول می‌گیرد. شما بگویید حرفش درست است یا غلط. یک لحظه فکر کنید: واقعاً به نظرش جالب رسیده که قبول کرده است. پول هم اگر به او داده باشند — احتمالاً بالاخره به عنوان همکار علمی دانشگاهی پولی هم به او داده‌اند — یک وقت این است که بگوییم پول داده‌اند تا چیزی را که آن‌ها می‌خواهند بگوید؛ ولی آن‌ها این چیزها را بلد نبودند؛ اگر بلد بودند، خودشان می‌گفتند.