او این جلسه را تکملهٔ جلسهٔ قبل میداند و چون حس میکند مطلب خوب منتقل نشد، نکات آن جلسه را خلاصه میگوید و چیزهایی اضافه میکند. سه نکتهٔ آن جلسه این بود که هدف شریعت روشن شود، طرف مقابل هم هدفی را روشن کند و شریعتِ مدرنش را وسط بگذارد، و در دفاع عقلانی از دین باید ثابت شود که احکام در زمان پیامبر احکام خوبی بودند؛ اینکه الان هم خوب هستند بحثی جداست. بعد هدف شریعت را تکامل فردی میداند و با مثالهایی مثل ارث و زکات به اجتهاد میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
لابد شبهات مربوط به احکام مؤثرتر یا متداولترند؛ این را از استقبال زیاد از بحث احکام میگویم. ظاهراً جز آن دفعه که دربارهٔ ساینتیفیک ارور (خطای علمی) در قرآن صحبت میکردم، اینقدر حس نکرده بودم که خیلیها علاقهمندند؛ اما این دفعه به نظر میآمد که خیلی علاقهمندند.
دومین جلسه احکام و یادآوری جلسه قبل
این جلسه تا حدی تکملهٔ جلسهٔ قبل است. بهطور طبیعی قرار بود همینطور باشد؛ یعنی میخواستم یکی دو تا، دستکم دو ضابطهٔ منطقی دیگر برای بررسی احکام بگویم. اما با بحثهایی که در گروه شد، فکر میکنم لازم است نکاتی را که جلسهٔ قبل گفتم بیشتر توضیح بدهم؛ حسم این است که مطلب خوب منتقل نشد. پس همهٔ آنچه جلسهٔ قبل گفتم را خیلی خلاصه میگویم و بعد چیزهایی اضافه میکنم که حالت پاسخ دارد، و در عین حال خودشان هم مستقلاً نکاتیاند که جا دارد دربارهٔ آنها صحبت کنیم.
اگر بخواهیم نکاتی را که جلسهٔ قبل گفتم خلاصه کنیم، یکی این بود که تأکید داشتم وقتی میخواهید دربارهٔ احکام بحث کنید، مثلاً با کسی که ایرادی گرفته و میخواهید جوابش را بدهید، نکتهٔ مهمی که معمولاً انگار خیلی مورد توجه قرار نمیگیرد این است که اول باید برای خودمان و برای دیگران روشن کنیم، و دیگران هم برای خودشان روشن کنند، که اصلاً هدفمان از اینکه کارهایی انجام میدهیم چیست.
سه نکتهٔ محوری جلسهٔ قبل
مجموعهای از حکمها داریم، مثلاً فرض کنید شریعتی داریم. ادعای کسی که به شریعت عمل میکند چیست؟ احساسش این است که با این شریعت کارهایی میکنیم تا به جایی برسیم، به هدفی برسیم. آن هدف شریعت چیست؟ من بهعنوان کسی که قرار است دربارهٔ مسائل مربوط به شریعت بحث کنم و پاسخ بدهم، لزوماً باید به این اعتقاد داشته باشم و ایدهای داشته باشم که این شریعت ما را کجا میبرد. تا وقتی روشن نیست که با احکام میخواهیم چه کنیم و به کجا برسیم، اصولاً نمیشود بحث کرد.
یعنی وقتی میخواهم بحث کنم که کاری خوب است یا بد، ایراد دارد یا ندارد، دو بحث میتوانم داشته باشم: یکی اینکه هدفی را که ادعا میشود با این کارها به آن میرسیم قبول ندارم و فکر میکنم چیز خوبی نیست؛ دیگر اینکه قبول ندارم کاری که انجام میدهم به آنجا میرسد. مثل اینکه روی نقشهٔ جغرافیایی نشان بدهم که هدفم رسیدن به این نقطه است و این هم راهش است. آن وقت دو ایراد هست: یکی اینکه اصلاً قبول ندارید که باید به آنجا رفت، چون جای جالبی نیست یا اصلاً موهوم است؛ دیگر اینکه قبول ندارید که این مسیرِ انتخابشده به آنجا میرسد یا مسیر خوبی است، و ممکن است بگویید مسیر خیلی نزدیکتر و بهتری وجود دارد. اینها بحثهای عملیاند دربارهٔ اینکه این راه درست هست یا نه.
شریعت قرار است ما را به جایی برساند. بخش عمدهای از ایرادهایی که به شرایع دینی گرفته میشود، از طرف کسانی است که هدفی که قرار است شریعت ما را به آن برساند برایشان جالب نیست؛ یعنی قبولش ندارند و خودشان هم دنبالش نیستند. بنابراین اگر خوب دقت کنید، به نظر میرسد حرف من در این بحثها این است که زیر بحثهایی که دربارهٔ احکام میشود، اختلافات دیگری هست که باید حل شوند، و خیلی وقتها به نظر میرسد وقت آدمها تلف میشود و دربارهٔ چیزی بحث میکنند که اصل اختلاف نیست.
در بحثهای سیاسی اینطور احساس نمیکنید؟ افراد بهاصطلاح ارزشی و ضدارزشی که بحث میکنند، ظاهراً دربارهٔ مسائل سیاسی روز صحبت میکنند، ولی واقعاً اختلافشان جای دیگری است. باور کنید یک بار در یکی از این گروههای سیاسی که بحثهای ارزشی و غیرارزشی و مانند اینها زیاد در آن میشد، و معمولاً هم، دیدهاید، در اینجور گروهها غالباً با فحش و توهین همراه است، و البته معمولاً چند نفر هستند که با آرامش و اصولی سعی میکنند بحث کنند، چند یادداشت نوشتم. حدود دو سه سال قبل هم خیلی وسوسه شدم که یادداشتی ادامهدار بنویسم و سعی کنم به آنها نشان بدهم که اصلاً اختلافاتتان سر این چیزهاست.
یکی از مهمترین اختلافهای آدمها در مسائل سیاسی، و دربارهٔ شریعت و احکام هم، سر این است که آیا الان در دنیای خوبی زندگی میکنیم؛ یعنی این جهان مدرنی که الان آمده مطلوب است یا نامطلوب. ارزشیها معمولاً احساسشان این است که دنیا را شیطان گرفته و در دنیای بسیار کثیف و زشتی زندگی میکنیم. آنهایی که از نظر سیاسی مخالفاند، احساسشان نسبت به جهان، مثلاً غرب و اروپا و تمدن مدرن، خوب است و حس خوبی نسبت به آن دارند. حالا شما هزار ساعت دربارهٔ وقایع روزمره بحث کنید؛ ریشهاش این است که اصولاً چنین اختلاف عمدهای وجود دارد، و باید سر همان جاهایی بحث کنید که اصل اختلاف است.
هدف من در جلسهٔ اول و این جلسه این است که این تا حدی روشن شود، تا وقتمان را مثل این بحثهای سیاسی تلف نکنیم، روی چیزهایی که در واقع مبانی بهشدت متفاوتی پشتشان هست و این مبانی به صورت ایرادگرفتن به شریعت خودش را نشان میدهد. یکی از این مبانی این است که آیا هدفی که شریعت دارد مورد قبول طرف مقابل هست یا نیست. اگر نیست، باید دربارهٔ همان بحث شود که آیا باید به سمت چنین هدفی برویم یا نه. به نظر من خیلی روشن است که باید هدفی را بهطور مشخص برای این شریعت در نظر بگیریم، بعد از آن دفاع کنیم و بحث کنیم که به آنجا میرساند یا نمیرساند؛ دیگران هم میتوانند بیایند و نظر خودشان را بگویند.
نکتهٔ دوم، که جلسهٔ قبل خیلی بر آن تأکید کردم، این است که طرف مقابل هم هدفی را روشن کند و بگوید به نظر من این هدف خوب است، و شریعتِ مدرن، یعنی مجموع قوانینی که فکر میکند به آن هدف میرساند، را هم وسط بگذارد تا بحث عادلانه شود. اگر او به من میگوید هدفت خوب نیست یا دسترسناپذیر است، من هم بتوانم بگویم هدف تو چیز ناجوری است و اصلاً به درد هیچ کاری نمیخورد، و همینطور دربارهٔ راه هم بتوانیم با هم صحبت کنیم. میخواهم دربارهٔ هر دوی اینها، با توجه به پرسشهایی که شده یا آنچه خودم به نظرم میرسد لازم است دوباره گفته شود، کمی بحث کنم.
نکتهٔ سوم، که از همه بیشتر بر سرش بحث شد، چیزی است که جلسهٔ قبل خیلی دربارهٔ آن صحبت نکردم و بعداً به نظرم آمد که انگار خیلی لازم است دربارهٔ آن صحبت شود؛ یا خوب بیانش نکردم یا خوب فهمیده نشد. اصرار من این بود و هست که وقتی بحث دفاع عقلانی از دین است، آنچه ضرورت دارد از آن دفاع کنیم این است که این احکام در زمان پیامبر احکام خوبی بودند، مثلاً با توجه به جامعه و اقتصاد آن زمان؛ اما دفاع از اینکه این احکام الان هم خوب هستند، بهاصطلاح بحثی جداست و دفاع از دین نیست. میخواهم سعی کنم توضیح بدهم که ما شبههای با این موضوع که «فلان حکم را الان نمیشود اجرا کرد» نداریم و نباید به آن جواب بدهیم؛ شبههای که باید جواب بدهیم این است که در زمان پیامبر چنین حکمی قابل قبول نبوده است.
حالا نکاتی را که میخواهم اضافه کنم میگویم. یکی اینکه دفعهٔ قبل گفتم میخواهم بحث را اینطور پیش ببرم که هدفی که شریعت دنبال میکند، در درجهٔ اول تکامل فردی انسانهایی است که به آن شریعت عمل میکنند.
هدف شریعت: تکامل فردی
یعنی در واقع دیدی فردگرایانه اینجا وجود دارد: انسانها وارد این دنیا میشوند و باید سیر تکاملی بسیار طولانی را طی کنند، و این به تعلیم و تربیتی الهی نیاز دارد. خداوند پیامبران را فرستاده که حقایق جهان را آموزش بدهند و درست زندگیکردن را به مردم یاد بدهند تا مردم بتوانند آن مسیر طولانی را بروند. در یکی از گروهها بحث خلیفةاللهی شد؛ به هر معنایی که بگیرید، بالاخره مسیری به سمت خدا هست که باید طی شود. در همهٔ شرایع و ادیان و مکتبهای عرفانی این مسئله هست، و در بحثهایی که در روانشناسی رشد هست هم: انسانها میتوانند و باید رشد کنند و در زندگی خودشان به تکاملی برسند، و شریعت قرار است این را تأمین کند.
شریعتی که قرار است این را تأمین کند، یک سری دستورات فردی برای آدمها دارد: اینکه عبادت کنند و چطور زندگی کنند. یک سری دستورات دربارهٔ خانواده دارد، چون خانواده هم بهشدت روی تکامل فردی انسانها تأثیر میگذارد. یک سری دستورات هم برای جامعهٔ بزرگتر دارد که روابطشان را چطور تنظیم کنند. کسی میتواند معتقد باشد که هدف شریعت به وجود آوردن آن جامعه است و افراد ابزارهاییاند، مثل اعضای آن جامعه، که کمک میکنند جامعهٔ ایدئال به وجود بیاید. این یک دیدگاه است. دیدگاه دیگر میتواند همین باشد که من میگویم: نه، افراد مهماند و جامعه چیزی است که قرار است مزاحم رشد فردی افراد نشود؛ روابط را تنظیم میکنیم که آدمها بهتر بتوانند زندگی کنند، زندگی فردیشان بهتر شود، خانواده در جامعه محفوظ باشد و الی آخر. مخصوصاً چون فکر میکنم کسانی که این بحثها را گوش میکنند بحث سورهٔ نور را هم گوش کردهاند؛ آنجا دربارهٔ اهمیت خانواده بهعنوان یک واحد اساسی در جامعه صحبت کردم، و اینکه روابط را چطور باید تنظیم کنیم که محدودهٔ این خانواده حفظ شود و آدمهایی که در آن هستند بتوانند به کمال برسند.
اهداف گلوبال و تعریف عملیاتی
پرسشی مطرح شد که قول دادم در جلسه دربارهٔ آن صحبت کنم: اینکه برای شریعت میشود هدفهای دیگری هم در نظر گرفت، که قطعاً همینطور هم هست. مثالی که زده بودند این بود که وقتی آدم قرآن را میخواند، اینکه مثلاً دخترها زنده به گور میشوند انگار اتفاق بدی است که در جهان افتاده، و شریعت میخواهد جلوی این اتفاقهای بد را در جهان هم بگیرد، ولو اینکه به تکامل فردیِ آدمهایی که این کار را میکنند خیلی ربط نداشته باشد. یعنی انگار چیزهای گلوبالتری وجود دارد که آنها هم هدف شریعتاند.
بگذارید از خودم مثالی بزنم. ما طبق آنچه در قرآن هست میجنگیم و انگار جنگ مشروع انجام میدهیم. خداوند میگوید که اگر این جنگها نباشد، «لهدمت … و مساجد»؛ انگار مکانهای مقدسی هست که باید حفظ شوند. بنابراین انگار خداوند نقشهای کلی هم برای کرهٔ زمین در نظر دارد، اینکه مکانهای مقدسی در آن باشد که بشود در آنها عبادت کرد.
دو نکته میخواهم بگویم. نکتهٔ اصلی این است که من به هیچ وجه منکر این نیستم؛ فکر کنم خودم هم در سخنرانیها از این حرفها زدهام. فرض کنید از این حرف بزنید که هدف شریعت این است که انسانها به کمال برسند. بعد بالاخره کسی میتواند بپرسد خداوند چرا میخواهد انسانها به کمال برسند؟ رشد فردی برای چیست؟ میشود یک قدم آنطرفتر رفت و گفت مثلاً خداوند میخواهد اسما و صفاتش در انسانها متجلی شود. بعد بپرسیم خداوند چرا میخواهد اسما و صفاتش در انسانها متجلی شود؟ اصولاً باید به اینجا برسیم که خلقت اصلاً برای این اتفاق افتاده که اسما و صفات خداوند ظهور پیدا کند، از جمله در خلیفةاللهیِ انسان؛ هرچند لزومی ندارد این کلمه را به کار ببرم. اینکه انسانها به جایی برسند که اسما و صفات الهی بهطور کامل در آنها ظهور کرده باشد، انگار به هدف خلقت مربوط است. همینطور برای زمین هم ممکن است نقشهای باشد که اسما و صفات الهی در آن ظهور کند، یا نه. من نهتنها اصلاً مخالف چنین دیدگاههای گلوبالی نیستم، بلکه کاملاً هم موافقم.
اما نکتهٔ اصلی عملیاتیبودن اینهاست. اگر چنین هدفی را الان وسط بگذارم و بعد بخواهم با آن دربارهٔ شریعت بحث کنم، به من کمک میکند که مثلاً مجموعهای از عبادات را با این توضیح بدهم که در کرهٔ زمین، در جهان، خداوند نقشهای کلی دارد؟ میخواهم بگویم این چیزهای گلوبال هست، ولی وقتی میخواهید بحثی مثل همین بحثی که الان میخواهیم بکنیم انجام بدهید، باید توقعتان را کمی پایین بیاورید و به تعریفی عملیاتیتر برسید که بشود بر آن بحث کرد، ولو بدانیم که این تعریف کامل نیست؛ مثلاً فرض کنید هدف، رشد انسان باشد.
