او بحث را با یک مرور کلی روی سورهٔ انبیا و نکات مبهم آن شروع میکند. سوره از فاصلهٔ دور سه بخش دارد: قسمت ابتدایی، قسمت میانی که داستانهاست و قسمت انتهایی که کوتاهتر است. محتوای کلی سوره روشن است، ولی در جزئیات این تئوری همه چیز را توجیه نمیکند. در پایان به چند آیهٔ دشوار اشاره میکند و گام دوم را به جلسات بعد میسپارد.
ساختار سهبخشی سوره
او میگوید عنوان سوره به نظر میرسد با محتوا متناسب است، چون در میانهٔ سوره داستان حضرت ابراهیم و اشارهٔ مفصل به سلسلهٔ انبیا هست.
او یادآوری میکند که در سورهٔ انعام هم داستان حضرت ابراهیم داستان میانهٔ سوره بود و از نظر محتوا هم شباهتهایی بین دو سوره هست: مباحثه با مشرکین که به توحید و در نتیجه به آخرت اعتقاد ندارند و مورد خطاب و انذار انبیا هستند. به نظر میرسد قطعهبندی کلی سوره خیلی ساده باشد. قسمت ابتدایی طولانیترین قسمت است، از آیهٔ اول تا ابتدای آیهٔ ۴۸ که میگوید «و لقد آتینا موسی و هارون»، یعنی ۴۷ آیه و نزدیک ۴ صفحه و نیم از ۱۰ صفحه.
داستانهای انبیا در میانهٔ سوره
او میگوید در قسمت دوم هر قسمت مربوط به یکی از انبیاست، پس قطعهبندی ضروری و قطعی ایجاد میشود. پیامبران پشت سر هم میآیند و هر کدام یک داستان کوتاه دارند، به غیر از حضرت ابراهیم که داستانش نسبتاً مفصل است. به گفتهٔ او در بعضی سورهها سلسلهٔ انبیا خیلی عام گفته میشود و به فرازهای خاص اشاره نمیشود؛ ولی در این سوره رنگآمیزی بیشتری هست: از حضرت ابراهیم فراز بتها را شکستن و پرتاب در آتش، و از حضرت یونس آیات معروفی که همه حفظ هستند. دربارهٔ ایوب هم از لحظههایی خاص و استثنایی از نبوت گفته میشود، هرچند تأکید روی دعوت مشترک همچنان هست.
تصویر کلی: غفلت مردم و انذار انبیا
او میگوید این سوره را میتوانید بفهمید که دربارهٔ چه صحبت میکند. بعضی سورهها واقعاً پیچیدگیای دارند، و مثلاً شاید در سورهٔ نحل بهراحتی نتوانید در نگاه اول بگویید محتوای کلیاش چه هست، چون از قطعاتی تشکیل شده که شاید خیلی متجانس به نظر نرسد.
در ابتدای سوره تصویر مردمی هست که در غفلت به سر میبرند و درکی از جهان، مرگ و زندگی پس از مرگ پیدا نکردهاند و در حال بازیاند. به آنها باید هشدار داده شود که توحید را درک کنند، از شرک دوری کنند و کارهای خوب انجام دهند تا سعادت اخروی به دست بیاورند. انبیا آمدهاند تا مردم را از غفلت دربیاورند. سوره از این میگوید که معاصرین پیامبر دعوتش را قبول نمیکنند، استدلالهایی دربارهٔ توحید میآید، و انبیای گذشته هم همین درگیری را با مردم داشتند.
او میگوید بخش ابتدایی انگار یک سری مباحث تئوری را در مقابل کسانی که مورد دعوت پیامبر هستند مطرح میکند. بعد وارد قسمت تاریخی سوره میشویم که نشان میدهد این مقاومتها همیشه وجود داشته؛ انبیا نجات پیدا کردن و بقیه به عذاب دنیوی دچار میشوند که مقدمهٔ عذاب اخروی است. قسمت انتهایی تصاویری از عذاب و لحظهٔ رستاخیز است و بازگشت به همین معاصرین.
جزئیات و ناهماهنگی با این تئوری
او میگوید اینکه چرا داستان انبیا وسط آمده و آن دو تا مقدمه و مؤخره شدهاند، اگر میخواست در یک جلسه صحبت کند، به نظرش قابل توجیه بود. ولی وقتی وارد جزئیات میشویم، این توجیه کلی آنقدر هم جزئیات را توجیه نمیکند.
