او میگوید در جلسهٔ اول سوره را به سه قسمت تقسیم کرده بود، با انذار نسبت به عواقب ظلم و کفر و دعوت پیامبران به توحید؛ ولی داستانهای انبیاء با این تئوری سازگار نیست و باید آن را تنگتر کرد. در این جلسه از ابتدای سوره آیهها را میخواند: قطعهٔ اول از آیه یک تا ۱۵، تصویر مردم در غفلت و لهو و لعب، حرفهایی که دربارهٔ پیامبر و قرآن میزنند، و درهم شکستن قریههای ظالم.
تنگتر کردن تئوری
او میگوید جلسهٔ اول دید که سوره با انذار شروع میشود و موضوع اصلی دعوت پیامبران توحید است. حرف او این است که تئوری اولیهٔ یک متن بیش از اندازه فراگیر نباشد؛ اینکه هدف سوره بیان توحید یا دعوت به تقوا باشد برای هدف یک سوره خیلی گشاد است، مثل لباسی که باید پرو کرد و جاهایی را تنگ کرد.
با این حال جزئیاتی هست که سازگار نیست: اگر داستان ابراهیم را کنار بگذاریم، داستانهای ایوب و ذوالنون، داوود و سلیمان نه چندان حالت انذاری دارند و نه ارتباطشان با قومشان مطرح است، و ترتیب نام انبیاء، از موسی و هارون تا مریم، خطی نیست. قصدش این است که از ابتدای سوره آیهها را بخواند و با تئوری کلی مقایسه کند.
قطعهٔ اول و نشانههای لفظی
او میگوید آیه ۱ تا ۴۷ را میشود مقدمه نامید، که نصف سوره است. نشانهٔ روشن جدا کردن قطعه این است که سوره با مردم در حال بازی و غفلت شروع میشود و بعد از ۱۵ آیه در آیه ۱۶ برمیگردد که آسمان و زمین را لاعبین خلق نکردیم و اینجا جای بازی نیست؛ پس آیه یک تا ۱۵ بلاک مشخصی است.
او میگوید مطالعات قرآنی آکادمیک در غرب از دههٔ ۹۰ و بیشتر در بیست سال اخیر به این نکات دقت میکنند؛ شاید با آشنایی با تفسیر آقای اصلاحی و مکتب پاکستانی شروع شده باشد، شاید هم مستقلاً. آنان بیشتر روی نشانههای لفظی کار میکنند، یک جور ماشینی، و با تکرارها تقسیمبندی داخل سوره را درمیآورند؛ اصطلاحی که برای پیدا کردن مقالاتشان باید جستوجو کرد structural divider است.
شروع غافلگیرکنندهٔ سوره
به گفتهٔ او سورهها شروعهای متنوعی دارند و بعضی، مثل نبأ و همین سوره و حج، شروع غافلگیرکننده با حالت انذار دارند که رعبآور است، در برابر شروعهای خیلی آرامتری مثل طه و مریم. تصویر آغاز، مردمی است که اقترب للناس حسابهم و در غفلت و در حال بازی هستند؛ به نظر او آدمهای رشدنیافته که در حالت کودکی ماندند. این تصویر به نگرانی پیامبر دربارهٔ قومش نزدیک است که بارها به او تذکر داده میشود خود را به کشتن میدهی ولی ایمان نمیآورند.
بازی به گفتهٔ او کل حیات دنیاست، چنان که آیهٔ ۲۰ سورهٔ حدید میگوید: مردم شغل پیدا میکنند و پول و خانه و ماشین بهتر میخواهند و خودشان را با دیگران مقایسه میکنند، و این بازی قراردادی است که در آن امتیاز جمع میکنند. لهو سرگرمی است و قوای شناختی را ضعیف میکند؛ و امنیتی که شرکت در بازیهای جامعه به آدم میدهد باعث میشود نتوان آنها را به راحتی از غفلت بیرون کشید.
او میگوید مدام ذکر یادآوری میشود ولی نمیپذیرند. تأکیدش این است که سوره با انذار شروع میشود و شاید این تصویر همان چیزی است که در تمام سالهای دعوت جلوی چشم پیامبر بود و برایش تنشزا بود؛ در بعضی سورهها آیاتی میآید که پیامبر را آرام کند، ولی اینجا تصویری ارائه میشود که برایش تنشزا است.