ببینید، وقتی میگویم هدف از شریعت رشد انسانهاست، این را با مبانی روانشناسی هم میتوانم توضیح بدهم؛ مثلاً میتوانم مدلی از روانکاوی یونگی بگیرم و بگویم اینها با برخی از یافتههای بشر هماهنگ است. حرف خیلی عجیبی نمیزنم. وقتی با کسی بحث میکنید، اگر خیلی دور بروید، مثلاً در بافتی خیلی خیلی مذهبی بحث کنید، طرف اصلاً ارتباط برقرار نمیکند. من این هدفِ مشخص را میگذارم و میخواهم بر اساس همین بحث کنم، چون ملموس است، چون میشود بر مبانی غیردینی هم با دیگران دربارهاش حرف زد و دربارهٔ احکام مختلف وارد جزئیاتی شد تا ببینید این احکام مثلاً به این ترتیب انسانها را رشد میدهند. آن دیدگاههای خیلی گلوبال و کلی، ولو درست باشند، به نظر من در این بحث خیلی کمک نمیکنند، بلکه ما را به نوعی از انجام بحثهای روشن دور میکنند.
مثالی بزنم از چیزی که اخیراً نوشتم. ماه رمضان سال گذشته سخنرانیهایی دربارهٔ معجزه کرده بودم و همان موقع در سخنرانی گفتم که قرار است مقالهای بنویسم؛ آنچه در آن سه جلسه گفتم بخشی از این مقاله است. یکی از اهداف آن مقاله این بوده که تعریفی از معجزه ارائه بدهم؛ تعریفی فلسفی که با دیدگاه قرآنی هماهنگ باشد. دیدگاه قرآنی را آنجا در یک بخش توضیح دادم و در بخشی دیگر میخواهم تعریفی فلسفی ارائه بدهم. در مفهوم معجزه، خداوند معجزات، یعنی آیاتی، را نازل میکند که مردم ببینند، ایمان پیدا کنند و به حقیقتی برسند. قطعاً مفهوم هدایت، یعنی اینکه خداوند قصد دارد هدایت کند، در آن هست. شما دیدگاهی کلی پیدا میکنید که ممکن است مفاهیم دینی خیلی پیچیدهای واقعاً در معجزه مؤثر باشد. در واقع معجزات پدیدههاییاند که خداوند آنها را به وجود میآورد و به شما نشان میدهد تا به حقیقتی هدایت شوید. بنابراین مثلاً شما باید حقیقتی را که به آن میرسید از پیش ندانید، و وقتی این را میبینید، برایتان بینهای باشد که به آن حقیقت برسید، و الی آخر.
حالا همهٔ اینها را در یک تعریف (دیفینیشن) فلسفی بگذارید؛ این تعریف به درد میخورد؟ فکر کنید. ببینید، هر وقت میخواهیم شهود خودمان را به تعریف تبدیل کنیم، مقداری از شهودمان را کنار میگذاریم. فرض کنید شهود من مثل شکلی خیلی مشخص اما نهچندان هندسی است؛ تعریف مثل این است که بخواهم با یک سری خطوط حدوداً بگویم آن شکل چیست. بعضی از چیزهایی که ممکن است در شهود من باشد خیلی قابل بیان نیست و بیانش به نوعی سخت است، پس از آن صرفنظر میکنم. بخشی از پیچیدگی بحثهای فلسفی از همینجا میآید که شهودمان را نمیتوانیم بهطور کامل با سه چهار اصل ساده بیان کنیم و کوتاه میآییم. این هدفگذاری من هم نوعی سادهسازی و کوتاهآمدن در خودش دارد.
یک آدم دینی در کانتکست دینی میتواند بگوید که کلاً هدفی در خلقت هست، در مورد انسانها هم که میآییم هدف همان است، و پیامبران و شریعت و همهٔ اینها هم برای همین آمدهاند: نهایتاً خداوند میخواهد تجلی کند و اسما و صفاتش ظهور کنند. این حرف درستی است، ولی الان از آن چه درمیآورم برای آدمی که میخواهم برایش توضیح بدهم مثلاً چرا نماز میخوانیم و چرا پنج بار؟ آیا میشود از آن چیزی درآورد؟ نکتهٔ من این است که کمی سادهسازی کنیم و خودمان را به هدفی کمی سادهتر محدود کنیم تا بتوانیم دربارهاش حرف بزنیم و بهاصطلاح بهطور عملیاتی چیزی گفته باشیم.
بهعلاوه، در دفاع از اینکه این تعریف از آنچه باید باشد دور نیست، آیاتی داریم که مثلاً میگوید خداوند پیامبران را برای مردم فرستاد که «یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمة». پیامبران آمدند که ما را تزکیه کنند و به ما کتاب و حکمت بیاموزند؛ قرار است حقایق را به ما یاد بدهند و قرار است نفسمان تزکیه شود. این تزکیه مثل همین است که بگویم شما قرار است به کمال برسید و اتفاقی در درونتان بیفتد. در ضمن، خداوند پیامبران را فرستاد «لیقوم الناس بالقسط». یعنی اگر به متن هم نگاه کنید، این هدفی که من میگویم جزو اهداف پیامبران هست، و در عین حال در جامعه هم باید قسط برقرار شود و روابط عادلانه باشد.
شاید کسی بگوید آن قسط، که هدفی اجتماعی به نظر میرسد، لزوماً برای این نیست که افرادی که در اجتماع هستند به کمال برسند و اهداف دیگری هم در آن هست؛ یعنی خودش هم مستقیماً مورد توجه خداوند است که همهجا عدالت برقرار باشد، چون صفات خدا اینطور است و جامعه باید بر اساس عدالت شکل بگیرد. اینها حرفهای درستی است، اما همچنان فکر میکنم اگر خودم را به همین هدفی که جلسهٔ قبل توضیح دادم محدود کنم، راحتتر میشود بحث کرد و سادهسازی قابل قبولی است.
باز در دفاع از اینکه اینجور نگاهکردن به شریعت، بهعنوان چیزی که هدفش به کمال رساندن انسان است، کار بدی نیست و کار خوبی است، میخواهم اشاره کنم که دستکم در این زمینه ادبیاتی (لیترچر) داریم.
شریعت بهمثابه طریقت عمومی
بالاخره آدمهایی بودهاند که از این حرف زدهاند که شریعت در واقع طریقت است، و منظورشان همین بوده که این در واقع نوعی طریقت است، مثل طریقت عرفانی، که برای بشر معرفی شده. شاید فرقش با طریقت به آن معنای عرفانی این باشد که در طریقت، استادی یا مرادی ممکن است به مرید خودش آموزشهای خاص بدهد، اما شریعت طریقتی عمومی برای همه است؛ یعنی همه قرار است نماز بخوانند، همه قرار است کارهایی بکنند. بهاصطلاح طریقتی است که برای فرد خاصی نوشته نشده. قطعاً آدمی بنا به طبیعت خودش ممکن است بخواهد عبادتهای اضافهای بکند؛ شریعت مثل حداقلِ کاری است که آدمها باید بکنند تا بتوانند به کمال برسند. اسمش را اینطور بگذاریم: طریقت عمومی. میخواهم بگویم این حرفی که میزنم بالاخره پشتوانهای در فرهنگ اسلامی و فرهنگ دینی دارد.
نکتهای هم دربارهٔ مضرات شریعت نوشتم که فعلاً در این جلسه نمیگویم.
مضرات شریعت
کلاً فکر میکنم آدمهایی که پای صحبت من مینشینند به این عادت کردهاند که هر مدتی یک بار چیزی را تکرار میکنم: اینکه این تصور را که دین همهاش خوبی است کنار بگذاریم. بنا به خود قرآن، قرآن گمراه هم میکند؛ دین مضراتی هم دارد. یعنی اگر موجودات متعالی ایجاد میکند، موجودات خیلی رذلی را هم که پیش از آن وجود نداشتند ایجاد میکند. بالاخره هیچ چیزی فقط تأثیر مثبت نمیگذارد. بعضیها میخندند و فکر میکنند به موضوع خاصی اشاره میکنم، ولی باور کنید منظورم چیز خاصی نبود؛ حالا شما بخندید، اشکال ندارد.
واقعاً در جوامع دینی، طبق حرفی که در خود قرآن هست، موجوداتی به وجود میآیند؛ مثلاً کسانی که دین را تحریف میکنند. اگر چند بار قرآن را جستوجو کنید، جاهایی که از ظالمترین آدمها سخن میگوید همه در بافتهای دینیاند: ظالمترین و فاسدترین آدمها، و بعد نگاه میکنی که از کسانیاند که مثلاً کتاب خدا را تحریف میکنند. در تاریخ اگر کتاب خدا نیامده بود، این ظالمترین آدمها به وجود نمیآمدند. شریعت که میآید، پیامبران که میآیند، فجایعی هم اتفاق میافتد. اصلاً پیش از آن امت واحده بود و آدمها زندگیشان را میکردند؛ بعد میگوید ادیان میآیند و اختلاف و جنگ پیش میآید. بالاخره عدهای به کمال میرسند و اوضاع عدهای هم خیلی خراب میشود.
شریعت واقعاً مضراتی دارد. منظورم شریعتِ اشتباه و درست و غلطبودنش نیست؛ اگر به کسی شریعت بدهید، باید مشکلاتی را از سر بگذراند و خطرهایی تهدیدش میکند. منظورم از مضرات این است که اگر درست استفاده نکند، ممکن است بیش از اندازه سقوط کند.
پس دربارهٔ نکتهای که پرسیده بودند: من اصلاً مخالفتی ندارم که میشود با دیدگاه فلسفی و عرفانی دربارهٔ هدف شریعت و دین و آمدن پیامبران بحثهای خیلی اساسی کرد؛ مثلاً بگوییم این هدف هم بالاخره در جهت همان چیزی است که برای کل خلقت هست، یعنی مثلاً ظهور اسما و صفات. منتها برای بحث عملی باید آن را کمی پایین بیاوریم، طوری که به دردمان بخورد. دفاع اصلی من از اینکه چرا این راه را میروم، عملیاتیبودن آن است؛ نه اینکه واقعاً معتقد باشم که هدف شریعت الّا و الّا فقط این است که انسانها به کمال برسند و هیچ چیز گلوبال و جهانیای در کار نیست. میتوانیم جورهای دیگری هم نگاه کنیم، ولی آن نگاهها خیلی به ما کمک نمیکنند.
نکتهٔ دومی که گفتم و میخواهم چیزی به آن اضافه کنم این است که گفتم، مثل همیشه، اینجا هم بحثمان باید رقابتی باشد. کسی که شبههای وارد میکند و میگوید حکمی که شما میآورید غلط است، در مقابل خودش باید بگوید چه چیزی درست است و سیستم فکریاش چیست. مثلاً فرض کنید کسی حجاب را قبول ندارد؛ چه چیزی را قبول دارد؟ بالاخره مقداری لباس بپوشیم؟ چقدر بپوشیم؟ یا اصلاً نپوشیم؟ کسی میتواند بگوید بهتر است اصلاً کد لباسی وجود نداشته باشد و هر کس هر طور دلش میخواهد بپوشد. بالاخره باید چیزی بگوید. بعد باید در سیستم فکری خودش از او بپرسم: تو کلاً چیزی را خوب یا بد میدانی، این را اصلاً از کجا میآوری؟
مثلاً کسی بگوید به نظر من یک سیستم قانونی خوب آن است که کمترین فشار را به آدمها وارد کند و مینیمال باشد؛ هر جا میتواند چیزی نگوید، نگوید. حالا میشود با او بحث کرد که این اصلاً چیز درستوحسابی هست یا نیست. کسی که این حرف را میزند، احتمالاً به نوعی اعتقادی به این ندارد که آدمها آمدهاند تا در زندگیشان رشد کنند؛ چون اگر قرار است رشد کنیم، اتفاقاً شاید بهتر باشد خیلی ماکسیمم باشد. مثل آدمی که هدفش این است که مثلاً قهرمان پرش ارتفاع شود: باید معلوم باشد غذاخوردنش چطور است، خوابیدنش، برخاستنش، راهرفتنش، روزی چند ساعت تمرین کند یا نکند، و هزار چیز دیگر؛ باید مربی بگیرد که تمام زندگیاش را با جزئیاتش برایش تنظیم کند. اما برای آدمی که هدف زندگیاش این است که ریلکس باشد، آری، هرچه کمتر به او چیزی بگویید و هر کاری دلش میخواهد بکند، بهتر است.
بنابراین اینجا اختلافی هست. یعنی طرف اگر ایرادی میگیرد، باید نظر خودش و مبانی خودش را هم بگوید تا بتوانیم با او بحث کنیم. صرف اینکه بگوید مثلاً چادر به در تاکسی گیر میکند و خوب نیست، کافی نیست. هدف زندگی این است که مثلاً جایی گیر نکنیم؟ بدترین چیز زندگی این است که اگر جایی گیر کنیم، ممکن است مشکلی پیش بیاید؟ باید روشن باشد که با چه مبانیای با ما صحبت میکند، که معمولاً روشن نیست.
تقریباً هیچ مبنای مدرنی مشابه شریعت وجود ندارد؛ یعنی چیزی که مجموعهای از چیزها بر اساس یک مبنا از آن استخراج شده باشد. سیستمهای قانونی وجود دارند؛ کموبیش دستکم چند سیستم قانونی در دنیا هست که با اهدافی بحث میکنند و به یک سری قوانین منجر میشوند. فراموش نکنید که قانون با شریعت فرق دارد؛ یعنی کانتکست شریعت با کانتکست «لا»، یعنی قانون به معنایی که در زبان امروزمان هست، فرق دارد. قانون بیشتر محدودههایی را روشن میکند که نباید از آنها تجاوز کنید، اما شریعت به شما میگوید باید در فلان ساعت این کار را بکنی. قانون معمولاً به نوعی نهی از محدودههاست، اینکه از آنها خارج نشویم و مثلاً به آزادی دیگران تجاوز نکنیم؛ در حالی که شریعت در واقع بیشتر و بهطور مشخص شبیه دستورات مربی به شاگرد است تا قوانین داخل جامعه. البته قانون هم احکام است و احکام شریعت هم احکاماند؛ همان شریعت که میگوییم مجموعهٔ احکام است.
واقعیت این است که مثالی که اینجا نوشته بودم این است که حجاب مانع فعالیت وزنهبرداری زنان است. این ورزشها را دیدهاید؛ بعضیشان واقعاً سخت است که خانمها با رعایت حجاب انجامشان بدهند. مبنای این حرف این است که خیلی مهم است که مثلاً زنها حتماً وزنهبرداری هم بکنند یا نکنند. میخواهم بگویم تمام این اشکالها اینطورند که طرف واقعاً برای خودش یک سیستم فکری دارد که ممکن است روشن نباشد، و بر اساس آن ایراد میگیرد؛ و ۹۹ درصد مواقع هم آن سیستم فکری این است که آنچه الان در دنیا میشود و تلویزیونها نشان میدهند خوب است: هر کاری که الان مثلاً در اروپا و آمریکا میشود خوب است و ما هم مثل آنها بشویم. این سیستم فکری به این معنا نیست که مبانی مشخصی داشته باشد؛ حسی است نسبت به اینکه دنیا دنیای پیشرفته است، هرچه در آن هست خوب است و برای ما هم خوب است که همان کارها را بکنیم.