مثال او ترتیب داستانهاست: از موسی و هارون شروع میشود، بعد برمیگردیم به ابراهیم و لوط و دوباره به نوح، بعد به داوود و سلیمان و ایوب میرسیم و چند اسم مثل اسماعیل و ادریس و ذالکفل میآید، دوباره یونس، و در انتهای سلسله زکریا و مریم و مسیح. به گفتهٔ او آن تئوری توجیه نمیکند که این رفت و برگشتها برای چه اتفاق میافتد.
او اعتراضی هم میآورد: به هر ترتیبی انبیا را ذکر کنید فرقی نمیکند و لازم نیست ترتیب خطی باشد، چون در هنر پستمدرن شکستن ترتیب خطی قاعده شده است. میگوید «حالا فرض کنید پذیرفتیم»، ولی آیا آن توجیه میگوید چرا مثلاً به داوری داوود و سلیمان دربارهٔ گوسفندان یا به سلطهٔ آنها بر طبیعت اشاره میشود؟ داستان ایوب اصلاً در مقابل نبی دعوتکننده نیست؛ او به مشکلی دچار شده و دعا میکند. اگر منظور صرفاً این باشد که انبیای گذشته هم انکار قوم را داشتند و پیروز شدند، به نظر او این با آنچه در سوره میبینیم خیلی سازگار نیست و تئوری را باید دقیقتر کرد.
او میگوید بعضی از نکات و صحنههای این داستانها یگانه هستند، برخلاف صحنههایی مثل دعوت یا وحی به حضرت موسی که بارها تکرار میشوند. بعضی قسمتهای داستان ابراهیم و دعای خاص حضرت یونس، احتمالاً در شکم ماهی، را جای دیگر نمیبینید، و داوری سلیمان و داوود هم اختصاصاً در این سوره است.
نبی، خبر بزرگ و محتوای دعوت
او میگوید این سوره دربارهٔ دعوت انبیاست؛ قسمت مشترک آن دعوت به توحید است که مهمترین موضوع قرآن است. واژهٔ نبی یعنی کسی که خبری میآورد، و به گفتهٔ او انگار این خبر بیش از اینکه توحید باشد، خبر وجود قیامت و آخرت است. به «عم یتساءلون عن النبأ العظیم» در سورهٔ نبأ اشاره میکند و میگوید فکر میکند معمولاً توافق هست که این نبأ عظیم خبر زندگی ابدی و بهشت و جهنم است. به گفتهٔ او مردم اکثراً میدانستند خالقی وجود دارد و اینکه کسی بگوید بتهای شما مؤثر نیستند شاید آنقدر خبر تکاندهندهای نبود.
او با این حال میگوید انتظار اینکه سوره تمرکزش روی قیامت و داوری باشد درست نیست، چون پرسش این است که برای چه داوری میشوند و از چه باید بترسند؛ نجات در توحید است. سوره با انذار شروع میشود و با انذار خاتمه پیدا میکند و قیامت در آن پررنگ است، ولی محتوای اصلی توحید است. موضوع اصلی دعوت انبیا توحید است، ولی از نظر خبر، زندگی پس از مرگ شاید قسمت تکاندهندهٔ دعوت انبیا باشد.
آغاز و پایان سوره
او میگوید عادت داشت در ابتدای بحث، مخصوصاً با سورهای که ابهام دارد، به ابتدا و انتهای سوره یا واژههای پرتکرار اشاره کند. دربارهٔ این سوره نیاز نبود، ولی حالا که یک دیدگاه کلی داریم، بهعنوان تأیید دیدگاهمان به آنها اشاره میکند.
سوره با آیات «اقترب للناس حسابهم و هم فی غفله معرضون» شروع میشود و تصویر مردمی را میدهد که مشغول حیات دنیوی خودشاناند و در حال بازی هستند. این غفلت در مقابل نبأ و کار انبیاست: انبیا میخواهند خبر مهمی را برسانند که اینها از آن غافلاند.
انتهای سوره هم به همین محتوا برمیگردد: از آیهٔ «و ما ارسلناک الا رحمه للعالمین» به همین مردم بگو «فهل انتم مسلمون». به گفتهٔ او ابتدا و انتهای سوره تصویر خود پیامبر است به عنوان یک نبی در مقابل قوم خودش، با انکار و غفلت قومش، دعوت به توحید و انذار نسبت به آخرت.
