او بحث سورهٔ آل عمران را ادامه میدهد و میگوید اگر اشتباه نکند تا سر آیهٔ ۹۲ خواندهاند. از مقدمهٔ سوره و شیوهٔ تشخیص موضوع آن آغاز میکند، به معنای اسلام و آیات اهل کتاب میرسد، و در آخر قطعهٔ دوم سوره و امر به معروف را بیان میکند.
موضوع سوره و شیوهٔ تشخیص آن
به نظر او میتوان از اول سوره تا آیهٔ ۱۸ را مقدمه دانست، هرچند مرز دقیقی نیست. در هر سه جامعهٔ دینی انسانهای موحدی هستند که به هدف خدا از تشکیل جوامع دینی نزدیکاند و عدهٔ زیادی هم نیستند، و گفتن اینکه این جوامع چگونه باید با هم رابطه داشته باشند پیچیده میشود؛ به تصور او بخشی از آل عمران میکوشد این پیچیدگی را باز کند.
او میگوید چند بار سعی کرده بود محتوای سوره را بفهمد و به نظرش میآمد دربارهٔ دو موضوع مجزا صحبت میکند؛ پس مستقل از سوره دربارهٔ ارتباط ادیان فکر کرد، و وقتی دوباره سوره را خواند به نظرش آمد که به پرسشهایی که خودش طرح کرده بود متمرکز جواب داده شده، البته شاید نه به آن ترتیب. به گمان او پس از یکی دو بار خواندن سوره باید کمی مستقل فکر کرد؛ اگر افکار شما با سوره خیلی تفاوت داشته باشد، شاید موضوع سوره را اشتباه تشخیص دادهاید.
اسلام، باطن دین
او میگوید حالت اسلام همان باطن دین است که در اول سوره جا انداخته میشود. اسلام همیشه همراه توحید و ابراهیم میآید و یعنی اهل حق بودن: اول تشخیص حقیقت و بعد پیروی از آن؛ فقط تسلیم بودن کافی نیست، چون در جوامع مشرک هم آدمهای زیادی تسلیم هستند و یک راست به جهنم میروند.
به گفتهٔ او اگر انسان را بشناسید محال است کسی تسلیم دیگری شود مگر عاشق او باشد؛ رابطهٔ عاشقانه در قرآن خیلی ظاهر نیست، هرچند مثلاً گفته شده «الذین آمنوا اشدّ حبّاً لله». سوره پایه را بر این میگذارد که ادیان همه یکی هستند و جامعهٔ دینی از مسلم و کافر تشکیل میشود، با نبی در مرکز؛ از کدام شریعت و کتاب به اسلام برسیم در درجهٔ دوم اهمیت است.
اهل کتاب در آغاز سوره
او میگوید نخستین آیات دربارهٔ اهل کتاب درباره یهودیان است و به نظر میرسد خداوند با آن ذهنیت مسلمانان را نسبت به آنها خراب میکند. دلیلش را چنین میگوید: اگر پیامبری ناگهان میگفت یهودیان، که اعراب عجیب میدیدند، راست میگفتهاند، خطر این بود که مسلمانها نسبت به یهودیها احساس خیلی خوبی داشته باشند. پس از سوابق بد آنها شروع میشود و اولین حکم این است که آنها را اولیای خودتان نگیرید؛ و چون جوامع قدرتمندی هستند، پیش از آن آیهای میآید که قدرت و عزت را تماماً در دست خدا میداند.
دربارهٔ وجود داستان آل عمران پرسش هست. او میگوید میتوان آن را با مخالفت با انحرافات اهل کتاب دربارهٔ مسیح توجیه کرد، ولی این برای کل داستان، مثلاً سخن از یحیی و زکریا و شروع از مادر مریم، کافی نیست،.
بعد مجموعه آیاتی اهل کتاب را برای مسلمانها تصویر میکند، غالباً منفی؛ مثلاً دلشان نمیخواهد انسان موحد خوب دیگری بیرون از جامعهٔ آنها زندگی کند، حالتی که به گفتهٔ او ما مسلمانها هم ممکن است تا حدودی داشته باشیم. انگار جوامع دینی انتظار دارند همهٔ خیر در سرزمین خودشان نازل شود و اگر در سرزمین کفار نازل شود بسیار بدتر است؛ این را بغی میگویند. این آیات احساس ما را نسبت به آنها تصحیح میکند.
آیهٔ ۸۱ و وظیفهٔ ایمانآوردن
او میپرسد آیا یهودیان و مسیحیان وظیفه دارند مسلمان شوند. به گفتهٔ او آیه میگوید کسانی که جزء نبیین هستند کلام خدا را تشخیص میدهند و باید به پیامبر بعدی ایمان بیاورند؛ ولی برای یک مسیحی میثاقی نیست، چون ممکن است حتی اگر سعی کند نتواند تشخیص بدهد که اسلام حق است. از کسانی که فکر میکنند مسیحیها یا یهودیها که مسلمان نمیشوند عناد دارند یا تنبلی میکنند تعجب میکند و میگوید کسی که در جامعهٔ دینی دیگر به دنیا آمده حتی با تلاش صادقانه بعید است به حقانیت اسلام پی ببرد، مگر اینکه خیلی سطح بالا باشد.