نکتهای که میخواهم به این بحث اضافه کنم این است که خیلی مهم است بتوانیم از طرف مقابل سؤال کنیم، بهاصطلاح از مبانی خودش بپرسیم و بپرسیم نظر خودش دربارهٔ حکم چیست و اصلاً نظری دارد یا نه. نکتهٔ خیلی مهمی هست؛ میخواهم اول بهعنوان مثال چیزی بگویم و بعد آنچه را به این بحث مربوط است از آن مطرح کنم. احتمالاً همهتان میدانید که در ریاضیات، حدوداً یک قرن پیش، موضوعی پیش آمد که خیلی شگفت بود: گودل ثابت کرد که یک سری گزارهها تصمیمناپذیرند.
تصمیمناپذیری و مسائل لاینحل
تصمیمناپذیر به این معنا که در یک سیستم اصل موضوعی نمیتوانید بگویید این درست است یا غلط؛ نه اینکه فقط نمیتوانید اثباتش کنید. تصمیمناپذیری به این معناست که وقتی یک سیستم اصل موضوعی میگذارم، گزارهای در آن وجود دارد که، اگر دقیق ریاضیاش را نگویم و فقط بهاصطلاح توصیف سادهاش را بگویم، نه میتوانید ثابتش کنید و نه میتوانید ردش کنید؛ بنابراین آن گزاره آنجا تصمیمناپذیر میماند. بهطور طبیعی آدمها فکر میکنند هر چیزی خلاصه یا درست است یا غلط؛ پس اگر درست است باید بشود ثابتش کرد و اگر غلط است باید بشود ردش کرد. اما اینطور نیست. خلاف شهود معمولی که داشتند، ریاضیدانها فکر میکردند اینطور هست، ولی واقعیت این است که اینطور نیست.
حالا ببینید، در مورد احکام واقعاً حسی شهودی وجود دارد؛ مثلاً فرض کنید در وضعیت روابط زن و مرد، شیوهای از لباسپوشیدن و بهاصطلاح اخلاق جنسی وجود دارد که با آن هیچ مشکلی در جامعه از نظر روابط زن و مرد وجود نداشته باشد و به جامعهای ایدئال برسیم که همه در آن خیلی پاکاند و همه چیز خیلی روبهراه است. واقعاً اینطور نیست. مسئله این است که مشکلاتی ذاتی وجود دارد، مخصوصاً در جوامع، که با هیچ نوع سیستم قانونی و شرعی و غیرشرعی قابل حل نیست، به این معنا که به وضعیتی ایدئال برسیم؛ چنین قابلیتی ندارند. فرض کنید شاید اینطور باشد؛ اصلاً نمیخواهم الان بگویم مثالی که زدم واقعاً اینطور است. فکر کنید چنین مسائلی وجود دارد؛ مسائلی که در روابط بشر با یکدیگر است، یا حتی ممکن است مسائل لاینحل فردی هم وجود داشته باشد.
حالا کسی میآید و به حکمی از شریعت که مثلاً دربارهٔ اخلاق جنسی است ایراد میگیرد و میگوید: ببین، اگر این را اجرا کنی، چنین مشکلاتی به بار میآورد. اگر مقایسهای در کار باشد، من هم متقابلاً میتوانم به او بگویم: آنچه تو میگویی هم به مشکل برمیخورد، و شاید بعد از مدتی معلوم شود که همهٔ سیستمها این مشکل را دارند. پس شاید این ایراد جزو مشکلاتی باشد که قابل حل نیستند. لزومی ندارد همهٔ مسائل به این معنا قابل حل باشند که وضعیتی ایدئال وجود داشته باشد که بشود از راهی به آن رسید؛ مثل اینکه نقاطی جغرافیایی وجود دارد که راهی به آنها نیست و فقط میتوانیم از نزدیکیشان رد شویم. اگر این را بپذیریم، حالت رقابتی مشخص است: من با این احکامی که گذاشتم از اینجا به این مقدار نزدیکیاش رسیدم؛ تو چه میگویی؟ تو چقدر میتوانی نزدیک شوی؟ هیچکداممان نمیتوانیم به وضعیت ایدئال برسیم.
آیهای در قرآن هست، آنجا که فرشتهها به صورت آدم پیش حضرت داوود میآیند و شکایت میکنند؛ یکی شاکی است که این یکی گوسفندم را از من گرفته. نخستین جملهای که حضرت داوود میگوید این است که «خلطا»، یعنی کسانی که با هم قاطی میشوند، همیشه به هم ظلم میکنند. شما واقعاً جامعهٔ بشریای ندارید که آدمها را کنار هم بریزید و در آن مشکلی پیش نیاید. بنابراین برای بعضی از ایرادهایی که گرفته میشود، اگر این حالت رقابتی را حذف کنید، جوابی ندارید؛ یعنی طرف راست میگوید که این مجموعهٔ احکام این مشکل را حل نمیکند. اما نکته این است که آیا تو چیزی داری که آن مشکل را حل کند؟ این جزو مشکلاتی است که اصلاً ذاتی و لاینحلاند؛ آدمها را هر جا بگذارید، همیشه مشکلاتی ایجاد میشود. منظورم الان روشن است.
اگر کسی بحث را به صورت رقابتی پیش نبرد، مجموعهای از مسائل وجود دارد که به نظر من اصولاً حل کامل ندارند، مخصوصاً مسائل اجتماعی و اقتصادی، و همیشه مشکلاتی باقی میماند. طرف میتواند بیاید و مشکلات را، چه از نظر تئوری و چه از نظر عملی، به شما نشان بدهد و بگوید: ببین، در همهٔ جوامعی که این کارهایی را که شما میگویید اجرا کردهاند، این مشکلات هنوز باقی مانده است. پرسش من این است: جامعهای را نشان بده که کار دیگری کرده و نتیجهای بهتر از این گرفته است. باید چیزی نشان بدهد تا حرفش در واقع اثبات شود. بنابراین اینکه طرف مقابل ایدهای نداشته باشد و حرفی نزند، اما ما محکوم شویم به اینکه بعضی از احکام ایدئال عمل نمیکنند و نتیجه نمیدهند، اصلاً بحث منطقیای نیست و خارج از مبانی منطق است.
فرانسه و آلمان: پیشرفت در برابر معنویت
نکتهای که امروز به ذهنم رسید این است که یک دورهٔ تاریخی وجود دارد، زمان شکست فرانسه در مقابل آلمان در جنگ جهانی دوم؛ همینطوری به نظرم رسید که توصیه کنم این مقطع از تاریخ فرانسه را بخوانید. اتفاقی که افتاد این بود که آلمانیها بهطور فاجعهباری و با سرعتی وحشتناک فرانسویها را شکست دادند. کلاً در اینجور موارد مسئله فقط این نیست که کشوری شکست خورده است. در فرانسه، بعد از این شکست، حسی پیدا شد که در فرهنگشان بازنگری کنند: چه شد که ما اینطور بدبخت شدیم؟ نهضتهایی به وجود آمد که جالباند؛ حسشان این بود که آری، معلوم است که فرهنگ فرانسوی فاسد بوده و ما نباید اینطور زندگی میکردیم.
اینها را از خودم میگویم؛ دقیقش را واقعاً باید در همان متن بخوانید، و حقیقتش آنقدر حضور ذهن ندارم. ببخشید، کلمهای میخواهم به کار ببرم که قطعاً ایرانی است، ولی واقعاً حسی که داشتند همین بود: این همه سوسولبازی که ما درآوردیم! آلمانیها را نگاه کنید، چقدر کار میکنند، چقدر جدیاند، رفتهاند ارتششان را محکم کردهاند؛ ما یک مشت آدم بیکار و بیعاریم و فرهنگی داریم که در آن کار زیاد خیلی مهم نیست و همه حالتهای سوسولبازی دارند. اصلاً نهضتی به وجود آمده بود که میگفت: بله، خوب شد شکست خوردیم؛ باید میفهمیدیم و بیدار میشدیم؛ این چه طرز زندگیکردن است؛ برویم دنبال کار بیشتر. شده بودند مثل آلمانیها.
چرا این نکتهٔ مهمی است؟ نکتهٔ مهم واقعی این است: آنچه الان دربارهٔ دین و احکام و شریعت عدهای را خیلی آزار میدهد و برایشان شبههناک است، این است که احساس میکنند مثلاً دنیایی که دین ندارد پیشرفتهتر است: ببینید اینها در علم و تکنولوژی و قدرت نظامی و همه چیز چقدر از ما پیشرفتهترند. این مثل همان حالتی است که فرانسویها داشتند: ما اینجا نشستهایم، نماز میخوانیم، روزه میگیریم، فلان میکنیم، و اصلاً عقب افتادهایم، تا وقتی که مشغول این چیزها هستیم. از نخستین زمانی که ایرانیها با پدیدهٔ تجدد ارتباط پیدا کردند، این حس را داشتند که چیزی اینجا باعث عقبافتادگی است، یعنی این اعتقادات دینی. در مورد ایران دارم میگویم: یک ماه از سال که روزه است و آدم حال ندارد، دو ماه که عزاداری است و جور دیگری است، هر روز هم که آدم در ایران باید سه بار برود وضو بگیرد و وسط جلسه نماز بخواند؛ اینها همه مزاحماند.
ولی نکتهای که میخواهم بگویم این است که آری، اینها مزاحماند؛ اگر ملاک آن است، اینها به نوعی مزاحماند. واقعاً مزاحم پیشرفت به آن معنای آلمانی، یا به معنای اروپایی و آمریکایی فعلیاش، هستند. اگر بخواهید دانشمند شوید، آری، اینکه در اوج کار مجبور شوید بروید نماز بخوانید، انگار در واقع خللی به کارتان وارد شده است؛ در هر هدف دیگری هم که دنبالش باشید همینطور است، مثلاً اگر مهمترین چیز برایتان این باشد که قدرت جسمانیتان را پرورش بدهید. نکتهای که میخواهم بگویم این است که همانطور که فرانسویها تشخیص دادند، مشغولشدن به هنر هم مزاحم است و مشغولشدن به هر نوع فعالیت معنوی هم مزاحم است، و نسبت به آن طرف بعداً در جنگ شکست میخورید.
یکی از مقاطعی که اتفاقاً ایرانیها با تجدد ارتباط برقرار کردند و فهمیدند انگار در دنیا خبری شده و عقب افتادهاند، وقتی بود که در مقابل روسها شکست خوردند. تا پیش از این شکست از روسیه، همچنان فکر میکردند در مرکز عالماند و پادشاهشان ظلالله و شکستناپذیر است. بعد یکدفعه، مثل فرانسویها، انگار چیزی در درونشان فرو ریخت: نه، اینطور هم نیست؛ آن طرف خبرهایی است و آنها از ما قویتر شدهاند، و از آن پس دویدیم که خودمان را به آنها برسانیم.
نکته این است که بخشی از ایرادهایی که به شریعت گرفته میشود، در واقع اساساً این است که مشغولیت به دین، مشغولشدن به معنویت و خیلی چیزهای دیگر مثل هنر، حتی عاشقشدن، جلوی یک سری فعالیتها را که به توسعه و پیشرفت کشورها منجر میشود میگیرد. من فکر میکنم در کشورهای پیشرفته، آدمهایی که در آنها هستند بهطور طبیعی به این فرقههای معنوی مشغولیت کمتری دارند. یعنی اگر خیلی وابسته شوند، هندو شوند یا بودایی شوند و بخواهند خیلی به معنویت خودشان توجه کنند، کمتر میتوانند در زمینههایی کار کنند و مشارکت کنند. به هر حال اینکه دین، به یک معنا مثل هر چیز معنوی، باعث عقبافتادگی است، چیز درستی است.
این را دقیقاً بهعنوان زیربخشی از همین بحث رقابتیبودن گفتم؛ چون واقعیت این است که وقتی ایرادهایی گرفته میشود، مهم است توجه کنید که آیا این ایرادها واقعاً فقط به دلیل دینیبودن پیش آمده یا مسئله خیلی کلیتر است. یعنی میشود آن را با اشکالهای مشابهی مقایسه کرد که مثلاً در عاشقشدن هست. جامعهای که همهٔ مردمش خیلی رمانتیک و عاشقاند، میشود مثل فرانسه در مقابل جنگ. واقعیت این است که به نظر من فرانسویها آدمهای بهتری بودند و فرهنگشان بهتر از آلمان بود. میگویم آن مقطع را مطالعه کنید، چون دقیقاً شکلش این است که آلمانیها به نوعی موجودات نابهنجاری (آنرمال) شده بودند که بهشدت دنبال آن حس قدرت افتاده بودند و همه چیز را فدا میکردند تا از نظر فردی و اجتماعی قوی شوند. مثلاً میگویند هیتلر در تمام دوران جوانیاش کتاب «چنین گفت زرتشت» نیچه همیشه همراهش بود و کتاب مورد علاقهاش بود؛ حسی از یک ابرمرد قدرتمند به او میداد. انگار این حسِ قدرتمندشدن به نوعی در روحیهٔ همهٔ آلمانیها نفوذ کرده بود.
ما فقط نیامدهایم در این دنیا قدرتمند شویم، چه از نظر جسمانی و چه از نظر اجتماعی و نظامی. ولی بالاخره قدرت چیزی است که الان برای آدمها نسبت به این فرهنگ غربی جاذبه دارد. من میگویم بالای ۹۰ درصد اشکالاتی که نسبت به دین و احکام وجود دارد این است که حس میکنند آنهایی که اینجور چیزهای دستوپاگیر را ندارند، پیشرفتهتر و قدرتمندترند؛ تکنولوژی مال آنهاست، دانش مال آنهاست. فکر میکنم تا حدی به این معنا درست است که هر جور فعالیت هنری، معنوی و رمانتیک، همه به نوعی در جهت خلاف قدرتگرفتن به همان معنای آلمانیاش است که الان دربارهاش صحبت کردم.
اینجا تبصرههایی هم دارم که به نظرم خیلی مهماند؛ اینها چیزهایی بود که قرار بود از اول در جلسهٔ دوم گفته شود.
یکی از حاضران: گفتید که یک سری مسائل لاینحل ذاتی وجود دارد.
گفتم ممکن است وجود داشته باشد. همین که ممکن است وجود داشته باشد، معنایش این است که وقتی کسی میآید و به شما ایراد میگیرد که چیزی به نتیجه نرسیده، باید به من ثابت کند که آن چیز اصلاً قابل حل است؛ بنابراین باید سیستمی نشان بدهد. اگر مثلاً میگوید جوامع اسلامی این مقررات اخلاق جنسی را گذاشتهاند ولی ببینید چقدر مشکل دارند، پرسش من این است: آن اخلاق جنسیای را که جای دیگری جور دیگری گذاشتهاند و مشکل ندارند به من معرفی کن. الان مثلاً در اروپا اخلاق جنسی جور دیگری است و میخواهم مقایسه کنم. میخواهم بگویم صرف اینکه ایراد بگیری که مجموعهای از احکام برای هدفی گذاشته شده ولی به آن هدف نرسیده، فقط در صورتی بهعنوان ایراد پذیرفتنی است که بگویی به شکل دیگری میشود به آن هدف رسید.
