او میگوید شاید جایی در قرآن به اندازهٔ آیات محاجه با اهل کتاب در آلعمران روشن نشان ندهد که اسلام قرار بود چه باشد و چه شد، و همان آیات را ادامه میدهد. شیوهٔ بحث این آیات را با سه تمثیل توضیح میدهد و آیات بعدی را تا آیات ابراهیم و کعبه مرور میکند. بخش پایانی پرسش و پاسخ با حاضران است.
اسلام و دایرهٔ مؤمنان
او میگوید قرار بود دینی باشیم که تمام ادیان دیگر را میپذیرد و همّ و غم ما توحید باشد؛ اینکه کسی از چه راهی به توحید رسیده اهمیت ندارد، و توحید یعنی درک اینکه خالق و رب و مالک همه چیز خداست و رسیدن به حالت تسلیم. به گفتهٔ او هر دین بعدی خودش را هدف فرض کرد، یکی شریعت را، یکی شناخت مسیح را، یکی قرآن را، و به نظر میآید اسلام آمده بود این حرفها را نقض کند.
او میگوید یکی از دوستان گروه یادآوری کرد که طبق تحقیقات آکادمیک کم و بیش پذیرفته شده که در قرن اول بیشتر مسلمانان خودشان را مؤمنین میشناختند. هیچ بحثی روی نامگذاری نیست؛ مسئله این است که این تغییر نام همراه با انحراف عظیم تاریخی بود که اهل کتاب جزو کفار محسوب شدند و دایرهٔ مؤمنین تنگ شد. به گفتهٔ او انحراف بزرگ این نبود که چه کسی خلیفه شود؛ این را یک جور فرقهبازی میداند.
او میگوید هر وقت بحث واژهٔ اسلام شده با تأکید گفته که انحراف این است که شما ادیان دیگر را به رسمیت نشناسید و فکر کنید نسخ شدهاند. به گفتهٔ او همان بغی که در اهل کتاب بود، که فکر میکردند خودشان رستگار میشوند و دیگران نه، در مسلمانان اگر شدیدتر نباشد کمتر نیست.
تمثیل نخست: چراغ
او میگوید برای روشن شدن شیوهٔ بحث در آلعمران چند تمثیل میآورد و میخواهد نشان دهد که دستکم در زمان حضور پیامبر این شیوه ضروری است و بهتر از این نمیشود. در تمثیل نخست فرض میکند کسی که اسلام میآورد لامپی در کلهاش روشن میشود و هدف همهٔ انبیا روشن کردن همین لامپ بوده است. آیهٔ ۱۹ را چنین معنا میکند که اهل کتاب این را میدانند و فقط بغی، حسادت، برتریطلبی و رقابت باعث شد فراموش کنند یا قبول نداشته باشند.
او در نقش پیامبر میگوید: ما را نگاه کنید، لامپمان روشن است؛ مگر انبیا همین را نمیخواستند؟ چه بحثی دارید؟ آیهٔ ۲۰ میگوید اگر محاجه کردند بگو «فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ». به گفتهٔ او اولین تذکر این است که یادتان رفته دین برای چه است، و در آیات بیش از استقبال از محاجه اجتناب از آن دیده میشود.
به گفتهٔ او هدف پیامبر و قرآن این است که سر اختلافات بحث نکنیم و سر مشترکات توافق کنیم، چون همه پیروان ابراهیم هستیم. قرآن زیاد وارد جزئیات نمیشود و دربارهٔ انحراف شریعت یهودی چیزی نمیگوید؛ دربارهٔ تثلیث ممکن است اشارهای مختصر باشد، ولی مسیحیان هم موحد هستند و بیجهت نباید انگ شرک زد.
آچار و اتومبیل
او میگوید در تمثیل دوم ادیان مانند آچار و انبردست هستند برای باز کردن پیچ؛ به کسی که پیچش را باز کرده نباید گفت آچار تو قبول نیست. به گفتهٔ او در بقره و آلعمران، که امت جدید افتتاح میشود، حرف این است که هر کس از هر نبیای واقعاً پیروی کند مشکلی ندارد و همه رستگار میشوند.
در تمثیل سوم کشورهای پیشرفته اتومبیل ساخته و دربارهٔ اصول آن کتاب نوشتهاند؛ کشوری عقب افتاده اتومبیلی میسازد که بهتر کار میکند ولی طبق آن اصول نیست. جواب این است که سوار شو تا دوری بزنیم. به گفتهٔ او دین بحث نظری نیست؛ ادیان آمدهاند انسان را به کمال برسانند و آنچه مهم است محصول کار است.