واژههای پرتکرار و «بل»
او به «نظم قرآن» آقای عبدالعلی بازرگان اشاره میکند: از پر تکرارترین واژهها واژهٔ آلهه یا اله است که به شرک اشاره میکند؛ عبادت به توحید اشاره دارد؛ و ذکر و اعراض همان کاری است که انبیا انجام میدهند و کاری که در مقابل انجام میشود. دو نکتهٔ دیگر او واژهٔ ظلم است و استجابت دعای رسولان و نجات رسولان.
از اینها به گفتهٔ او شاید استجابت دعای رسولان تنها قسمتی باشد که با تئوری دمدستی ممکن است به نظر بیاید که نه اینکه سازگار نباشد، ولی انتظارش را نداریم. نمونهٔ آن «فاستجبنا له» است برای نوح، ایوب، ذالنون و زکریا. نمیخواهد بگوید این تئوری را به هم میریزد، ولی بعضی از این استجابت دعاها ربطی به نبوتشان ندارد: زکریا دعا میکند و یحیی به او داده میشود.
او میگوید سایر عبارات پرتکرار خوب سازگارند و تأیید میکنند که آن تئوری اولیه تئوری خوبی است. بعد چیزی را میآورد که در «نظم قرآن» نیامده و نمیخواهد نتیجهٔ مهمی از آن بگیرد: واژهٔ «بل» که فکر میکند ۱۲ بار در این سوره آمده؛ دقیق یادش نیست و با جستوجو پیدا کرده است. به گفتهٔ او شاید در سورهٔ بقره ۵ یا ۶ تا و در آلعمران و نساء دو سه تا باشد؛ خودش نشمرده است.
او نمونه میآورد: «بل قالوا اضغاث احلام بل افتراه بل هو شاعر» و آیهٔ حضرت ابراهیم که میگوید «بل فعله کبیرهم». میگوید همانطور که سورهٔ انعام را شاید «قولنامه» نامیده باشد، این سوره را هم میشود «بلنامه» نامید، چون تعداد بلها خیلی زیاد است.
آیات دشوار و ادامهٔ بحث
او میگوید یک تئوری کلی داریم که با ابتدا و انتهای سوره و با اسم سوره سازگار است و با تکرارهای واژهها تا حدود زیادی سازگار است، ولی اگر بخواهیم جلوتر برویم وارد بحثهای ظریفی میشویم که ممکن است دشوارتر باشد. چند آیه هست که درک اینکه چه میگویند سخت است و گاهی ترجمه هم مشکل ایجاد میکند.
نمونهٔ اول آیهٔ ۱۰ است که میگوید در آن «فیه ذکرکم»؛ اینکه این یعنی چه مورد اختلاف است و او میگوید راحت نمیتوانیم بفهمیم. نمونهٔ دوم آیات استدلالی دربارهٔ توحید یا معاد مثلاً از آیهٔ شانزدهم تا بیستوسوم یا بیستوچهارم است که فلاسفه و حکما به آن علاقهمندند، مثل «لو کان فیهما آلهة الا الله لفسدت». او نمیخواهد بگوید اینها جزو مشکلات به معنای نفهمیدن ترجمهاند، ولی اینکه استدلالها دقیقاً چه را ثابت میکنند و آیا استدلال هستند یا نه، درک عمیقش راحت نیست.
او دربارهٔ آیهٔ یأجوج و مأجوج میپرسد چه ارتباطی بین یأجوج و مأجوج داستان ذوالقرنین در سورهٔ کهف با برپا شدن قیامت هست. دربارهٔ ابراهیم میگوید اگر «بل» را «شاید» ترجمه کنیم، ترجمهٔ متعارفی نیست؛ اگر «بلکه» بگوییم، ادعا کرده است «فعله کبیرهم هذا»، و بحث زیاد است که آیا این حرف درست، غلط یا کذب است و آیا مجاز است چنین حرفی بزند.
او میگوید قصد داشت صفحهٔ اول را بخواند و چند نکته بگوید، ولی با آفلاین شدن جلسه «حقیقتاً روحیهشو خیلی ندارم» و میخواهد زودتر جلسه را تمام کند. جلساتی که در آینده میآید این است که ببینیم با یک تزریقی از این تئوری چقدر میشود بعضی از ناهماهنگیهایی که آیات با آن تئوری دارند را جبران کرد.
→ متنِ کاملِ این جلسه