وضعیت ایدهآل و رقابت احکام
اینکه بگویی نقطهٔ غیرقابل دسترس وجود ندارد، به نظر من فرض خیلی روشنی نیست؛ یعنی اینکه هر وضعیت ایدئالی در نظر بگیریم بشود به آن رسید. فکر میکنم در جوامع بشری یک سری وضعیتهای ایدئال هست که هیچوقت با هیچ نوع قانونی به آنها نمیرسید؛ مثل اینکه آدمها اصولاً مثل ذراتیاند که آنتروپی ذاتی دارند و کلاً نوعی بینظمی در آنها به وجود میآید. نمیتوانید قانونها را بهطور دقیق اجرا کنید، بنابراین همیشه تفاوتی با وضعیت ایدئال خواهید داشت. پس اینجا میخواهم بگویم که در مورد احکام، به این دلیل خیلی ساده، رقابتیبودن خیلی مهم است. یعنی اگر من نتوانستم با مجموعهٔ احکام شریعت دربارهٔ اخلاق جنسی جوامع ایدئال به وجود بیاورم، این فقط در صورتی ایراد است که کسی بگوید مجموعه احکام دیگری هست که به وضعیت ایدئال میرسد.
طرف مقابل میتواند به این نکته اشاره کند و بگوید شما خدایی دارید با یک سری صفات که به او نسبت میدهید؛ چطور میگویید امکان دارد یک سری مسائل لاینحل ذاتی باشد؟ نه، این مثل همان سؤال سادهای است که میگویند: آیا خداوند میتواند سنگی خلق کند که نتواند بلندش کند؟ خداوند کار غیرمحتمل را نمیتواند انجام بدهد. جواب معمولش این است که این ایراد در واقع از قدرت خدا نیست؛ مثل این است که بگوییم خداوند نمیتواند مثلث چهارضلعی خلق کند. خود این مفهوم ایرادی دارد؛ چیزی که شما میگویید چیز بیمعنایی است. من یک بار در یکی از جلسات آفرینش دربارهٔ این شبهه صحبت کردم و حرفی زدم که متداول نیست؛ گفتم شاید خدا بتواند سنگی خلق کند که نتواند بلندش کند، ولی ما نمیتوانیم چنین سنگی را که خدا نمیتواند بلندش کند درک کنیم. ذهن ما با تناقض و مانند آن نمیتواند کنار بیاید؛ ایرادی در مغز ماست که این چیزها را نمیفهمیم. این جوابی بیمعناست برای سؤالی کاملاً بیمعنا.
بنابراین وقتی پدیدهای به اسم انسان وجود دارد، خدا نمیتواند انسانی خلق کند که شر به وجود نیاورد. از روز اول ملائکه گفتند این را که داری خلق میکنی فساد میکند. نمیشود؛ این پدیده ذاتاً همراه انسان است. حالا دربارهٔ چراییاش میشود بحث کرد، ولی میخواهم بگویم این بهاصطلاح مشکلی با ذات و صفات خداوند و همهتوانبودن او ندارد؛ همانطور که یک بار مسئلهٔ شر را به صفاتی از خدا و به عزت ربط دادم، ولی این الان خارج از بحث فعلی ماست.
یکی از حاضران، که گفت آنجا نبوده ولی مقالهٔ مفصلی دربارهاش خوانده است، دربارهٔ فرانسهٔ بعد از جنگ گفت: بعد از جنگ جهانی اول، فرانسویها در اینکه جنگ و خشونت را کلاً از جامعه پاک کنند افراط کردند؛ کسی که برای میهن جنگیده بود دیگر ارزشی نداشت. افراط همه جا مشکل دارد، در دین هم؛ حتی اگر فکر کنیم چیزی از بقیه بهتر است، افراط در آن مشکل ایجاد میکند. آنجا افراط بود.
ولی حرف من این بود که اگر به فرهنگ وحشتناک آلمان نازی نگاه کنید، فرهنگی که در فرانسه بود قطعاً بر آن برتری داشت، هرچند حالتهای افراطی زیادی، مثلاً همان که گفتم سوسولبودن، یا صلحدوستی و اینکه کسی را نکشیم، در آنها به وجود آمده بود. موضوع این است که وقتی شکست خوردند، اصلاً فقط این نبود که اشتباهشان را عوض کنند؛ به نوعی به نظرشان آمد که انگار فرهنگ آلمانی برتری دارد، یعنی باید دنبال قدرت باشیم. واکنشی دوباره از آن طرف پیش آمد: انگار ما خیلی بد کردهایم، حالا برویم مثل اینها شویم؛ در حکومت ویشی و مانند آن چنین ذهنیتهایی بود. مثال به نظرم جالب است، چون نشان میدهد شکستخوردن و دیدن یک موجود قدرتمند چطور آدمها را در مبانیای که ممکن است حتی درست باشند به شک میاندازد. مثلاً صلحدوستی، که شاید به قول شما بیش از اندازه در فرانسویها بود، چیز باارزشی بود، و این حس عدم خشونتی که پیدا کرده بودند خوب بود؛ ولی وقتی موجودی قدرتمند میآید و مثلاً شما را نابود میکند، در همهٔ آن مبانیای که ممکن است اساساً درست باشند شک میکنید. حالا به قول شما در فرانسهٔ آن زمان شاید حالت افراط بود؛ اگر اینطور است، هندیها هم که همیشه در همین حالت افراط بودهاند و فرهنگی شبیه آن شکل داده بودند.
یکی از حاضران بحث را اینطور جمعبندی کرد که اصلاً این دنیا، یعنی عالم طبیعت، ظرفیت تحقق یوتوپیا را ندارد.
ادیان مختلف آخرالزمانی را تصویر میکنند؛ مثلاً در عالم شیعه. این به نظر من بحثی روانی، یعنی بحثی اسطورهای است. در اسطورهها، مثلاً در همین روایات، امام زمان بالاخره کشته میشود. فکر نمیکنم یوتوپیا به این معنا که هیچ چیز بدی وجود نداشته باشد در روایات شیعه باشد؛ بالاخره کسی میآید و امام زمان را میکشد. اگر همه چیز خوب و گلوبلبل است، پس دیگر نباید هیچ اتفاق بدی بیفتد. اینکه به چیز خیلی خوبی میرسیم در خیلی از ادیان هست، ولی فکر نمیکنم آن حالت که هیچ چیز بدی نباشد در کار باشد؛ چنین چیزی واقعاً قابل تحقق نیست؛ برای تحققش همهٔ آدمها باید انسان کامل شده باشند. ریشهاش در ذات عالم طبیعت است، مخصوصاً انسان؛ این فساد کلاً منشأش خلقت انسان است. به نظر میآید نکتهٔ اصلی این است که منشأ شر در کرهٔ زمین، دستکم، وجود انسان است.
پرسشها درباره رشد فردی و اجتماعی
یکی از حاضران: جلسهٔ پیش گفته بودید که این چارچوب، یعنی اصالتدادن به رشد فردی، را میگذارید و نمیخواهید روی آن خیلی بحث کنید؛ ولی سهم عمدهای از جلسهٔ پیش، و ابتدای این جلسه هم، ناظر به همین بود.
این به این دلیل بود که پرسش پیش آمد. حسم این بود که لازم نیست بحث کنم، ولی چون در گروه بحث پیش آمد، یا باید آنجا جواب میدادم یا اینجا میآمدم؛ به نظرم آمد که موضوع عمومی است.
یکی از حاضران: اشکال ندارد. اگر اصالت را به رشد فردی بدهیم، مسئله ساده میشود؛ اما وقتی به خود احکام اسلام نگاه کنیم، اینکه اصالت را به رشد جمعی بدهیم یا به رشد فردی، در تعارضها خیلی فرق میکند. مثلاً احکام زیادی داریم که انگار در تعارض فرد با جامعه، اصالت را به این میدهند که جامعه باید رشد کند؛ یعنی انگار کلیتی برای جامعه قائلاند و میگویند اشکال ندارد که این فرد رشد نکند و آن فرد هم رشد نکند، بگذار جامعه رشد کند. مثلاً اگر کسی محارب باشد، یا حتی صرفاً تبلیغ ضد اسلام کند، اعدامش میکنند و حتی زندانش هم نمیکنند. نظرم این است که حتی اگر رشد فردی را مفروض بگیریم، جایی رشدهای فردی با هم تعارض پیدا میکنند؛ مثلاً عدهای میخواهند این سیر را پیش ببرند و کسی میآید و مدام برایشان مزاحمت ایجاد میکند. اگر زاویهای متفاوت با رشد فردی نداشته باشید، نمیتوانید بین اینها قضاوت کنید که الان چه کنم. وقتی میشود دربارهٔ این تعارض حرف زد، تصمیم گرفت و حکم داد که زاویهٔ نگاه بالاتری در کار باشد؛ مثل اینکه رشدی برای جامعه در نظر گرفته شده باشد.
اما اینکه تعارض دو رشد فردی بخواهد بعداً مثلاً با وساطت ملاکی برای رشد جامعه حل شود، راستش به نظرم نمیرسد؛ یعنی فکر میکنم رشدهای فردی معمولاً با هم تعارض پیدا نمیکنند. از مثالی که میگفتید حس کردم شاید منظورتان این است که اگر فقط رشد افراد ملاک باشد، بهتر است نجنگیم و کشته هم ندهیم، چون کسی که کشته میشود رشد فردیاش متوقف میشود؛ پس انگار به نوعی برای دفاع از جامعه حاضریم از افراد صرفنظر کنیم و نیمی از مردم یا بیشتر کشته شوند تا جامعهٔ دینی حفظ شود. آن را هم میشود با رشد فردی توجیه کرد؛ یعنی از خودگذشتگی را کمالی برای افراد بدانیم.
بگذارید جور دیگری توجیه کنم که به نکتهٔ بعدیای که میخواهم بگویم ربط داشته باشد. واقعیتش این است که تمایل دارم اینطور جواب بدهم: اگر میتوانید با ملاک رشد اجتماعی شیوهٔ دیگری از بیان احکام پیدا کنید، خوب است؛ لزومی ندارد فقط یک راه برای توجیه شریعت داشته باشیم. من فکر میکنم متون دینی بر فرد تأکید دارند. مثلاً واژههای متداول در مسائل مربوط به شریعت را ببینید: تقوا چیزی فردی است؛ ایمان فردی است. «جامعهٔ مؤمن» خیلی معنا ندارد؛ جامعهٔ مؤمن یعنی جامعهای که افرادش مؤمناند. جامعهٔ صالح یعنی افرادش عمل صالح انجام میدهند. جامعهای که مثلاً متقی است، نمیدانم جامعهٔ باتقوا داریم یا نه، یعنی افرادش باتقوا هستند. به نظر میآید در متون دینی، مخصوصاً در قرآن، صفات همه صفات فردیاند و توصیه میشود که این کارها را بکنید تا اینطور شوید: تقوا پیشه کنید؛ روزه بگیرید تا تقوا داشته باشید؛ تقوا پیدا کنید تا فرقان به دست بیاورید؛ و فرقان به شما میگوید چه کارهای خوب و بدی هست که میتوانید انجام بدهید، و الی آخر.
احساس من از خود متون این است. ولی اگر کسی بتواند کار دیگری بکند، نظریهٔ دیگری است و خیلی هم خوب است؛ شاید بعداً بشود سنتزی درست کرد و چیز بهتری درآورد. به نظر من تا حدودی آدم اینجا اختیاراتی دارد که چه چیزی را هدف بگیرد. گفتم نمیخواهم اثبات کنم که این بهترین راه کارکردن است؛ جواب شما را هم همینطور میدهم: اگر فکر میکنید جور دیگری بهتر میشود پیش برد، به موازات همین جلساتی که پیش میرویم، شما میتوانید نظریهٔ خودتان را پیش ببرید.
یکی از حاضران دربارهٔ تعریف دقیق رشد و کمال پرسید.
وارد جزئیات نشدیم. گفتم میخواهم چارچوب را مشخص کنم؛ دفعهٔ قبل هم این سؤال شد.
یکی از حاضران پرسید جوامعی مثل هند و آمریکا با وجود خرافههایشان چطور پیشرفت کردهاند.
نمیدانم اصلاً جواب بدهم یا نه. بالاخره حکومتهایشان سکولار است. خرافیبودن آدمهایشان و مانند آن با اینکه شما به شریعتی عمل کنید خیلی تفاوت دارد. اینها خرافه را چقدر در زندگی و کارشان دخالت میدهند؟ مثلاً سر کار که میروند چیزی به انگشتشان میبندند، یا آخر هفته کسی سر کوچه برایشان فال ورق میگیرد؛ ولی زندگیشان به یک معنا سکولار است، یعنی به آن صورت دنبال رشد فردی نیستند. وارد این نشویم که حالا این جامعه چطور است؛ فکر کنم از بحثی که میکنم دور میشویم.
نکتهٔ دومی که میخواستم ذیل مسئلهٔ رقابتیبودن بگویم، و این را هم قبلاً در جلسهای به مناسبتی بحث کردهام، این است که یکی از ضوابطِ پاسخدادن به کسی که دربارهٔ احکام ایرادی دارد و میخواهیم جوابش را بدهیم، این است که طرف باید بپذیرد که ما قرار است این حکم شرعی را در سیستم فکری خودمان بفهمیم.
جهانبینی، آخرت و تمثیل اورست
مثالی که فکر میکنم سالها قبل در آن جلسه زدم این است: فکر کنید ما اعتقاد به آخرت داریم؛ اعتقاد داریم که آدمها دورهای محدود در این دنیا هستند و ابدیتی دارند، و اعتقاد داریم که آن مهم است و این مهم نیست. وقتی به چنین چیزی اعتقاد دارید، مفهوم مرگ اصلاً یعنی رفتن از اینجا به جایی دیگر. اگر آتئیست باشید، مرگ یعنی نابودی؛ تمام شد و رفت و چیزی از طرف نمانده. بنابراین مثلاً دربارهٔ حکم اعدام، من در سیستم فکری خودم اعدام را آنقدر چیز وحشتناکی نمیبینم که او میبیند. نهایتش انگار مثل تبعیدکردن است: او را از این دنیا اخراج میکنم تا به جای دیگری بفرستم؛ نابودش نمیکنم. و اگر احساس کنم که با این کار ابدیتش بهتر میشود، خیلی هم به او خدمت میکنم. ولی این در آن کانتکست اصلاً معنا ندارد؛ آنجا داری طرف را نابود میکنی.
الان اعدام چیزی است که بهطور مطلق با آن مخالفت میشود. چرا؟ چون با مبانی خودشان نگاه میکنند. میخواهم بگویم وقتی با من بحث میکند و میگوید تو برای چه اعدام را قبول داری، من با مبانی و جهانبینی خودم نگاه میکنم و به نظرم میآید که اعدام آنقدر که تو میگویی وحشتناک نیست. بنابراین من نه فقط با هدفگذاریای که انجام دادم باید پاسخ بدهم که این کاری که میکنم به چه درد میخورد و خوب است یا بد، بلکه حتی باید بگویم معنایش چیست، دنیا چگونه است و من دنیا را چگونه میبینم. طرف باید بیاید در سیستم فکری من ببیند که آیا اگر مشکلی با اعدام هست، مشکل آنجاست که آخرت وجود دارد یا نه. منظورم این است که وقتی دربارهٔ اعدام بحث میکنیم، آیا روی این توافق کردهایم که آخرتی وجود دارد و مرگ به معنای واقعی کلمه یعنی معدومشدن، یا یعنی رفتن از جایی به جای دیگر؟ اول باید روی این توافق کنیم. اگر توافق نداریم، معلوم است که روی آن حقیقت اساسی توافق نداریم، و معلوم است که روی حکمها هم به توافق نمیرسیم.