او میگوید انگار اهل کتاب هدف را گم کردهاند و ادیان بیش از اندازه نظری شدهاند؛ به نظر او علت عمده این است که کسانی که بزرگان دین شناخته میشوند در عمل لنگ میزنند و به طور جبرانی به بحثهای نظری علاقه پیدا میکنند. اهل کتاب دچار این تورم بودند و مسلمانان هنوز نه؛ به گفتهٔ او کلام و فقه متورم قرنهای دوم و سوم تا حدود زیادی در اثر مجاورت و بحث با مسیحیان و یهودیان به وجود آمد.
مباهله و بیان روشن عقیده
او مباهله را در همین منطق میداند: مسابقهای عملی بر سر اینکه کدام طرف به خدا نزدیکتر است. در نقش پیامبر میگوید: تو میگویی مسیح خدا بوده و هر کس قبول نداشته باشد گمراه است، بیا مسابقه بدهیم. ماجرای مباهله را شاید در آخرین جلسهٔ این موضوع بگوید.
او از علاقهمندان به محاجه میپرسد این بحثها بعد از دو سه هزار سال به کجا رسیده و آیا توافقی حاصل شده؛ بیشتر به نظر میرسد نتیجهاش محو شدن حقیقت است. میگوید اشتباه است که مسلمانان فوراً بنشینند دربارهٔ جبر و اختیار یا معجزه سی سال بحث کنند و به توحید نرسند؛ اول باید گفت محاجه کار جالبی نیست و اصل توحید است.
او میگوید مهمتر از به سر و کلهٔ هم زدن این است که عقیدهٔ خود را روشن و زیبا بیان کنی؛ لااقل کسانی که به دنیا توحیدی نگاه میکنند اعتقاد دارند بین حقیقت و درون انسان رابطهای هست، پس انسانی که فطرت پاکی دارد میفهمد که راست است. قرآن هم داستان مسیح را بیان میکند و میگوید عقیدهٔ ما دربارهٔ مسیح این است. میگوید نتیجه نگیرید که بحث کردن بد است؛ نکته این است که در بحثها غرق نشوید.
تصویر اهل کتاب در آیات
او میگوید آیهٔ ۶۹ دربارهٔ «طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ» است که دوست دارند مسلمانان را گمراه کنند، و میگوید به این عبارت دقت کنید: هر چقدر در این سوره به اهل کتاب انتقاد میشود، مثل ترجیعبند تکرار میشود که درونشان انسانهای خیلی خوب هست. به گفتهٔ او انحراف مسلمانان این بود که اهل کتاب را زیادی بد فرض کنند؛ مثلاً بلافاصله میگوید از اهل کتاب انسانهایی هستند که اگر سرمایه عظیمی به آنها بدهی دست نمیزنند.
او آیهٔ ۷۳ را آیهای بسیار مهم میداند که بغی در آن موج میزند، «وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ»؛ میگوید «دینکم» است نه دین الله، یعنی تیم ما. میگوید محاجه زود به این تبدیل میشود که چه کسی برنده است، و تمام تاریخ ادیان را شرم مطلق میداند چون در میدان جنگ هم با هم جنگیدهاند در حالی که حرفشان یکی بوده.
میثاق نبیین و ارتداد
او میگوید به نظرش در آیهٔ ۸۱ تأکید بر این است که میثاق از نبیین گرفته شده نه از مردم، چون همهٔ انسانها در آن سطح نیستند که دین جدید را تشخیص دهند؛ کسی که در محیط مسیحی بزرگ شده، حتی اگر مؤمن باشد، لزوماً به درکی نمیرسد که اسلام حق است. وظیفهٔ همهٔ افراد این نیست که دین خودشان را ترک کنند، در حالی که از نظر علما انگار همهٔ مسیحیان باید دین کنسل شدهٔ خودشان را کنار بگذارند. میگوید پس این سه دین کنار هم باقی خواهند ماند و مشیت الهی است که حداقل سه دین بزرگ داریم.
او میگوید عدهای که «الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ» دوست دارند آیهٔ ۸۵ را چنین بفهمند که هیچ دین دیگری جز اسلام قبول نیست و پس مسیحیان و یهودیان قبول نیستند. دربارهٔ آیات ارتداد میگوید به نظر میرسد منظور ارتداد به معنای شک کردن نیست، بلکه این است که طرف بداند رسول حق است و بعد برگردد، و به نظر میآید بیشتر مسائل نفسانی مطرح است تا عقیدتی. به گفتهٔ او در این آیات حرفی از کشتن مرتد نیست و عاقبت چنین کسی در آن دنیا بد خواهد بود.
بازگشت به ابراهیم
او آیهٔ ۶۴ را ادامهٔ همین بحث میداند و میگوید توحید با توحید توحید گفتن حل نمیشود، عملی است: حرف هر کس را گوش نکنی و هر کس را ارباب خودت نگیری، و نگویید علما گفتهاند. دربارهٔ ابراهیم میپرسد اگر باید حتماً یهودی یا مسیحی بود پس ابراهیم چه بوده؟ به گفتهٔ او اسلام زمان پیغمبر به ابراهیم نزدیک بود چون همهٔ فشار روی توحید بود، و الان ما به ابراهیم نزدیک نیستیم.
