او این جلسه را تکملهٔ جلسهٔ قبل میداند و چون حس میکند مطلب خوب منتقل نشد، نکات آن جلسه را خلاصه میگوید و چیزهایی اضافه میکند. سه نکتهٔ آن جلسه این بود که هدف شریعت روشن شود، طرف مقابل هم هدفی را روشن کند و شریعتِ مدرنش را وسط بگذارد، و در دفاع عقلانی از دین باید ثابت شود که احکام در زمان پیامبر احکام خوبی بودند؛ اینکه الان هم خوب هستند بحثی جداست. بعد هدف شریعت را تکامل فردی میداند و با مثالهایی مثل ارث و زکات به اجتهاد میرسد.
هدف شریعت: رشد فردی
او میگوید بحث را بر این پایه پیش میبرد که هدفی که شریعت دنبال میکند، در درجهٔ اول تکامل فردی انسانهایی است که به آن عمل میکنند: انسانها باید سیر تکاملی طولانی را طی کنند و این به تعلیم و تربیتی الهی نیاز دارد. دیدگاه دیگر این است که هدف شریعت به وجود آوردن جامعهٔ ایدئال است و افراد ابزارند؛ او میگوید افراد مهماند و جامعه قرار است مزاحم رشد فردی نشود.
به پرسشی که هدفهای دیگری برای شریعت مطرح کرده بود میگوید منکر آنها نیست و کاملاً هم موافق است، مثلاً اینکه خلقت برای ظهور اسما و صفات خداوند است. اما مسئله عملیاتیبودن است: از چنین هدفی نمیشود توضیح داد چرا نماز میخوانیم و چرا پنج بار، پس باید توقع را پایین آورد و به هدفی مثل رشد انسان رسید، ولو تعریف کامل نباشد؛ میگوید دلیل اصلیاش برای این راه عملیاتیبودن آن است، نه اینکه معتقد باشد هدف شریعت فقط این است.
او میگوید بنا به خود قرآن، قرآن گمراه هم میکند و دین مضراتی هم دارد: اگر موجودات متعالی ایجاد میکند، موجودات خیلی رذلی را هم ایجاد میکند. جاهایی از قرآن که از ظالمترین آدمها سخن میگوید در بافتهای دینیاند، مثلاً کسانی که کتاب خدا را تحریف میکنند. منظورش شریعتِ اشتباه نیست؛ میگوید اگر کسی درست استفاده نکند ممکن است بیش از اندازه سقوط کند.
طرف مقابل هم باید مبنایش را بگوید
به گفتهٔ او بحث باید رقابتی باشد: کسی که میگوید حکمی غلط است باید بگوید چه چیزی درست است و سیستم فکریاش چیست. اگر بگوید سیستم قانونی خوب آن است که مینیمال باشد، احتمالاً به رشد آدمها اعتقادی ندارد؛ چون اگر قرار است رشد کنیم، شاید بهتر باشد خیلی ماکسیمم باشد، مثل قهرمان پرش ارتفاع که باید مربی بگیرد.
او دربارهٔ ایراد حجاب و وزنهبرداری زنان میگوید در ۹۹ درصد مواقع سیستم فکری طرف مقابل این است که آنچه در اروپا و آمریکا میشود خوب است؛ حسی که مبانی مشخصی ندارد. از گودل مثال میآورد که در یک سیستم اصل موضوعی گزارههایی هستند که نه ثابت میشوند و نه رد، و میگوید شاید مسائل لاینحل ذاتی در جوامع هم باشد که با هیچ سیستم قانونی و شرعی به وضعیت ایدئال نمیرسند، هرچند نمیخواهد بگوید مثالش واقعاً اینطور است. اگر چنین باشد، میشود از کسی که ایراد میگیرد پرسید خودش چقدر میتواند نزدیک شود و جامعهای با نتیجهٔ بهتر نشان بدهد.
پیشرفت، قدرت و مسائل لاینحل
او شکست فرانسه از آلمان در جنگ جهانی دوم را برای خواندن توصیه میکند و میگوید آنچه میگوید از خودش است و دقیقش را باید در همان متن خواند. به گفتهٔ او در فرانسه حسی پیدا شد که فرهنگشان فاسد بوده و آلمانیها چقدر کار میکنند و جدیاند. او میگوید آنچه امروز عدهای را دربارهٔ دین و شریعت آزار میدهد حسی از همین جنس است: دنیایی که دین ندارد در علم و تکنولوژی و قدرت نظامی پیشرفتهتر است.