ببینید، برای اینکه تمثیل خودم را کاملتر کنم، فکر کنید من هدفگذاری کردهام و میگویم میخواهم به بالاترین قله، به بالاترین نقطهٔ کرهٔ زمین، برسم. این را هدفگذاری کردم. حالا کسی ممکن است بگوید اصلاً این هدفگذاری به درد نمیخورد؛ اینجا با هم یک سری بحث داریم. من این هدفگذاری را کردم، بعد رفتم مطالعه کردم و دیدم مثلاً قلهٔ اورست بلندترین قله است. حالا دنبال راههایی میگردم که چگونه به اورست بروم: مثلاً کوه را مطالعه میکنم، یا اگر کسی قبلاً رفته، از تجربههایش استفاده میکنم، و راهی پیدا میکنم و میگویم به نظرم این راه خیلی خوبی برای رفتن به اورست است. حالا کسی اصلاً قبول ندارد؛ با رسیدن به یک نقطهٔ بلند مشکل دارد و تمام کارهایی که میکنم به نظرش بیمعنا و بیهوده میآید و فکر میکند وقتم را تلف میکنم. بعد ایراد میگیرد که تو چرا مثلاً کولهپشتی را فلانطور برداشتی. تو قبول نداری که من به اورست بروم؛ من چون میخواهم به آنجا بروم، باید این مقدار چیز با خودم بردارم و این کولهپشتی را لازم دارم. وقتی هدف مرا قبول نداری، معلوم است که در جزئیات احکام هم با من مشکل پیدا میکنی.
اینکه میگویم نقطهای را میگذاریم و بعد دنبال راهی میگردیم، واقعاً جغرافیایی فکر کنید: میخواهم به نقطهای برسم و دنبال راهی میگردم. شریعت مثل آن راهی است که مرا به آن نقطه میبرد. روی آن نقطه هم که توافق کنیم، روی چیز دیگری هم باید توافق کنیم: روی نقشهٔ جغرافیا، اینکه جغرافیا این شکلی است. طرف میگوید چرا از آن طرف میروی؟ اورست این طرف است. میگویم نه، این طرف رودخانهای هست که نمیتوانم از آن رد شوم و باید از آن طرف دور بزنم. طرف میگوید قبول ندارم که اینجا رودخانهای هست. باید قبول داشته باشی؛ یعنی اگر من اشتباه میکنم، راه را اشتباه میروم. تو باید دربارهٔ اینکه دنیا چگونه است با من توافق داشته باشی تا بخواهی قضاوت کنی که راه من درست است یا نه.
میخواهم بگویم در بخش عمدهای از این بحثهایی که دربارهٔ احکام هست، اهداف مشترک وجود ندارد ولی کسی توجه نمیکند، و روی جغرافیا هم توافق وجود ندارد. خیلی مهم است که ما در دنیایی موقت هستیم یا دنیایمان همین است و بس. خیلی مهم است که آیا خدا را به معنای ادیان ابراهیمی قبول داریم یا نداریم. واقعیتش این است که قبول ندارند. اگر خداوند به من اجازه ندهد که موجود زندهای را بکشم، خودم فکر نمیکنم بتوانم به چنین نتیجهای برسم. مسئله فقط اعدامکردن نیست؛ فکر میکنم اگر خدایی نباشد و مجوز ندهد، حق ندارم موجودات زنده را بکشم و بخورم. میوه را میتوانم بخورم و به نظر خودم ایرادی ندارد. یعنی با مبانی سکولار، مثلاً با مبانی یک آدم آتئیست، نباید گوشتخواری کرد و نباید حیوانات را کشت؛ به نظرم در آن سیستم فکری این درست است. چنین آدمی اعدام هم که البته نباید بکند. اگر اشتباه کنی چه؟ هیچ مجوزی نداری. چه کسی به تو مجوز داده که بنا به عقاید خودت بگویی او خطا کرده و او را بکشی؟ چه کسی به تو مجوز داده که در حالی که موجودی هستی که ۱۰ درصد احتمال خطا داری، کسی را معدوم کنی، پودرش کنی و تمام شود و برود پی کارش؟
نه فقط وجود خدای ادیان ابراهیمی مهم است تا یک سری کارها را برای خودمان مجاز بدانیم، بلکه اعتقاد به آخرت هم؛ یعنی اصولی که به آنها اعتقاد پیدا کردهایم به ما مجوزهایی میدهد. من دیدهام که افراد دیندار در این دام میافتند که با مبانی غیردینی، با مبانی مشترک مثلاً سکولار، از احکام شرعی دفاع کنند. نمیشود دفاع کرد. به نظر من اگر به آخرت و خدای ابراهیمی، حتی به همین دو، معتقد نباشی، یعنی توحید و معاد را به معنای دینی قبول نداشته باشی، نمیتوانی از اعدام دفاع کنی. من قرار نیست با مبانی تو از احکام شریعت دفاع کنم؛ قرار است در سیستم اصل موضوعی فکری خودم بگویم که اگر آن هدف را قبول کردی که هدف خوبی است، حالا با این جغرافیایی که من میشناسم، این شریعت خوب است. اگر جغرافیا را قبول نداری، یعنی اصول عقاید را قبول نداری، مستقیم باید روی آنها بحث کنی، نه روی احکام.
حرف من مشخص است. نمیخواهم بگویم اینجاها قابل توافق و قابل بحث نیست؛ میخواهم بگویم این را اشتباه نکنیم. وقتی طرف اصول دین را قبول نکرده، وقتی اهدافی را که دین برای انسان در نظر گرفته قبول ندارد، قبول ندارد که انسان میتواند به چیزی شبیه خلیفةاللهی برسد و اسما و صفات الهی در او تجلی کند، و این چیزها برایش بیمعناست، و رشد فردی را به آن معنای عرفانی که در ادیان و عرفان هست قبول ندارد، باید با او دربارهٔ همین بحث کرد، نه دربارهٔ اینکه حالا نماز چیز خوبی است یا بد. هم اهداف و هم آن نقشهٔ جغرافیا و آن نقطهای که میخواهیم برویم را باید اول با هم توافق کرده باشیم؛ اگر نه، همینجا اول مشکلاتمان را حل کنیم: آن رودخانه وجود دارد یا ندارد؟ اگر وجود ندارد، من اشتباه میکنم که از این طرف میروم؛ اگر وجود دارد و تو نمیفهمی، معلوم است که از آن طرف نمیتوانم بروم و باید دور بزنم و از فلان جا بیایم. منظورم از مشخصکردن این چارچوب همین است.
هست و باید
نکتهای جدا از این بحثها به ذهنم رسید که بگذارید بگویم. مسئلهٔ فلسفی خیلی معروفی وجود دارد؛ اگر کسی شنیده باشد، شاید حرفهایی که الان میزنم به نظرش به آن مربوط برسد. در فلسفه بحث خیلی جدیای هست که شما بایدها را نمیتوانید از هستها استخراج کنید؛ هیچ گزاره و هیچ حکمی را نمیتوانید اینطور بگویید که چون این هست و آن هست و آن هست، پس باید این کار را کرد. بهاصطلاح میگویند دانش و ارزش، یعنی هست و باید، انگار دو حوزهٔ متفاوتاند و استنتاج منطقیای وجود ندارد که مثلاً مقدماتش از هستها باشد و نتیجهاش از بایدها. به نظر میآید حرف درستی است، ولی از آن حرفهایی است که همیشه احساسم این است که کمی حالت ملالغتی دارد؛ یعنی عملاً میدانیم که بایدهایمان را بر اساس اینکه دربارهٔ جهان چه فکر میکنیم استخراج میکنیم.
چطور؟ در واقع نکته همین است: فکر کنم آن هستها مثل همین جغرافیاییاند که داریم. علت اینکه این حرف را میزنم، واقعیتش هیچ ربطی به بحث ندارد؛ مثالی زدم که قبلاً آن را برای همین مسئلهٔ هست و باید ساخته بودم، و الان که از آن استفاده میکنم، گفتم دو دقیقه وقت بگذارم و مسئلهای را که مثال برایش ساخته شده بگویم. هستها مثل این جغرافیا هستند که چه چیزی هست: کوه آنجاست، رودخانه اینجاست و مانند اینها. درست است؛ اگر نقشهٔ جغرافیا را جلویتان بگذارید، هیچ نتیجهای حاصل نمیشود که از کدام راه باید رفت. اما به محض اینکه نقطهای را مشخص کنید و بگویید، همانطور که در مثال اول گفتم، میخواهم از نظر ارتفاع به بالاترین نقطهٔ کرهٔ زمین بروم، دیگر همه چیز روشن است: من الان اینجا هستم، این یک هست است؛ آن نقطه آنجاست؛ مسیرش را هم پیدا میکنم و باید از این مسیر بروم. یعنی به محض اینکه یک باید را قبول کنم، مثلاً اینکه باید به بالاترین نقطه برسم، بایدهای دیگر استنتاج میشوند.
ما معمولاً همین کار را میکنیم. علت اینکه از هست به باید نتیجه میگیریم این است که در ذهنمان بایدهایی هست: مثلاً باید خوب زندگی کنیم، فرض کنید باید رشد کنیم، باید برای انجام هر کاری کمترین هزینه را بدهیم و الی آخر. این بایدها وجود دارند و ما بهطور مداوم و منطقی از هستها باید نتیجه میگیریم، و اشکالی هم ندارد. آن بحث فلسفی هم سر جای خودش درست است: از هیچ مجموعهای از هستها نمیشود باید درآورد؛ ولی چون بایدهای مشترک وجود دارد، عملاً این کار را انجام میدهیم و ایراد منطقی هم ندارد.
تشخیص احکام دین و دفاع از زمان نزول
برویم سر آن بحث اصلی، که فکر میکنم دربارهٔ آن اصلاً برای عدهای کمی سوءتفاهم پیدا شد. ببینید، تمام چیزهایی که تا الان گفتم، میان همهٔ کسانی که میخواهند از یک سیستم احکام دفاع کنند مشترک است و هیچ ربطی بهطور اختصاصی به دین ندارد. یعنی این بحث چه دربارهٔ شریعت باشد و چه دربارهٔ مجموعهای از قوانین سکولار، باید هدفش را بگوید، ما باید هدفش را قبول کنیم و باید جغرافیای ذهنیاش را بپذیریم تا وارد بحث شویم، و الی آخر. اینها یک سری ضوابط منطقیاند، بیرون از این بحث که از چه چیزی میخواهم دفاع کنم. اما این قسمت این است که میخواهیم مثلاً از احکام دین دفاع کنیم.
نکتهٔ اولی که گفتم و نمیخواهم امروز واردش شوم این است که خیلی مهم است تشخیص بدهیم احکام دین واقعاً چه چیزهایی هستند و چه چیزهایی نیستند. خیلی ادعا میشود. الان ایشان گفت که اگر کسی علیه دین تبلیغ کند، او را میکشند. این جزو احکام دین هست یا نیست؟ ببخشید، شوخی میکنم. آیا این جزو احکام دین است که اگر آدمی تبلیغ ضد دینی کند، محارب است و باید او را به وضع فجیعی کشت؟ بنابراین در مورد ادیان فرقی با سیستمهای قانونی هست. کسی که سیستم قانونی را بیان میکند، میگوید این سیستم قانونی من است و هیچ نیازی ندارد بگوید مثلاً آن را چگونه از فلان متن استخراج کرده است. اما در مورد احکام، این مهم است که اینها احکام دیناند، یعنی مثلاً تعالیم پیامبرند. حالا مسئله این است که آن را از متن آوردی؟ از کجا آوردی؟ آیا آنچه میگویی واقعاً درست است یا نیست؟ اختلاف وجود دارد؛ فقیهی قبول دارد و دیگری قبول ندارد. بنابراین یک بحث در مورد شریعت این است که وقتی کسی حکمی را میآورد و به آن ایراد میگیرد، آیا آن حکم واقعاً از دین است؛ مثلاً همین که اگر کسی تبلیغ ضد دینی کند باید او را کشت، یا اینکه اصلاً مرتد را باید کشت یا نه، یا اینکه حکم سنگسار در اسلام وجود داشته یا نداشته. واضح است که چیزی که ۱۴۰۰ سال سابقه دارد در طول تاریخ تغییراتی کرده باشد. گفتم که میخواهم دربارهٔ این چیزها بحث کنم؛ فعلاً همینقدر واضح است که این بحث باید انجام شود.
چیز دیگری که گفتم و کمی مشکل ایجاد کرد این است که در دفاع عقلانی از دین، آنچه باید از آن دفاع کنم این است که این حکم شرعی، که مثلاً قبول دارم جزو شریعت و جزو احکام قرآن است یا مطمئنم پیامبر آن را تعلیم داده، در زمان پیامبر حکم خوب و معقولی بوده است؛ لازم نیست دفاع کنم که الان هم چیز خوبی است. مثلاً بردهداری را مثال زدم: در قرآن دستکم این هست که بردهداری بهاصطلاح امضا شده است؛ یعنی ما قانونی برای الغای بردهداری نداریم. آیا باید از این دفاع کنم که الان هم از الغای بردهداری حمایت نکنم، چون مثلاً در قرآن الغای بردهداری انجام نشده است؟ این مشکلی ایجاد کرد؛ دستکم در بحثهایی که در گروه بود، احساس کردم اینطور برداشت شده که من دارم میگویم هر حکمی که در قرآن یا در اسلام آمده، مال همان زمان بوده و مال زمان ما نیست.
حرف من این است که چنین الزامی وجود ندارد. دفاع عقلانی از دین یعنی دفاع از چیزی که دفاع از آن الزامی است، و این نکته الزامی است که آن زمان که حکم نازل میشد، مثلاً بردهداری قابل الغا نبود و در آن زمان امضای بردهداری بهترین کار ممکن بود، نه اینکه الان بهترین کار ممکن باشد. در مورد همهٔ احکام بالاخره احتمالی وجود دارد که شاید، مثل بردهداری، ملغا شده باشند. حالا اگر مطمئنم که ملغا نشده، باید از آن دفاع کنم؛ فکر میکنم آنچه ضرورت دارد از آن دفاع کنیم این است که در آن زمان چیز خوبی بوده است.
میخواهم توضیح بدهم و امیدوارم روشن شود. میخواهم سعی کنم چیزی مثل یک برهان ریاضی برایتان بیاورم؛ فکر میکنم اگر برهان را بفهمید، معنای این حرفی که میزنم روشن میشود. میخواهم ثابت کنم که ما هیچ شبههای نداریم که ناظر به این باشد که حکمی الان قابل اجرا نیست؛ یعنی اینکه کسی بیاید شبههای مطرح کند که فلان حکم شریعت شما چیز مزخرفی است و اگر الان اجرا شود قابل اجرا نیست یا مضر است، و سعی کند چنین چیزی را برای من ثابت کند.
