جلسهٔ چهارم بحث دربارهٔ آلعمران است. ابتدا او به نکاتی میپردازد که در گروه مطرح شد و به محتوای خود سوره مربوط است، دربارهٔ تثلیث و توسل. سپس بحث توحید نظری در برابر توحید عملی و آزمون عملی توحید در نیمهٔ دوم سوره است، و بعد زیر قطعهٔ آیهٔ ۱۰۰ تا ۱۱۵ و پرسش و پاسخ.
تثلیث و توسل
او به پرسشی پاسخ میدهد: چرا دربارهٔ بعضی عقاید و اعمال شیعیان بلافاصله گفته میشود شرک است ولی دربارهٔ تثلیث گفته میشود شرک نیست؟ میگوید استاندارد دوگانهای در کار نیست و اگر دربارهٔ شیعیان بیشتر تذکر میدهد چون مستمعینش با این مسائل مربوطاند. نباید گفت هر کس توسل کرد مشرک است، و نباید گفت تثلیث شرک است؛ هر دو میتوانند شرکآلود باشند، مخصوصاً تثلیث، و به گفتهٔ او توجیه توسل راحتتر از تثلیث است.
او از کتاب تبلیغی مسیحیای میگوید که در مدرسه خریده بود و در آن مکعبی کشیده بود و میپرسید چرا ضرب نمیکنید ۱*۱*۱ بشود ۱. میگوید همانطور که در قرآن هم نوشته شده خودشان هم خیلی نمیدانند چه میگویند، و اگر از او انتظار دارید بگوید این حرفها درست است نمیگوید؛ ولی اگر بگویند هر که این را گفت حتماً مشرک است، باز فکر میکند بنا بر قرآن نمیشود این حرف را زد، چون مسیحیان زمان پیامبر تثلیث را قبول داشتند و برخورد قرآن این نیست که جزو مشرکین باشند.
به گفتهٔ او سلفیان در شیعیان دو عقیدهٔ شرکآلود پیدا میکنند و بلافاصله میگویند رافضیاند، مشرکاند، مهدور الدم هستند؛ قرآن چنین نمیکند و همین مسیحیان با عقیدهٔ تثلیث در آلعمران جایی مدح میشوند. این به معنای مدارا با تثلیث نیست و توسلاتی که مردم شیعه میکنند همهاش اشکال دارد و باید گفت. او مکاتب و عقاید و آدمها را جدا میکند: مکتب را تا وقتی به کتاب خدا دسترسی دارد تکفیر نمیکنیم و دربارهٔ آدمها باید خیلی احتیاط کرد. مسیحیان مشرک نیستند ولی تثلیث عقیدهٔ بسیار مشکوکی است که توجیه توحیدیاش بسیار سخت است، و شیعیان هم مشرک نیستند، هرچند ادعیهٔ منصورهشان را باید با احتیاط دانست و توجیه بعضی فرازهایش شاید از تثلیث هم سختتر باشد.
او میگوید در قرآن نسخی نیست: اهل کتاب محترماند و به توحید دعوت میشوند، و در عین حال با تثلیث مدارا نمیشود؛ اگر شمشیر بردارند جور دیگری با آنها برخورد میشود. فکر میکند فشار یهودیان و مسلمانها مسیحیت را تا حدود زیادی اصلاح کرده. اگر نگران شرک هستید نگران حالت تکفیری هم باشید، که این سکه یک روی دیگر هم دارد و آن اعتدال قرآن است.
مصداق شرک امروز
حاضری میپرسد آن شرکی که در قرآن مذمت میشود در زمان ما مصداقی دارد یا نه. او میگوید فرقههایی هستند که به چند خدا اعتقاد دارند و برای باد و باران الهههایی دارند و مشرکین حساب میشوند، ولی برخلاف تصور عمومی با مشرکین جنگ نداریم. به گفتهٔ او آدمی که مرتکب شرک شود مشکلات آخرتی پیدا میکند، مثلاً مسیحی که جلوی تمثال حضرت مریم میایستد و از او بچه میخواهد، و میگوید در قرآن نوشته اکثر کسانی که ایمان میآورند به درجات مختلف مشرک هستند.
حاضر دیگری میگوید آنچه قرآن خیلی مذمت میکرد این بود که یک فرهنگی درست کرده بودند. او میگوید هر دو مذموم است، ولی اسلام و توحید یک حالت درونی است و هرچقدر از آن دور شویم مرتکب شرک میشویم؛ عقایدی که باعث گمراهی نسلهای آینده شود جرم بزرگتری است. در قلب جنگلهای آمازون هم ممکن است آدمهایی گرایشهای توحیدی پیدا کنند و از ما جلوتر باشند.