او میگوید اگر کسانی به موظف بودن به تحقیق معتقدند، باید از خودشان پرسید راجع به بهائیت چقدر تحقیق کردهاند؛ چون در آن صورت هر کس هر دینی دارد باید راجع به دینهای بعد تحقیق کند. اگر به خاتم النبیین بودن پیامبر استناد کنید، مسیحیها هم میتوانند مشابه آن را دربارهٔ پیامبر خود بگویند و به شما میتوان گفت از کجا مطمئنید قرآن تحریف نشده، چون آیهٔ خاتم النبیین فقط یک جا آمده و ممکن است بعداً اضافه کرده باشند.
تهدید به نپذیرفتن توبه
او آیهٔ ۸۶ را ادامهٔ همین بحث میداند: اگر کسی بفهمد رسول حق است و ایمان بیاورد و بیناتی برای او پیدا شود و بعد کافر شود، تهدید عجیبی برای این افراد هست که دیگر توبه آنها هم قبول نمیشود. آیهٔ ۹۰ را چنین معنا میکند که اگر کسی که فهمیده پیامبر حق است دوباره به کفر برگردد و بدتر هم شود، موانعی پیش میآید که دیگر نمیتواند توبه کند.
او میپرسد آیا این آیه آنچه را دربارهٔ آدمهای خوب مسیحی گفته شد که قرآن را میشنوند و میفهمند حق است، ولی به نظر نمیآید قرآن گفته باشد مسلمان شدهاند، نقض میکند، و میگوید خیر: آیه نمیگوید ایمان را اظهار کنید، میگوید ایمان بیاورید. کافر شدن به گفتهٔ او یعنی کسی مطمئن شود پیامبر حق است، اما بعد از برگشتن به قوم خود تحت تأثیر دنیا طلبی و برای طرد نشدن ایمانش را رها کند؛ ولی اگر به دلایل معقولی ایمان را اظهار نکند مؤمن است.
بازگشت به دین ابراهیم
او میگوید در قرآن مدام تأکید میشود که اسلام به نحوی بازگشت به دین ابراهیم است، و در همین سوره میگوید این دین از یهودیت و مسیحیت به دین ابراهیم نزدیکتر است. به گفتهٔ او پیش از تورات فقط چیزی بر بنی اسرائیل حرام بود که یعقوب بر خود حرام کرده بود، و با تورات بسیاری از حلالها حرام شد، در حالی که در قرآن اکثر چیزها حلال است. حج را ابراهیم بنیان گذاشته و قبلهٔ مسلمانها را او تعیین کرده، نه قبلهٔ یهودیها را که داوود یا سلیمان در اورشلیم ساختهاند.
قطعهٔ دوم و امر به معروف
او میگوید ساختار آل عمران شباهت ویژهای به بقره دارد: در بقره هم خطاب با بنی اسرائیل شروع میشود، و پس از تغییر قبله خطاب کاملاً عوض میشود. آیات ۹۸ و ۹۹ پایان بحث با اهل کتاب است؛ از آیهٔ ۱۰۰ تا ۱۱۶ قطعهای است که او تردید دارد آن را جدا و بینابین بداند یا در دل دو قطعهٔ بزرگ جا بدهد، و دستورات آن اصولاً حفظ اتحاد و انسجام جامعه است.
به گفتهٔ او تصور عمومی از امر به معروف پرداختن به حلال و حرام است، اما در آیه حرف از معروف و منکر است، و «یدعون الی الخیر» یعنی کار خیر انجام دادن و خیر را تبلیغ کردن. به نظر او «کنتم خیر امّت أخرجت للناس» مسئلهای داخلی نیست و این دستوری در قبال مردم دنیاست: دعوت به معروف، نه لزوماً به دین خودتان. سنت پیغمبر هم همین بود: پس از صلح حدبیه یک سری مسیونر به قبایل رفتند و پیغمبر مکه را بدون خونریزی فتح کردند.
او میگوید این سنت بعد از پیغمبر انجام نشد، چون خلفا وقت نداشتند و مسلمانها حوصله نداشتند، اما مسیحیها آن را انجام دادند. میگوید نمیخواهد بگوید حمله های استعماری مسیحیان کارهای کثیفی نبوده، ولی مسیونر واقعی هم بین مسیحیان بوده است. این آیات دستور تبلیغ هم هست، اما نه به معنای جدال و بحث درباره اصول عقاید.
→ متنِ کاملِ این جلسه