نکتهٔ برهان در واقع این است. همین امروز از یکی از دوستان که در گروه بحث میکرد این را پرسیدم: آیا قبول دارد که اگر حکمی در قرآن هم آمده باشد و دلیلی متنی یا عقلی وجود داشته باشد که این حکم در این زمان نباید اجرا شود، چون مضر شده یا اصلاً صورت مسئله عوض شده، مثل بردهداری یا هر چیز دیگر، باید آن را کنار گذاشت؟
بینه برای احکام زمان حاضر
چه دلیل عقلی داشته باشیم، چه دلیل نقلی یا متنی یا هرچه، یعنی، بگذارید از این اصطلاح استفاده کنم، اگر بینهای داشته باشم که این حکم الان نباید اجرا شود، همه قبول دارند، یعنی همهٔ کسانی که به قرآن اعتقاد دارند قبول دارند، که چنین چیزی ممکن است و باید آن حکم را کنار بگذاریم و عوضش کنیم. اگر کسی واقعاً دلیلی، بینهای به همان معنایی که در قرآن آمده، یعنی حجتی روشن، از متون یا با استدلال منطقی یا هر چیز دیگر ارائه کند که اگر این حکم را الان اجرا کنی مضر است، یا اصلاً قابل اجرا نیست، موضوعش رفته و مشکلاتی ایجاد میکند، همهٔ فقها قبول دارند که اگر چنین بینهای باشد، حکم کنار گذاشته میشود. فکر میکنم متحجرترین فقیه هم این را قبول دارد که اگر کسی بتواند بینهای ارائه کند چنین است. ممکن است فقیهی متحجر بگوید چنین بینهای وجود ندارد؛ باشد. این قسمت از برهان شرطی است: اگر بینه وجود داشته باشد چه؟ طرف میگوید باشد؛ تو ثابت کردی که این حکم قابل اجرا نیست یا مضر است یا اصلاً معنایش عوض شده، و من قبول میکنم که پس حکم را به آن شکل نباید اجرا کنم.
حالا شبههای که معنایش این است که فلان حکم اگر الان اجرا شود مضر است، طرف در واقع چه میکند؟ سعی میکند استدلالی برای شما بیاورد. کسی که شبهه میکند، ادعا میکند برهانی دارد که ثابت میکند اگر این حکم الان اجرا شود مضر است. مثلاً میگوید الان حجاب بد و مضر است، و برای شما اثباتی میآورد، و اثباتش از نظر شما منطقی به نظر میآید و برایتان شبهه ایجاد میشود. من میخواهم بگویم چرا برایتان شبهه ایجاد میشود؟ طبق همان اصلی که همه قبول دارند، اگر آدمی که دربارهٔ اجرای حکم در حال حاضر، در زمان ما، شبهه ایجاد میکند، در واقع بینهای ارائه میکند که این حکم الان ایراد دارد و نباید اجرا شود، این شبهه نیست؛ چون همهٔ ما قبول داریم که در آن صورت اجرایش نمیکنیم. شبهه فقط وقتی است که کسی بیاید و بگوید آن موقع هم ایراد داشته است. دقت میکنید؟
یعنی طبق اصلی که برای همهٔ مسلمانها و فقها پذیرفتهشده است، اگر دلیل روشنی وجود داشته باشد که موضوع حکمی عوض شده، دورانش گذشته و تاریخ مصرفش تمام شده، از آن دست برمیدارند. فکر میکنم اکثریت قاطع فقها، به جز یکی دو نفر، از الغای بردهداری حمایت میکنند؛ یعنی الان دنبال این نیستند که چون بردهداری در قرآن امضا شده، ما هنوز هم باید این کار را ادامه بدهیم. بعضیها ممکن است هنوز به این بینه نرسیده باشند که بردهداری چیز مضری شده و در زمان حاضر نباید از آن حمایت کرد. میخواهم بگویم اگر فقیهی، حتی متحجرترین فقیه، بینه ببیند، قانع میشود.
بنابراین کسی که شبهه ارائه میکند، کاری که در واقع انجام میدهد شبهه نیست. آن آدم میتواند فقیهی باشد که به قصد قانعکردن شما دربارهٔ قابلیت اجرای این حکم، برهان خودش را میآورد. اسم آن را شبهه نگذارید؛ چون اگر بینهاش درست باشد و مورد پذیرش شما قرار بگیرد، نتیجهاش این است که میپذیرید این حکم، مثلاً مثل بردهداری، تاریخ مصرفش گذشته است. اگر هم بینه نداشته باشد، که هیچ؛ یعنی چیزی را ثابت نکرده است. میخواهم بگویم ایرادگرفتن به درستنبودن، خوبنبودن یا قابل اجرا نبودن یک حکم در زمان حاضر، نتیجهاش این است که باید حکم را عوض کرد، و همه هم میپذیریم؛ این شبهه نمیشود. شبهه یعنی چیزی که با آن، فرض کنید، نقضی در خود دین پیدا کنید. در دفاع عقلانی، شبهههای احکام در واقع این است که سعی کنی بینهای ارائه کنی و به من ثابت کنی که حکمی که در زمان پیامبر آمد مضر بود؛ مثلاً اینکه باید بردگی را ملغا میکرد؛ چرا نکرد؟ چرا خداوند طرفدار بردهداری بوده؟ نه اینکه چرا الان هست؛ من میگویم الان نیست، به همین راحتی. ولی اگر به آن زمان ایراد بگیری، این شبهه است.
شبههٔ واقعی: ایراد به حکم در زمان پیامبر
میخواهم بگویم شبههای که در دفاع عقلانی از دین در مورد احکام لزوماً باید به آن پاسخ بدهم، مشکلاتی است که به آن زمان مربوط میشود؛ یعنی کسی بتواند بگوید نمازخواندن اصولاً بد است. مثلاً کسی بیاید بگوید دولا و راست میشوی و مهرهٔ کمرت فلان میشود؛ آن موقع بد بود، الان هم. ولی فرض کنید دربارهٔ اینکه ارث زن و مرد با هم مساوی باشد یا نباشد، و پسر دو برابر ببرد و دختر یک برابر، کسی بیاید واقعاً برای من استدلال کند که این کار بسیار غیرعادلانه است. اگر استدلالش درست باشد، احساس شبهه نمیکنم؛ میگویم غیرعادلانه است و باید حکم را عوض کرد. فکر کنم بقیهٔ فقها هم همینطور فکر میکنند؛ گفتم «بقیهٔ فقها»، یعنی خودم را هم جزو فقها حساب کردم! ولی اگر طرف بیاید بگوید در آن زمان نباید این کار میشد و آن زمان باید مساوی میشد، یا اصلاً سه به یک میشد و ظلم به مردها بود، باید جواب بدهم.
ببینید، عدهای فکر میکنند معنای این حرف این است که من اصولاً میگویم همه چیز تغییر کرده است. من چه میدانم چه چیزی تغییر کرده یا نه؟ من ضابطهٔ منطقیاش را میگویم. اگر کسی برهان قاطعی ارائه کند، خوب است؛ به فقها کمک کرده است. یک لحظه فکر کنید: در میان خود فقها این بحث هست، ولی نه بهعنوان شبهه؛ فقیهی نشسته و به فقیه دیگری میگوید که مثلاً باید این کار را بکنیم. در ادامهٔ یادداشتی که در گروه نوشتم این را گفتم: بحث بین فقها این است که در این دوره و زمانه باید این کار را بکنیم و آن کار را دیگر نباید بکنیم.
شاید فکر طرف این باشد که، مثلاً میگویم، در مورد احکام قصاص کسی بیاید استدلال قاطعی بیاورد که اصلاً در زمان پیامبر نمیشد زندان وجود داشته باشد. ما از نظر اقتصادی و اجتماعی، در جوامع آن موقع، نمیتوانستیم جایی درست کنیم و آدمها را در آن بیندازیم و ۳ سال مجانی به آنها غذا بدهیم تا از دیگران جدایشان کنیم؛ کار مضری بوده و اصلاً نمیشده این کار را بکنیم. حالا میشود این کار را کرد، و حالا جورهای دیگری از مجازات هم هست. الان هنوز در عربستان اصرار دارند که گردن بزنند؛ میخواهند اعدام کنند. چرا؟ چون آن موقع اینطور بوده؟ الان مثلاً فرض کن گیوتین اشکال دارد، یا صندلی الکتریکی اشکال دارد؟ یعنی اگر روشهای جدیدی برای اجرای احکام به وجود آمده باشد که در آن زمان اصلاً متصور نبوده، حالا کسی بیاید و بگوید بهتر است این مجازات را این شکلی اجرا کنیم.
بگذارید سر همان مسئلهٔ ارث بحث کنم. یک لحظه فکر کنید جریان فمینیستی تا حدی پیش رفت که به دنیایی رسیدیم که در آن، به این عنوان که چرا صدها و هزار سال در تمام جوامع دنیا مردها میرفتند کار میکردند و زنها خانهنشین بودند، مثلاً در اروپا یک سری کشورها قانون تصویب کنند که مثلاً تا ۱۰۰ سال فعالیت اقتصادی برای مردها دیگر ممنوع باشد.
ارث، محتوا در برابر صورت
فقط زنها فعالیت اقتصادی کنند و مردها بنشینند در خانه بچهداری کنند؛ شغلهای مربوط به زنها را مردها انجام بدهند تا دندهشان نرم شود، چون قبلاً به زنها ظلم میکردند. فکر کنید الان کشورهایی به وجود آمده که فعالیت اقتصادی منحصر به زنهاست. حالا یک خانوادهٔ مسلمان در آن جامعه زندگی میکند. پدر خانواده مرده است؛ دو سهم از ارث خانواده را به پسر میدهند که بیکار است و اصلاً اجازهٔ فعالیت اقتصادی ندارد، و یک سهم را به دختر میدهند که نانآور خانوادهاش است. فقیهی آنجا پیدا میشود، که بیچاره شبههافکن هم نیست، و میگوید این ظلم است به این دختر بیچاره که زحمت میکشد، از صبح تا شب میرود کار میکند، پول درمیآورد و خرج شوهر و بچهاش را میدهد. چرا نصفِ مرد به او میدهند و مرد آن دو سهمی را که گرفته فقط برای یللیتللیاش استفاده میکند؟ این کار را نکنید. به نوعی توضیح میدهد و ثابت میکند که این ظلم و ناعادلانه است: اصل کلی دین این است که عدل را رعایت کنیم، نه اینکه سهم دو به یک بدهیم. سهم دو به یک در آن زمان صورت عدالت بوده، فرمش بوده؛ حقیقت و معنای عدالت، که اصل حکم است، باید حفظ شود، نه دو به یکش. شاید اگر فرض کنید اسلام و قرآن ۵۰۰ سال زودتر آمده بود، سه به یک میکردند؛ مثلاً میگویم. شاید الان در جامعهٔ ما مساوی درست باشد.
این بحثی است که به آن فرم شبهه ندهید؛ بحثی است که باید میان فقها بشود: آیا آن صورتِ دو به یک را باید حفظ کنیم یا نه؟ جامعه تغییر کرده است. اگر زنها همانقدر کار میکنند که مردها، و اگر قبول داریم که آن دو به یک به این دلیل بوده که اصل فعالیت اقتصادی مربوط به مردها بوده و زنها فعالیت اقتصادی نمیکردند، یعنی نمیتوانستند بکنند، چون شرایط دنیا طوری بوده که مرد باید فعالیت اقتصادی میکرد؛ مثلاً جنس کارها طوری بود که با توجه به فیزیولوژی و آناتومی زنها به کار آنها نمیخورد، اینکه سفرهای آنچنانی بروند یا کارهای سخت کشاورزی انجام بدهند؛ گاو نبود و خودشان خیش به خودشان میبستند و شخم میزدند؛ پس بهطور طبیعی مردها عامل تولید اقتصادی بودند؛ حالا این حکم را دادهاند. اگر صورتِ حکم، یعنی دو به یکش، را حفظ کنید، از عدل به ظلم میرسید؛ اگر بخواهید محتوا را حفظ کنید، باید آن را عوض کنید.
من فرض میکنم که کسی برهانی، بینهای، آورد که کاملاً قانعکننده بود. این که شبهه نیست؛ دارد به شما یاد میدهد که این حکم باید این شکلی شود. بنابراین بحثهای مربوط به اینکه الان چه باید بکنیم خارج از شبهات است. شبهه این نیست. اگر کسی واقعاً ثابت کند که این حکم الان بد و غلط است، در واقع مثل این است که به فقها خدمتی کرده؛ بررسی کنند و بگویند آری، راست میگوید، ما به این دقت نکرده بودیم که الان مثلاً بردهداری دیگر چیز خیلی مزخرفی است. مسئله حفظ محتواست به جای حفظ فرم و صورت، و تفکیککردن اینها.
امروز این بحث شد که در قرآن خیلی جاها از این سخن گفته میشود که اینها احکام الهیاند و اگر کسی از احکام الهی تخطی کند، مجازات سختی میشود. آری، من هم میتوانم این را به طرف مقابلم بگویم. من الان فرضی کردهام: قبول ندارم بینهای وجود داشته باشد که دو به یک باید یک به یک شود، یا مثلاً دو به یک به نفع زنها؛ قبول ندارم که چنین بینهای وجود دارد. ولی فرض کنید وجود دارد؛ با این فرض صحبت میکنم. اگر این بینه وجود داشته باشد، آن وقت شمایید که مجازات میشوید، چون با اصرار بر صورت حکم، اصل حکم را، یعنی عدالتی را که قرار بود برقرار شود، به هم زدهاید؛ یعنی دقیقاً حالتی از ظاهربینی و تحجر، و در عین حال دین را هم به مشکل انداختهاید و کسانی را کافر کردهاید. بنابراین با آن فرض که بینهای وجود دارد، اگر از جایی به بعد دو به یک تقسیم کنید، آن وقت شمایید که به جهنم میروید، چون حکم خدا را رعایت نکردهاید. حکم خدا این بود که عدالت رعایت شود؛ دو به یک صورتش بود.
زکات، تحجر و دعوت به اجتهاد
مثلاً نکتهای که دفعهٔ قبل هم به آن اشاره کردم حکم زکات است: اینکه گندم و خرما و گوسفند و شتر و مانند اینها زکات دارند. واقعاً کسی چنین چیزی را باور میکند؟ یعنی شما قرآن میخوانید و ممکن است کسی یک لحظه فکر کند این حکم زکات که در سراسر قرآن هست، الان که نه کسی شتر دارد و نه کسی خرما دارد، پس اصلاً زکات ندهیم؛ الان زکات بر هیچکدام از ما واجب نیست. حالا ممکن است کسی بگوید زکات قرآن معنای دیگری دارد. اصلاً میشود قانونی مالی برای شتر و خرما و فلان وجود داشته باشد؟ معلوم است که این مال همان موقع است. این را یک بار گفتم؛ یادم نیست در کدام جلسه و به چه مناسبتی.
قبلاً مقالهای از آقای محمدتقی جعفری معرفی کردم که دربارهٔ این موارد زکات بحثی فقهی کرده و در واقع دلایل فقهیای را که این حکم را از آنها درآوردهاند رد کرده است؛ بهعنوان یک فقیه، نه بهعنوان آدمی ناظر از بیرون مثل من. من تصورم این است، و فرض میکنم روایتی پشت این هست، که کسی پیش امام جعفر صادق رفته است. همینطوری به ذهنم میرسد که اگر روایاتی وجود دارد که کسی پیش امام جعفر صادق رفت و امام به او گفت موارد زکات اینهاست، و فرض میکنم چنین روایتی وجود دارد و درست است، تصورم این است که آقایی که امام جعفر صادق را میشناخته، و امام هم او را میشناخته، رفته و گفته من چه چیزی زکات بدهم؟ امام هم میدانسته که او گوسفند و خرما و گندم دارد، و گفته از اینها زکات بده. بیرون آمده و عدهای پشت در ایستاده بودند و گفتند چه شد؟ میخواهند بنویسند. میگویند چه پرسیدی؟ گفت پرسیدم چه چیزی زکات بدهم، امام جعفر صادق این چهار تا را گفت. مینویسند: امام جعفر صادق فرمود گندم و شتر و گاو و گوسفند و خرما و همینها. بعد دیگر این حکم از آن دربیاید که منی که فرض کن استاد دانشگاه هستم، اگر خرما داشته باشم باید زکات بدهم! این مثالی که میگویم کمی حالت شوخی دارد، ولی خیلی از احکام آدم را به فکر میاندازند.