او میپذیرد که اگر ملاک پیشرفت به معنای آلمانی یا اروپایی و آمریکایی فعلی باشد، دین مزاحم است و به یک معنا درست است که دین، مثل هر چیز معنوی، باعث عقبافتادگی است؛ هنر و عاشقشدن هم مزاحم است. باید دید ایراد فقط از دینیبودن است یا مسئله کلیتر است؛ به نظر او فرانسویها آدمهای بهتری بودند. میگوید بالای ۹۰ درصد اشکالات به دین و احکام از این حس است که کسانی که این چیزهای دستوپاگیر را ندارند پیشرفتهتر و قدرتمندترند.
در پاسخ به یکی از حاضران میگوید گفته است مسائل لاینحل ذاتی ممکن است وجود داشته باشد، و از همین نتیجه میگیرد که کسی که ایراد میگیرد چیزی به نتیجه نرسیده باید ثابت کند اصلاً قابل حل است و سیستمی نشان بدهد. به نظر او روشن نیست که هر وضعیت ایدئالی قابل رسیدن باشد؛ فکر میکند وضعیتهای ایدئالی هست که با هیچ قانونی به آنها نمیرسیم، مثل اینکه آدمها مثل ذراتیاند که آنتروپی ذاتی دارند. پس اینکه احکام شریعت دربارهٔ اخلاق جنسی جامعهٔ ایدئال نساخته فقط وقتی ایراد است که کسی بگوید مجموعه احکام دیگری به وضعیت ایدئال میرسد.
فرد، جهانبینی و توافق بر جغرافیا
یکی از حاضران گفت در تعارض فرد و جامعه احکام زیادی انگار اصالت را به رشد جامعه میدهند. او میگوید فکر میکند رشدهای فردی معمولاً با هم تعارض پیدا نمیکنند و از خودگذشتگی را هم میشود کمالی برای افراد دانست. فکر میکند متون دینی بر فرد تأکید دارند: تقوا و ایمان فردیاند و جامعهٔ مؤمن یعنی جامعهای که افرادش مؤمناند. این احساس او از خود متون است، و اگر کسی نظریهٔ دیگری دارد میتواند به موازات همین جلسات آن را پیش ببرد.
او میگوید طرف مقابل باید بپذیرد که حکم شرعی را در سیستم فکری خودمان میفهمیم. در سیستم فکری خود او، که به آخرت اعتقاد دارد، مرگ یعنی رفتن از اینجا به جایی دیگر و اعدام آنقدر وحشتناک نیست؛ برای آتئیست مرگ یعنی نابودی. پس باید اول روی وجود آخرت توافق کرد، وگرنه روی حکمها هم به توافق نمیرسیم.
او تمثیلی میآورد: هدف رسیدن به بالاترین نقطهٔ زمین، قلهٔ اورست، است و شریعت راهی است که به آنجا میبرد. کسی که این هدف را قبول ندارد در جزئیاتی مثل کولهپشتی هم با او مشکل پیدا میکند، و باید دربارهٔ جغرافیا، مثلاً اینکه رودخانهای هست یا نه، هم توافق داشت. به گفتهٔ او در بخش عمدهٔ بحثهای احکام نه هدف مشترک هست و نه توافق بر جغرافیا؛ کسی که اصول عقاید را قبول ندارد باید مستقیم دربارهٔ همانها بحث کند. منظورش این نیست که بحث ممکن نیست، فقط میخواهد اشتباه نشود.
شبهه یعنی ایراد به زمان پیامبر
او میگوید در مورد دین مهم است تشخیص داد احکام دین واقعاً چه چیزهاییاند، مثلاً آیا کشتن مرتد یا سنگسار جزو آنهاست، که فقها اختلاف دارند. در دفاع عقلانی از دین باید از این دفاع کرد که حکم در زمان پیامبر حکم خوب و معقولی بوده؛ لازم نیست دفاع کرد که الان هم چیز خوبی است. بردهداری که در قرآن دستکم امضا شده، در آن زمان بهترین کار ممکن بود، و برای همهٔ احکام احتمال دارد که شاید مثل آن ملغا شده باشند؛ اگر مطمئن باشد حکمی ملغا نشده، باید از آن دفاع کند.
او برهانی شرطی میآورد: اگر بینهای، چه دلیل عقلی چه متنی، باشد که حکمی را الان نباید اجرا کرد، همهٔ کسانی که به قرآن اعتقاد دارند قبول دارند که باید آن را کنار گذاشت؛ فکر میکند حتی متحجرترین فقیه هم قبول دارد. ممکن است فقیهی بگوید چنین بینهای وجود ندارد، ولی این بخش برهان شرطی است.