توحید عملی
او به خودش و شما اخطار میکند که توحید یک چیز عملی است و حرف را همه میتوانند بزنند: در عربستان از بچهٔ چهار ساله تا پیرمرد نود ساله حرف توحید میزنند و آدمهای گمراهیاند. سؤال این است که چقدر عملاً تسلیم خدا هستید، و این در آزمایشهایی که در زندگی پیش میآید معلوم میشود؛ کسی که از صبح الله الله میگوید، اگر فردا یکی از اولیاء خدا را جلوی چشمش سر ببرند، راهش را میکشد و میرود.
او میپرسد اگر زمان امام حسین بودید درک میکردید که باید بروید بجنگید؟ میگوید خیلی آدمهایی شبیه سلفیان بودند که تمام روز عبادت میکردند و دعوت شدند و نرفتند. به گفتهٔ او بعد از پیامبر بعضی از کسانی که باقی مانده بودند مثل آدمهایی بودند که در قرآن میبینیم و اکثریت قاطع صحابه نبودند؛ اختلاف شیعه و سنی از اینجا شروع شد، و اینکه اهل سنت همه را یکی میدانند و ملاک Objective ترتیب ایمان آوردن میگیرند اشتباه بزرگی است. سؤال آزمون خارج از کتاب میآید، مثلاً یک روز صبح میروی بیرون و یکی از اولیاء خدا را دارند کتک میزنند و تو فرار میکنی.
او میگوید بالای منابر شیعه از ائمه خیلی بیشتر از پیامبر میگویند و ذکری از ابراهیم و نوح نمیشود؛ هرم وارونه است و به دلیل چیزی که در قرآن اسمش بغی است برعکسش را بیشتر دوست داریم. میپرسد آقایان محترمی که اینقدر شیفتهٔ پیامبران هستید شیفتهٔ امام حسین هم هستید؟ و میگوید اگر نیستید بدانید که پیامبران را نشناختهاید. به گفتهٔ او آدم موحد آمادهٔ شهادت است و آدمی که عشق شهادت نداشته باشد در اسلامش خللی است.
نیمهٔ دوم سوره: آزمون عملی
او میگوید نیمهٔ دوم سوره به مؤمنین میگوید فکر نکنید همینجوری است؛ آزمایش پیش میآید و خدا آن آدمهایی را که عاشق خدا هستند جدا میکند. آیهٔ ۱۸ و آیهٔ ۲۶ دوگانهای از بحث نظری در برابر توحید عملی است. در جنگی که در آن شکست خوردند اکثریتی که فرار کردند از لحاظ توحید نظری خیلی آموزش دیده بودند، و برای دوستان بسیار موحد نزدیک به سلفی جالب است که وسط آیات جنگ از یهودیان و مسیحیانی که شائبۀ شرک دارند تجلیل میشود که بهتر جنگیدهاند، چون در توحید عملی تسلیم امر خدا بودند.
به گفتهٔ او حدود بیست بار واژهٔ موت و قتل در این نیمه میآید و سؤال اصلی توحید عملی این است که حاضرید بمیرید؟ تا حبّ دنیا هست موحد و مسلم نمیشوید. او میگوید سلفیان امروز از حرف توحید خوشاند ولی به دنیا چسبیدهاند، و حس شهادتطلبی در فرهنگ شیعه را مغتنم میداند، هرچند شهادتطلبی بدون شناخت میتواند فاجعه باشد.
پرسش و پاسخ: مؤمن آل فرعون، پاپ، شرک عامیانه
حاضری مؤمن آل فرعون را مثال میزند و او میگوید چنین آدمی به موقعش میفهمد و کار لازم را با شجاعت میکند؛ حرفش این بود که نمیشود در غار نشست و کاری به دنیا نداشت. دربارهٔ مؤمن آل یاسین هم میگوید هرکسی به زبان میتواند ادای توحید را درآورد و آزمون در عمل معلوم میشود.
او میگوید هنوز مطالعهٔ جدی نکرده ولی سفر پاپ به عراق و زادگاه ابراهیم برایش تکاندهنده بود و فکر میکند باید دنبال شود؛ اگر پاپ آدم خوبی است، دعوتش دعوت همهٔ ادیان ابراهیمی است و حرف حق باید شنیده شود.
حاضری میپرسد مردم میگویند نذر امام حسین کن تا خدا کار را راه بیندازد و هیئتها شبیه Carnival شده، آیا اینها را باید به حال خودشان گذاشت. او میگوید مماشاتی با عقیدهٔ شرکآلود نیست و مشرکین هم حالشان خوب بود؛ نذری که یعنی مجلس ذکر راه انداختن خوب است، ولی اگر کسی فکر کند امام حسین به او میدهد بد فکر میکند، چون خدا میدهد. مکارم شیرازی را از علمایی میداند که نسبت به رفتارهای شرکآلود حساسیت دارد.