فکر کنید هیچ شبههافکنی در جهان نیست؛ این را تأکید میکنم. همهٔ ما فقیهیم، همهمان مؤمنیم و مطمئنیم که شریعت درستی وجود دارد، و از صورت مسائل و راهحلی که ارائه شده، خودمان میبینیم که بعضیاش به نظر میرسد ارتباطی با زمان، مثلاً با اقتصاد و جامعهٔ آن دوران، داشته و برای همهٔ دورانها نیست، و بعضیاش هم به نظر آدم میرسد که برای همهٔ زمانهاست. به هر حال حرف من این بود که منطقاً برای شبههافکنی الزاماً باید به آن مقطع حمله کنید، نه به زمان حال؛ چون دربارهٔ زمان حال همه قبول دارند که اگر بینهای داشته باشی، حکم باید عوض شود. دربارهٔ آن زمان است که اگر بتوانی به من ثابت کنی مشکل وجود داشته، من بهعنوان دفاع از دین ملزمم که به آن جواب بدهم. فقها هم این بحثها را با هم کردهاند و میکنند.
نکتهای هم بگویم: کلمهٔ اجتهاد از جهد میآید و میگویند یعنی فرد مجتهد نهایت سعی خودش را برای استخراج احکام دین به کار برده است؛ مجتهد آدمی است که دیگر خودش را کشته تا احکام دین را به دست بیاورد. با این تعریف هیچ مجتهدی نداریم، چون الان خیلی کارها میشود کرد که مجتهدان نکردهاند و نمیکنند. شاید شیخ انصاری مجتهد بود؛ یعنی در حد توان خودش، در آن زمان، کارهایی را که باید انجام میداد انجام داد. ولی آدمهایی که الان همان کارها را میکنند مجتهد نیستند، چون از هزار ابزار جدید میشود استفاده کرد.
نمونهای از موضوع بسیار مهمی که کل مجتهدان در طول تاریخ از آن غفلت کردهاند، و ممکن است الان خیلی سخت شده باشد، این است که مجتهدان باید دربارهٔ وضعیت اقتصاد و اجتماع دوران پیامبر خیلی چیزها به ما میگفتند. ما الان آن را لازم داریم تا بفهمیم آیا این حکم ربط خاصی به آن دوران داشته یا نداشته. همینطوری کلاً میدانیم که آری، آن موقعها خرما و شتر و مانند اینها بوده. اگر همین را هم نمیدانستیم چه؟ الان به این وضوح میفهمم که اینها ویژگیهای تولید اقتصادی در جزیرةالعرب است؛ اگر نمیدانستم، ممکن بود دربارهٔ اینکه این حکم باید عوض شود شکی نکنم. بخش عمدهای از تاریخ در فهم شریعت خیلی مهم است؛ یعنی بحثهای اقتصادی و اجتماعیاش، نه بحثهای عبادیاش، که به جامعه مربوط است. هرچه اطلاعات بیشتری مستند (داکیومنت) میشد که آن دوران چگونه بوده و روابط چگونه بوده، در اجتهاد کمک میکرد تا بفهمیم حکم برای چه آمده و الان چگونه باید با آن برخورد کنیم. حالا کارهایی که مجتهدان دوران اول میتوانستند بکنند و نکردند به کنار؛ الان خیلی کارها میشود کرد.
مجتهدی که در این دوران زندگی میکند، وقتی میتواند اسم خودش را مجتهد بگذارد که تغییر و تحولی اساسی در شیوهٔ مطالعهٔ خودش بدهد. الان از هوش مصنوعی هم میشود استفاده کرد؛ با کامپیوتر و نرمافزار و مانند اینها کارهایی دارند میکنند. الان در همین حوزهٔ علمیه، مخصوصاً قم و نجف کمتر، جهد میکنند؛ ولی فکر میکنم تا اینکه همهٔ کارهایی را که میشد انجام داده باشیم، فاصلهٔ زیادی وجود دارد. مثلاً برای حدیثشناسی، و برای همین مسائل تاریخی، امکانات زیادی وجود دارد. ممکن است این حرف برای مجتهدان قم و نجف ناراحتکننده باشد؛ نجفیها که هیچ، ناراحت نمیشوند و ممکن است اصلِ حرفها را قبول نداشته باشند، ولی مجتهدان قم ممکن است ناراحت شوند: واقعاً گاهی که مقالات فقهی آکادمیک اروپایی و آمریکایی را میخوانم، احساس میکنم آنها مجتهدترند. یعنی واقعاً حکمی را که بررسی میکنند تا تهش را درمیآورند: اولین بار در کدام کتاب ظاهر شده، استدلال آن شخص چه بوده؛ اصلاً کسی رسالهٔ دکترایی دربارهٔ سیر تاریخی یک حکم و شرایطی که آن موقع بوده نوشته است. آدم حالت جهد را خیلی در مقالات آنها میبیند، ولی در فعالیتهای اجتهادی خودمان این جد و جهد را کمتر میبینیم.
بالاخره حرف من این است که خیلی کارها میشود کرد، بدون کامپیوتر و با همین متون. میدانید، الان دسترسی ما به متون با دسترسی مثلاً شیخ انصاری خیلی فرق دارد؛ آن بندهٔ خدا کتابخانهٔ محدودی داشته، ولی الان شما دهها هزار کتاب فقهی را میتوانید اسکن کنید و در آنها جستوجو کنید. جهد همین است: اینکه تا حدی که میتوانید بروید این کارها را انجام بدهید تا مطمئن شوید حکمی که استخراج میکنید درست است. در انتها، دعوت من دعوت به اجتهاد است؛ شاید ما خودمان هم اینجا دربارهٔ بعضی از احکام جد و جهدهایی کردهایم.
یکی از حاضران: دلیل عقلی چیز خالصی نیست؛ اینطور میشود شرع را به هر سمت و سویی برد، مثلاً با فلسفهٔ اخلاق.
آری، این حرفی که شما دربارهٔ احکام و شرع میزنید، در مورد فیزیک هم میتوانید بزنید؛ همه جا بالاخره چنین است.
یکی از حاضران: آیا آن بینه نباید حتماً شاهدی درونمتنی داشته باشد؟
من میتوانم به شما بگویم که با ابزارهای متنی و مانند آن همیشه میشود چیزهایی درآورد. اما این نوع تفکر، اینکه میشود تقلبهایی کرد، اصلاً خارج از بحث است. فرض کنید در علم هم میتوانید این کار را بکنید، ولی بالاخره کامیونیتیای وجود دارد که حرف درست در آن جا میافتد. ممکن است در فقه هم بتوانید با مبانی عجیب و غریبی چیزهایی بگویید و جا بیفتد و بالاخره پیرو پیدا کنید. علم چطور پیش رفته است؟ واقعاً علم با تکیه بر کامیونیتیای که دنبال دانش است پیش رفته. ایدههای زیادی آمدهاند که یا اصلاً از اول نگرفتند یا بعداً کنار رفتند. البته این کامیونیتی ممکن است اشکالاتی هم داشته باشد؛ یعنی پارادایمهایی در آن جا بیفتد و مقدس شود. ولی میخواهم بگویم این ایرادی که شما میگویید، اصولاً در مورد دانش بشری همیشه وجود دارد. از یونان، سوفسطاییها میگفتند ما هر چیزی را میتوانیم ثابت کنیم. میگویند ریشهٔ سوفسطاییها در محاکمات قضایی بوده: آدمهایی میآمدند و کسی را که معلوم بود مرتکب جرمی شده، با بحث تبرئه میکردند، و همانها میتوانستند کسی را که جرمی مرتکب نشده بود محکوم کنند؛ حسی از اینکه همیشه میشود با بهاصطلاح سفسطهکردن چیزهایی را پیش برد. ولی در زمینههای مربوط به دانش، فکر میکنم بالاخره جماعتی صادق هست. فکر نمیکنم الان در فقه به اندازهٔ کافی آدم صادق و عاقل و باهوش نداشته باشیم، بهطوری که اگر کسی حرف پرتی بزند، ردش نکنند و بپذیرند؛ هرچند در این موارد هم ممکن است انحرافهایی پیش بیاید.
بینه، واجب و حرام، حق و تکلیف
یکی از حاضران: در راستای حرف ایشان، و با اینکه متوجه جوابتان هستم، حسی هست که واجب و حرام انگار صفر و یکی است. برای چیزهای مستحب راحتتر میشود بینه ارائه کرد، اما در واجب و حرام انگار بینهای با درجهٔ بالا لازم است که ارائه شود، و احتمال چنین چیزی خیلی کم است. دارم حسی را منتقل میکنم؛ نمیگویم که این پاسیبل است یا هرچه. شاید به همین دلیل هم هست که واجبها و حرامها تغییر نمیکنند.
نتیجهاش این است که شما بینهای را که آن شبههافکن ارائه کرده نمیپذیرید و برایتان شبهه پیش نمیآید؛ شخص شما بینهٔ خیلی قاطعی میخواهد که کسی نمیتواند بیاورد، بنابراین به واجب خودتان عمل میکنید. من ضابطهٔ منطقیاش را میگویم. شما میگویید به نظر من چنین بینهای وجود ندارد. من در میان حرفهایم گفتم که افراد متحجری وجود دارند که احتمالاً خواهند گفت بینهای وجود ندارد؛ حالا این هم نمونهاش! بالاخره افراد متحجری هستند که میگویند بینهای وجود ندارد. من هم حس شما را درک میکنم، و فکر میکنم آدمهایی که با بحثهای من آشنا هستند میدانند که خودم هم فکر میکنم در مورد احکام باید دربارهٔ تجدیدنظر خیلی سختگیری کرد؛ واقعاً باید بینهای باشد و طرف استدلال خیلی خوبی داشته باشد. ولی حرف من اصلاً این است که ارائهٔ بینه دربارهٔ اجراناپذیربودن یا بدبودن یک حکم در زمان حال شبهه نیست و در مقولهٔ شبهه نمیگنجد؛ یک بحث فقهی است. من شخصاً اینجا، از طرف فقها، از همهٔ شبههافکنهایی که از این نوع شبهه مطرح میکنند تشکر میکنم، چون به درک بهتر ما از احکام کمک میکنند.
یکی از حاضران: پارادایمی که باید به آن توجه کنید بحث حق و تکلیف است. جهان قدیم جهان تکلیف بوده؛ اینکه بگویی تکلیفم این است یا بگویی حقم این است، دو پارادایم کاملاً مختلف است و مبانی این دو خیلی با هم فرق میکند.
آری، نکتهای که میگویید این است که اصولاً بحثهایی اساسی مثلاً در فلسفهٔ حقوق هست. حرف من این است که با مبنای خودم، مثل همان موضوعی که دربارهٔ آخرت گفتم، اعتقادم این است که شریعت از جنس تکلیف است. اگر خدای ابراهیم را بپذیرید، آن وقت همانطور که مثلاً میتوانید بپذیرید که گوشتخوردن اشکال ندارد: موجودی زنده است که خالقش خداوند است و به من مجوز داده؛ مطمئنم که خداوند به من مجوز داده و میتوانم آن را بخورم. این به نوعی زشتی مسئله را از بین میبرد، مثل اینکه کسی چیزی درست کرده و به من داده که بخورم.
حرف شما را اینطور میفهمم که در بحثها، به جز اینکه بگویم اصول دین را قبول دارم و به جز اینکه بگویم هدف چیست، باید مبانی فلسفهٔ حقوقی را هم بگویم. آری، اینها هم هست. اگر واقعاً احساس کنم چیزهایی در بحثها ضرورت دارد، آن اصول، یعنی آن چارچوب فکریای که احکام در آن جاری میشود، را باید روشن کنم و بعد از آن دفاع کنم. تمام حرفی که سعی کردم در این دو جلسه بزنم این است که در اکثر بحثهایی که دربارهٔ احکام میشود، اختلافها جای دیگری است؛ یکیاش مثلاً میتواند همین حق و تکلیف باشد. دربارهٔ چیزی بحث میکنیم و به نتیجه هم نمیرسیم، در حالی که باید برویم ببینیم آیا جغرافیا را قبول داریم، آیا نقطهٔ هدفی را که باید به آن برسیم قبول داریم، و بعد دربارهٔ راه صحبت کنیم. به نظر من اینها خیلی مانع بحث دربارهٔ احکاماند. اصولاً بحث دربارهٔ احکام سختتر از بحث دربارهٔ این است که چه چیزی هست و نیست؛ آن راحتتر است تا اینکه چه باید بکنیم و چه نباید بکنیم. بنابراین فکر میکنم لازم بود در ابتدا کمی بحثهای چارچوبی مطرح کنم.
یکی از حاضران: اینکه میگویید لازم نیست احکامی که در گذشته بوده الان هم کارآمد باشد و اینکه الان کارآمد نیست نشانهٔ مشکلی در دین نیست، این حرف را میتوانم بپذیرم. ولی اگر این فرض را داشته باشید که دین قرار است هم در زمان و هم در مکان جهانشمول بماند، باید به سازوکاری هم نگاه کنید که آنچه آن موقع بوده بتواند الان تغییر کند و معنا داشته باشد.
جهانشمولی معنا نه صورت
یعنی باید معنایی داشته باشد. ببینید، من چند بار همین مثال بردهداری را زدم. اینکه بردهداری امضا شده، اینکه در احکام مثلاً وقتی میخواهند گناهان را ببخشند میگویند برده آزاد کنید، اینکه فرضاً یک سری محدودیتها دربارهٔ بردهداری در خود قرآن هست، اینها معنا دارد؛ یعنی اتفاقاً آمدنش در قرآن حکمتی داشته و چیزی به ما یاد میدهد. به من یاد میدهد که الان نباید دنبال این باشم که کارگری را ملغا اعلام کنم؛ شیوهٔ کارکردنی که مربوط به سیستم اقتصادی است قابل ملغا کردن نیست، ولو از آن بدمان بیاید. جهانشمولبودن یعنی این: آن معنا جهانشمول است. صورتها باید عوض شوند، ولی عدالت باید حفظ شود.
چرا بردهداری بد است؟ به همان دلیل کارگری هم بد است، چون به نوعی اربابی پیدا میکنی. اخلاقاً بد است، چون با توحید تعارض دارد؛ کارگری هم به همان معنا بد است. بردهداری در قرآن اخلاقاً چیز بدی است؛ همیشه مثالها و حسی که نسبت به آن وجود دارد، مثل یک شر لازم است، و در عین حال ملغا نمیشود. من الان باید این نگاه را به کارگری منتقل کنم؛ یعنی اگر در جوامع بشری نخستین فرصتی پیدا شد که بشود اعلام کرد کارگری را کنار بگذاریم و هیچکس حق ندارد دیگری را بهعنوان کارگر استخدام کند، پیشقدم شوم و این کار را انجام بدهم. مسلمانها در مورد بردهداری پیشقدم نشدند؛ فکر میکنم باید میشدند. یعنی اگر احساس میکردند که الان میشود این کار را انجام داد، باید از قرآن این استنتاج را میکردند که بردهداری باید ملغا شود، ولی چنین حسی نکردند. نباید به صورتها چسبید.