نتیجه به گفتهٔ او این است که کسی که بینه میآورد حکمی الان مضر است شبهه نمیآورد، چون همه قبول داریم در آن صورت اجرایش نمیکنیم. شبهه فقط وقتی است که کسی بگوید آن موقع هم ایراد داشته است، مثلاً چرا خداوند طرفدار بردهداری بوده. میگوید نمیداند چه چیزی تغییر کرده یا نه و فقط ضابطهٔ منطقی را میگوید.
برای ارث او فرض میکند در جامعهای فعالیت اقتصادی فقط مال زنها شده و پسرِ بیکار دو سهم میبرد و دخترِ نانآور یک سهم. فقیهی، که به گفتهٔ او شبههافکن نیست، میگوید این ظلم است؛ دو به یک در آن زمان صورت عدالت بود و باید معنای عدالت حفظ شود. به گفتهٔ او اگر دو به یک به این دلیل بوده که فعالیت اقتصادی مال مردها بوده، حفظ صورت حکم از عدل به ظلم میرسد. او وجود چنین بینهای را قبول ندارد ولی فرض میکند که هست؛ با آن فرض، کسی که با اصرار بر صورت حکم عدالت را به هم بزند خودش مجازات میشود.
زکات و اجتهاد
او زکات را مثال میزند: گندم و خرما و گوسفند و شتر زکات دارند، و میگوید معلوم است که قانون مالی برای شتر و خرما مال همان موقع است. مقالهای از آقای محمدتقی جعفری را معرفی کرده که بهعنوان یک فقیه دلایل فقهی این حکم را رد کرده است.
او میگوید اجتهاد از جهد میآید و با آن تعریف هیچ مجتهدی نداریم؛ شاید شیخ انصاری مجتهد بود، ولی کسانی که الان همان کارها را میکنند نیستند، چون از هزار ابزار جدید میشود استفاده کرد. مجتهدان باید دربارهٔ وضعیت اقتصاد و اجتماع دوران پیامبر خیلی چیزها میگفتند، چون برای فهمیدن اینکه حکمی ربط خاصی به آن دوران داشته یا نه لازم است. در انتها میگوید دعوتش دعوت به اجتهاد است.
پرسشها: بینه، تکلیف، صورت و محتوا
حاضری دیگر حس میکرد واجب و حرام صفر و یکی است و بینهای با درجهٔ بالا لازم است. او میگوید خودش هم فکر میکند در مورد احکام باید دربارهٔ تجدیدنظر خیلی سختگیری کرد؛ حرفش این است که ارائهٔ بینه دربارهٔ اجراناپذیربودن یا بدبودن یک حکم در زمان حال شبهه نیست و یک بحث فقهی است. دربارهٔ حق و تکلیف میگوید با مبنای خودش شریعت از جنس تکلیف است.
یکی از حاضران گفت اگر دین قرار است جهانشمول بماند، باید سازوکاری باشد که آنچه آن موقع بوده الان تغییر کند و معنا داشته باشد. او میگوید جهانشمولبودن یعنی آن معنا جهانشمول است: صورتها باید عوض شوند، ولی عدالت باید حفظ شود. به گفتهٔ او ثبات از آنِ اصول احکام است، نه فرم اجرایش؛ تحجر را چسبیدن به همین فرم میداند.
فقها، اصول فقه و تاریخیت متن
حاضری گفت در فقه شیعه استحسان و قیاس جزو فرایندهای استنتاج نیست؛ او پاسخ داد کلی اختلاف وجود دارد و این دیدگاه از زمانی غلبه کرده است. اصول فقه را از اصیلترین دانشهایی میداند که مسلمانها ایجاد کردند، ولی اینکه با نتایجی که از آن در فقه گرفته شده چقدر همدل باشیم بحث جداگانهای است.
یکی از حاضران گفت کل متن را هم میشود تاریخی دانست، چنانکه آقای مجتهد شبستری گفته است. او میگوید طبیعی است احکام اقتصادی تغییر کنند چون اقتصاد زمین تا آسمان فرق کرده، ولی در مسائل فردی و خانواده خیلی راحت نمیشود چیزی را تغییر داد. دربارهٔ آیاتی که از حقیقت میگویند، به گمان او شاید هرمنوتیک را خوب نفهمیدهاند: آنچه تاریخی است درک ما از قرآن است، نه اینکه آیه لزوماً تاریخی باشد. اگر کسی بینهای بیاورد که آیهای دربارهٔ حقیقت جنبهٔ تاریخی دارد، باید جور دیگری فهمید؛ ولی بینهٔ متقنش را بیاورد، چون میخواهد پذیرفتنش را سختتر کند.
→ متنِ کاملِ این جلسه