به گفتهٔ او آیات بعدی به یهودیان میگوید کتابتان را نگاه کنید: شریعت در زمان موسی آمد و پیش از آن حرام همان بود که یعقوب بر خودش حرام کرده بود. میگوید جزئیات شریعتها تا حدودی قراردادی است، هرچند این به معنای بیمعنایی نیست؛ ولی اگر کسی غیرمسلمان گوشت خوک بخورد نباید فکر کنیم به جهنم میرود.
او میگوید چیزی مثل یک آرزو به ذهن او میآید: اگر دعوت آیهٔ ۶۴ پذیرفته میشد، عبادتگاههایی بود که اهل کتاب و مسلمانان در آن با هم عبادت کنند. به گفتهٔ او شواهد نشان میدهد در قرن اول تا اواسط قرن دوم مکانهای عبادتی بوده که مسیحیان و مسلمانان در یک مکان اما در دو محراب عبادت میکردند، البته نه داخل هم. سپس با طعنه میگوید مسلمانان در طول تاریخ چقدر به این دعوت نزدیک شدند، و میگوید اولین کاری که کردند این بود که عبادتگاه بزرگ یهودیان را گرفتند و در آن مسجد ساختند.
او میگوید در پایان این محاجه مدام بازگشت به توحید و ابراهیم است، جایی که توحید خالص هست و شریعتی به آن صورت نیست؛ نه اینکه اسلام شریعت نداشته باشد، بلکه وقتی شریعت دارید و آن را اصل قرار نمیدهید مثل ابراهیم میشوید. دربارهٔ آیهٔ ۹۶ میگوید آن عبادتگاه میتوانست مشترک باشد، و از اینکه چند کیلومتر مانده به آن اهل کتاب را راه نمیدهند اظهار شگفتی تند میکند. به نظر او این بحث با اهل کتاب آموزنده است: وارد جزئیات نمیشود، روی مشترکات تأکید میکند، و هر بار سرزنش شدیدی میشود به مسلمانان یادآوری میکند که درون آنها انسانهای خیلی خوب پیدا میشود.
پرسش و پاسخ
در پرسش و پاسخ یکی از حاضران میگوید اگر اشتباه نکند مشرکان هم توحیدی را قبول دارند چون بتها را شفیع میدانند؛ او میگوید توحید یعنی واسطه وجود ندارد و شرک یعنی واسطه وجود دارد. حاضری دیگر انحراف یهودیان را مثال میزند، مثل برگزیده دانستن قوم و کشتی گرفتن خدا با یعقوب؛ او میگوید حرفش اشتباه است: یهودیان و مسیحیان مشرک نیستند و در رفتار مردم همهٔ ادیان رگههای شرک هست ولی عقایدی که آموزش داده میشود همچنان موحدانه است.
حاضری میپرسد چرا آلعمران اول نرم است ولی بعد یهودیان را بدترین دشمن میخواند، و آیات «ولی نگیرید» و سورهٔ توبه را میآورد. او میگوید آیات را اشتباه ترجمه کرده و باید صبر کند تا بحث سورهٔ توبه شود؛ اینجا صحبت از اهل کتابی است که شمشیر برنداشتهاند و تا وقتی در حد محاجه باقی ماندهاند موضع مورد انتظار اسلام همین است، و اگر شمشیر بردارند با آنها میجنگند.
او میگوید با هم عبادت کردن ربطی ندارد به اینکه آنها بتوانند بر او ولایت پیدا کنند. به گفتهٔ او صورت مسئلهٔ آلعمران این است که اگر آنها خشونت به خرج ندهند و اتحاد را برهم نزنند، ما اهل اتحاد هستیم و دعوت «قُل يا أَهلَ الكِتابِ تَعالَوا إِلىٰ كَلِمَةٍ سَواءٍ» دعوت همیشگی اسلام بوده است؛ اگر صورت مسئله را عوض کنند طور دیگری رفتار میکنیم. میگوید اهل کتاب در طول تاریخ اسلام را ساختهٔ شیطان میدانستند و حالا حداقل مسیحیان آرام شدهاند.
حاضری میپرسد آیا در آیات مذمت هم هست. او میگوید به نظرش همهٔ رفتارهای اهل کتاب، از ایمان نیاوردنشان تا تلاشهای مذبوحانه برای گمراه کردن مؤمنین، جای مذمت دارد. ولی مسئله این است که رفتار ما با آنها چگونه باشد: برادرانه است و سخت نمیگیریم، چون با آنها میثاق نداریم و اگر نفهمند که این رسول خداست جهنم نخواهند رفت؛ دعوت این است که با همدیگر خدا را عبادت کنیم.
→ متنِ کاملِ این جلسه