آنچه باید از شریعت یاد بگیرید، و نقصی که وجود دارد، این است: وقتی فلسفهٔ احکام را ندانید، وقتی ارتباط احکام را با اصول ثابت اخلاقی ندانید. اصول ثابت اخلاقی مثلاً عدل است؛ عدل دیگر چیزی نیست که بخواهم بگویم مال آن موقع بوده؛ همیشه باید عادلانه رفتار کنیم. اگر این چیزها در ذهنم باشد و توانسته باشم حکمت داشته باشم، و حکمت یعنی اینکه بتوانم باید و نباید را از این اصول کلی که مطمئنم درستاند استنتاج کنم؛ اگر کسی این را داشته باشد، چنانکه خداوند میگوید پیامبران را فرستادیم که «یعلمهم الکتاب و الحکمة»؛ اگر این حکمت را از طریق پیامبران آموخته باشم، آن وقت باید و نباید روزگار خودم را تشخیص میدهم، چون میدانم که اگر بخواهم عدالت را رعایت کنم، آن صورت دیگر قابل انتقال به این دوران نیست و اصلاً معنای دیگری پیدا کرده است. مثل اینکه واژهای در آن دوران یک معنا میداده و الان معنای دیگری میدهد؛ اگر اصرار داشته باشم از همان واژه استفاده کنم، مردم چیز دیگری میفهمند؛ وقتی چیزی معنای زشتی پیدا کرده، نباید از آن استفاده کنم. مسئله ثبات آن معانی است؛ ثبات از آنِ اصول احکام است، نه فرم اجرایش.
تحجر یعنی چسبیدن به همین فرم: اینکه پیغمبر در زمانی گفت این کار را اینطور بکنید، پس تا ابد باید همان باشد. امروز یکی از بچهها در گروه مثالی زده بود: در قرآن چیزی دربارهٔ اسب نوشته شده؛ پس برویم دنبال اسب؟ ورزشهایی که پیامبر گفته بود اینها را یاد بدهید، مثلاً اسبسواری؛ هنوز ماشینسواری نباید جانشین اسبسواری شود؟ اگر به این کلمهها و فرمها و صورتها بچسبیم، دقیقاً تحجر میآورد؛ این دقیقاً نتیجهٔ نفهمیدن است. ایرادی که همیشه، وقتی حرف از شریعت و فقه هست، وجود دارد این است که فلسفهٔ احکام را تا حدود زیادی فراموش میکنند؛ یعنی آنقدر که به ظواهر میپردازند، به محتوا و به اینکه این احکام چرا آمدهاند نمیپردازند و درک عمیق احکام را انگار وظیفهٔ اصلی خودشان نمیدانند. نمیخواهم بگویم همهٔ فقها همیشه اینطور بودهاند؛ بالاخره فقهایی بودهاند که رسماً در کتابهای خودشان بحثهای فلسفهٔ احکام کردهاند، ولی متأسفانه این بحثها به جای اینکه پررنگ شود خیلی کمرنگ شده است.
آنچه نیاز داریم تا بفهمیم الان باید با چیزی چه کنیم، این است که درک عمیقی از آن حکم پیدا کرده باشیم و بعد ببینیم معنایی که قرار بوده با آن حکم به آن برسیم، الان چگونه و با چه فرمی تأمین میشود. در قصاص حتماً باید گردن بزنیم؟ واقعاً کسی معتقد است که اگر برایتان ثابت شود که در زمان پیامبر همهٔ کسانی که اعدام میشدند فرضاً گردن زده میشدند، به این نتیجه میرسید که هنوز باید شمشیر بردارید و گردن بزنید؟ یعنی آن صورت باید حفظ شود، یا میشود این کار را جور دیگری انجام داد؟ بعضیها واقعاً اینطورند که همان شمشیر را برمیدارند. این برخورد خیلی محتوایی نیست؛ برخوردشان با احکام خیلی شکلی است و به نظر من ایراد دارد. آنچه باید حفظ شود آن معنا و مفهوم است، یعنی آنچه در واقع به اصول کلی اخلاقی وصل میشود؛ مثل همین که دو به یک مهم نیست، مهم این است که آیا عدالت رعایت میشود یا نه.
فقها، ابزارهای جدید و اصول فقه
یکی از حاضران: میخواهم کمی برای فقها همدلی ایجاد کنم. جالب است بدانید که آقای شبی ۱۸ سال است که در درس خارجش فقط نکاح میگوید و هنوز این باب را نبسته که به باب بعدی برود.
منظورم ابزارهای جدید بود؛ اینکه اینطور خودشان را میکشند بحث دیگری است. دقیقاً میدانم که چنین فقهایی بودهاند. فکر کنم یک بار در کلاسها گفتم که یکی از روحانیانی که از نزدیک میشناختم و خیلی هم به ایشان ارادت داشتم، و بعد از انقلاب از عراق اخراج شده بود، یک بار دفتری برایم آورد که یادداشتهای درس مکاسب آقای خویی در نجف بود. به من گفت بزرگترین حسرت من این است که ۱۵ سال در این درس مکاسب آقای خویی رفتم و ناتمام ماند. ۱۵ سال مکاسب رفته بود و درس ناتمام بود و معلوم نبود تا چند سال دیگر هم ادامه پیدا کند. حرف من این است که به معنای سنتی، با ابزارهای قدیمی جهد میکردند؛ آیا الان هم با ابزارهای جدید جهد میکنند؟ در دنیای مدرن، جهد همان است که مثلاً بروند چهار کتاب را نگاه کنند و کافی باشد، یا باید روی دسکتاپشان پوشهای داشته باشند که همهٔ کتب حدیث در آن باشد؟ وقتی میشود این کارها را کرد، معنای جهد عوض میشود.
یکی از حاضران: اندکی که من دربارهٔ اصول فقه میدانم این است که چگونه میتوانیم از سنت و منابع دیگر حکم دربیاوریم. دو چیز در فقه شیعه جزو فرایندهای استنتاج نیست: یکی استحسان و دیگری قیاس. برای درآوردن حکم حق نداری استحسان کنی و حق نداری قیاس کنی؛ استحسان یعنی من تشخیص بدهم که دلیل حکم چیست، مثلاً دلیل حرامبودن مشروب احتمالاً حالت مستیای بوده که ایجاد میکند، پس اگر مستی ایجاد نکند، حرام نباشد؛ و قیاس مثلاً این است که قبلاً روی اسب شرطبندی میکردند و حلال بود؛ الان ماشین هم مثل اسب است، پس روی ماشین هم میشود شرطبندی کرد.
این چه حرفی است؟ کلی اختلاف وجود دارد؛ شما طوری میگویید انگار همهٔ فقها چنیناند.
یکی از حاضران: بله، بالاخره دارم یک مخرج مشترک میگیرم.
بله، از زمانی به بعد این دیدگاه بهاصطلاح غلبه کرده؛ وگرنه همین الان هم فقهایی هستند که این حرف را قبول ندارند.
یکی از حاضران: البته آنچه کمی بیش از این میگویند، شرطی است برای اینکه بتوانیم حکم را تغییر بدهیم؛ ببخشید، مدام اصطلاح میآورم.
نه، اصلاً میخواهم این بحثها مطرح شود. شما دارید زمینهٔ ذهنیای آماده میکنید که وقتی این بحثها مطرح شد، کلمهها غریب نباشند؛ اگر بگویید خوشحال میشوم.
یکی از حاضران: نه استحسان است و نه قیاس، بلکه تنقیح مناط است: اینکه بتوانیم علت حکم را تشخیص بدهیم؛ مثلاً گفته شده فلان کار را نکن، چون فلان. یعنی نوعی هرمنوتیک در آن هست: اینکه آیا خود متنها علت را به ما گفتهاند یا نه. دست فقیه در این کار بسته است و خیلی سخت میتواند علت را تشخیص بدهد، چون از مواردی که ائمه یا پیامبر یا سنت علت حکم را مشخص کرده باشند خیلی کم داریم. وقتی علت را مشخص نکرده باشند، موضوع باید خیلی روشن باشد. مثلاً خرید و فروش خون: الان میدانیم خرید و فروش خون برای جامعه خیلی لازم است، و حکمی هم داریم که مثلاً خرید و فروش چیز نجس باطل است؛ بعد باید حتماً فکری کرد که احتمالاً آنجا علتی بوده که اینجا نیست. همدلیای که خواستم ایجاد کنم فقط این بود که فقها در این موارد بحث کردهاند و فکر کردهاند؛ اینطور نیست که به این چیزها فکرشان نرسیده باشد.
بله، از طرف همهٔ فقها میگویم که واقعاً به همه چیز فکر کردهاند؛ جدی میگویم. فکر کنم چند بار در این کلاسها از اصول فقه تعریف کردهام. یکی از اصیلترین (اوریجینالترین) دانشهایی که مسلمانها ایجاد کردند، مثلاً فلسفهشان نیست؛ اصول فقهشان است، که بحثهای خیلی خوبی دارد. خود سیستم قانونیای که مسلمانها ایجاد کردند خیلی چیز جالبی است، و همین که الان کارآمد است؛ یعنی کار فقهای قرن سوم و چهارم و پنجم کار بزرگی است. فکر کنم همه در دنیا قبول دارند که از میان سه چهار سیستم قانونی که در دنیا به وجود آمده، سیستم رومی هست و سیستم اسلامی سیستمی مستقل است. خیلی از مستشرقان تمایل داشتند، یا واقعاً فکر میکردند شواهدی دارند، که بگویند حقوق اسلامی اقتباسی از حقوق رومی است؛ فکر میکنم الان تقریباً همه به این توافق رسیدهاند که اینطور نیست و چیز خیلی اصیلی است. یعنی مسلمانها برای خودشان یکدفعه سیستم قانونی جدیدی درست کردند که در آن زمان خیلی هم پیشرفته بود؛ نه از ایران اقتباس کردند و نه از روم؛ برای خودشان چیزی درست کردند. در اصول فقه گسترهٔ بحثی که انجام شده واقعاً فوقالعاده خوب است و در بعضی موارد بحثهای دقیق و جالبی دارند؛ مثلاً مسئلهای در فلسفهٔ تحلیلی مطرح شده، ولی فلان عالم ۵۰۰ سال پیش در کتابش آن را گفته است. موضوعهای خیلی اصیلی برداشتهاند و خیلی هم کار کردهاند. به این معنا همدلی دارم؛ ولی اینکه با نتایجی که در فقه از اصول فقه گرفته شده چقدر همدل باشیم، بحث جداگانهای است. این دیدگاه غلبه کرده است؛ وگرنه کسانی بودند که اینطور فکر نمیکردند و به نوعی درستتر فکر میکردند.
یکی از حاضران: گفتید برای دفاع عقلانی از مجموعهٔ احکامی که در قرآن آمده، کافی است ثابت کنیم که این احکام در زمان پیامبر احکام درستی بودهاند. این درست است و نگاهی تاریخی به مقولهٔ احکام است؛ منتها میتوانند ایراد بگیرند، کما اینکه گرفتهاند؛ مثلاً از هموطنان ما آقای مجتهد شبستری: چرا فقط احکام؟ کل متن تاریخی است؛ یعنی میشود برای کل متن نوعی تاریخیت قائل شد. حتی آیهای مثل «اول و آخر و ظاهر و باطن» آیهای است که در آن دوره برای قومی که آن موقع بودند معنا داشته است.
تاریخیت متن و محدودهٔ تغییر احکام
ما همین احکامش را هم سخت میگیریم؛ اینکه کسی بیاید بینهای بیاورد، به قول ایشان، چه اصطلاحی به کار بردید؟ بینهٔ شدید؛ یا چیزی گفتید: بینهٔ متقن بیاورد. یعنی مثلاً احکامی که جنبهٔ عبادی دارند، به زحمت قبول میکنم که حتی یکیشان را بخواهیم تغییر بدهیم؛ چه برسد به اینکه ذهن آدم به سمت حقایقی برود که مثلاً دربارهٔ صفات خدا گفته شده است. به همین آقای مجتهد شبستری یا آقای ابوزید که این حرف را میزنند بگویید بینهشان را بیاورند. چرا اینطور فکر میکنند؟ دلایلی دارند، ولی به نظر من دلایلشان کاملاً بیربط است.
میخواهم بگویم حتی در مورد احکام، ببینید چرا به نظر میآید طبیعی است که احکام اقتصادی تغییر کنند؟ چون اقتصاد زمین تا آسمان فرق کرده؛ اصلاً سیستم اقتصادی فرق کرده و همه چیز متفاوت شده است. آن حکم را اینجا بیاوری، اصلاً آن معنایی را نمیدهد که آن موقع میداده. من مثال سادهای دربارهٔ ارث زدم، با تخیلی دربارهٔ آیندهٔ فمینیستی بعضی کشورها؛ ولی همین الان هم مثالهای ملموس میشود زد. وقتی مثلاً اقتصاد صنعتی شده و در کار جور دیگری زندگی و تولید میکنی، انتقال حکمی از اقتصادی متفاوت به اینجا به نوعی بیمعنا و نشدنی است؛ یعنی معنایش کاملاً عوض میشود. اینجا دلیلی دارم که فکر میکنم احکام میتوانند عوض شوند. اما در غیر مسائل اقتصادی و اجتماعی، در مسائل فردی و حتی خانواده، خیلی راحت نمیشود چیزی را تغییر داد. فکر نمیکنم آدمیزاد در اثر تکامل، از نظر فیزیولوژی و آناتومی، از مرحلهای وارد مرحلهٔ دیگری شده باشد که بگوییم فلان نوع عبادتی که برایش مفید بوده، الان دیگر برایش مفید نیست؛ اگر بتوانید این را بگویید، قبول میکنم. ولی میخواهم بگویم حتی در احکام، وقتی از اجتماع و اقتصاد دور میشوید و به جنبههای خانواده و فرد میرسید، این حرف را نمیشود زد؛ چه برسد به آنچه میگویید.
آری، آنها این حرف را میزنند؛ به دلایل بهاصطلاح هرمنوتیکی میگویند که اصولاً همه چیز، یعنی درک، تاریخیت دارد، بنابراین آیات مربوط به حقایق هم تاریخیاند. آن حرف جواب خودش را سر جای خودش دارد. فکر میکنم شاید بشود اینطور گفت که هرمنوتیک را خوب نفهمیدهاند؛ یعنی نوع استفادهای که از آن میکنند بیرون از آن معناست: آنچه به اقتضای هرمنوتیک تاریخی است، درک ما از قرآن است، نه اینکه آن آیه لزوماً تاریخی باشد. به نظرم در استدلال بعضی از این آقایان اشکالی هست، ولی ربطی به موضوع ما ندارد. اگر کسی بتواند بینهای ارائه کند که آیهای که دربارهٔ حکم نیست و دربارهٔ حقیقتی است، جنبهای تاریخی دارد و باید الان عوض شود یا جور دیگری فهمیده شود، باید جور دیگری بفهمیم؛ ولی بینهاش را بیاورد، بینهٔ متقنش را، خیلی متقن. میخواهم پذیرفتن آن را سختتر کنم.