آیات ۱۰۰ تا ۱۱۵
او میگوید بحث محاجه اهل کتاب تا آیۀ ۹۹ یک دست ادامه پیدا میکند و در آیۀ ۱۰۰ برای اولین بار در سوره «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» میآید. آیۀ ۱۱۶ تکرار آیۀ ۱۰ است، نشانهٔ بزرگی که یک چیز تمام شد و بحث دربارهٔ مواجهه با کفار شروع میشود. آیات ۱۰۰ تا ۱۱۵ دربارهٔ خود مؤمنین است و تبعیت از اهل کتاب را او لزوماً به معنای ارتداد نمیگیرد: مثلاً هوس کنند فقه ما هم همانطور پیچیده شود یا بحثهای کلامی مسیحیان را وارد اسلام کنند.
از آیهٔ ۱۰۱ او یک چیز نگران کننده میفهمد: وقتی آیات نازل میشود و پیامبر هست این گرایشها هست، چه برسد به اینکه این دو قطع شود. به عنوان تکلیف میگوید آیههای ۶۴ به بعد آلعمران را با آیههای ۱۲۲ به بعد سورهٔ بقره مقایسه کنید؛ نیل رابینسون بیست تکرار پیدا کرده، و «وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» حرف حضرت یعقوب به فرزندانش است.
او دعوت به اتحاد را میآورد که به گفتهٔ او گوش ندادند. دربارهٔ «يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ» میگوید به گفتهٔ بسیاری مفسرین معروف کار خوبی است که به خوبی شناخته شده، و امر و نهی جایی است که طرف قبول دارد؛ با یهودیان و مسیحیان چیزهای معروفی مثل توحید و احترام به پدر و مادر مشترک است. بحث بیشتر این نیست که مردم را به اسلام دعوت کنید، بلکه خیر امت باشید، و خواهش میکند معروف و منکرهای واقعیتر را در نظر بگیرند، چون الان فقط حجاب و روسری به ذهن میآید.
او میگوید «لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى» و «ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ» را پیشبینی میداند که اهل کتاب از بغض ممکن است جنگ کنند و با مشرکین متحد شوند؛ این تغییر نظر خدا میان آلعمران و توبه نیست و اگر شمشیر بردارند عکسالعمل متفاوت است. بلافاصله «لَيْسُوا سَوَاءً» میآید: بین آنها «مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ» هستند و به حساب اینکه بعضی جنگیدند نباید به تمام سرزمینهای مسیحیان حمله کرد.
جوابگویی نسل و پرسشهای پایانی
او میگوید به اهل کتاب زمان پیامبر مدام گفته میشود «یقتلون الأنبیاء» چون پیرو راه پدران خود هستند، و به نظر او آنها جوابگو هستند. فکر میکند برای آدمهای ذهنگرای اهل بحث نظری بخش دوم آلعمران باید بیشتر مورد توجه باشد، چون توحید با حبّ دنیا سازگار نیست؛ «حُبُّ الدنیا رأس کُلِّ خَطیئَهٍ» را میآورد و میگوید دربارهٔ سندش هیچ نمیداند و به عنوان حرف خودش میزند.
او میگوید اگر بتواند بخش پایانی را ظرف دو جلسه بگوید، دو جلسه برای داستان میماند. دربارهٔ «قُل» میگوید در قرآن با مشرکین همیشه بدون استثنا با «قُل» صحبت میشود و با اهل کتاب انتخابی هست؛ خداوند با اهل کتاب هیچوقت قهر نکرده، ولی با مشرکین مستقیم صحبت نمیکند. دربارهٔ آیهٔ میثاق پیامبران میگوید وارد آن نشده چون بحث سختی است و تعهدش این نیست که دربارهٔ آیههای مشکل سوره بحث کند.
وقتی حاضری دربارهٔ آیهٔ بدترین دشمنان و بهترین دوستان میپرسد، او میگوید سؤال خارج از Context سوره است و قصد ندارد به سؤالهایی که به سوره ربط ندارد جواب بدهد. میگوید قرآن را به ترتیب میخوانیم و تفسیر موضوعی دربارهٔ اهل کتاب جلسهٔ دیگری میخواهد؛ جلسهٔ آینده قصد دارد جنگ احد و مواجهه با کفار را در دو جلسه بگوید.
→ متنِ کاملِ این جلسه