نجوا، قرآن و معنی حسابهم
اولین سخنی که نقل میشود این نجوا است که الذین ظلموا میگویند آیا این جز بشری مثل شماست و آیا سحر را میپذیرید و نگاه میکنید. به جای اینکه به اصل پیام توجه کنند، اولین توجه آنها این است که این چه کسی است؛ به گفتهٔ او مشرکین گویی خودشان را در سطحی نمیبینند که ارتباطی مانند وحی داشته باشند و واسطههایی لازم دارند، که تصویر حقارتباری نسبت به انسان است، در برابر نگرش توحیدی که انسان مستقیماً با خدا ارتباط دارد.
نکتهٔ دوم موضوع قرآن است: واژهٔ سحر دربارهٔ خود کلام خدا به کار میرود، و بعد میگویند خوابهای پریشان، افترا، شاعر. او فکر میکند اگر این را در قطعهٔ ابتدایی نبینید فهم سوره ممکن است دشوار شود؛ همان بحث همیشگی است که معجزه میخواهند و کلام خدا معجزهٔ پیامبر است، و آیه ۶ پاسخ است که قریههایی که هلاک شدند ایمان نیاوردند، آیا اینها ایمان میآورند؟ میگوید به نظر میآید باب معجزات بسته شد و این سؤال شاید هنوز برای بعضی باشد.
دربارهٔ حسابهم در آیه اول سه ایده هست: مرگ نزدیک است و مردم وارد مرحلهٔ حسابرسی میشوند، یا اینکه قیامت نزدیک است چنانکه در ترجمهها هست، یا اینکه احتمال نزول عذاب بر همین مردم هست. او میگوید سومی با سیاق آیات نزدیکتر است و به نظر میآید با ادامهٔ بحث پررنگتر است؛ تفاوت عمدهای میان آنها نیست.
ظلم و کفر، تصویرهای ناسازگار از پیامبر
او میگوید چرا الذین ظلموا گفته شده نه الذین کفروا؟ ظلم بارها در چنین محتوایی آمده و در این سوره تعمداً تکرار میشود و فرازهای مختلف را به هم ربط میدهد، مثل آیه ۱۱ و آیه ۱۴. کفر به گفتهٔ او حالت شناختی و کرختی شناختی است که در اثر ظلم به وجود میآید؛ ظلم کارهایی است که نباید میکردیم و کردیم و میشود از آن پشیمان شد، ولی کفر حالتی است که به آدم دست میدهد و نمیشود از فردا آن را کنار گذاشت.
او میگوید کسانی که پیامبر بودن او را نمیپذیرند تئوری درست میکنند که پیامبر چه میکند، مثل کتاب ۲۳ سال: از اول تا آخر معلوم نمیشود پیامبر چه آدمی بود، و چند تصویر ناسازگار میدهد: اسکیزوفرنیک، شهوتران، باهوش، قدرت طلب و آدمی مصلح و خوش قلب. آیهای که با سه «بل» میآید هم همینطور است. به نظر او کسی که فقط میخواهد بگوید این وحی نبود کافی نیست و باید در مقابل پدیدهٔ وحی تکلیف خود را روشن کند.
او میگوید این حالت نفی است مانند آتئیسم که معلوم نیست چه میگوید و فقط میخواهد بگوید خدا نیست؛ آیهٔ سه «بل» مردمی را نشان میدهد که حاضرند هر چیزی بگویند جز چیزی که خودش میگوید، و همین حرف را خندهدار کرده است. آیه ۶ هم میگوید اگر معجزهٔ دیگری هم بیاوریم ایمان نخواهند آورد.
بشر مثلکم و اهل ذکر
پاسخ ایراد بشر مثلکم این است که پیامبری که غیر بشر باشد نبوده؛ به غیر از مسیح که ممکن است دربارهٔ او شبههای باشد، موسی و نوح هم بشر بودند. مفهوم وحی با تکرار نوحی الیه در آیه ۲۵ و انتهای سوره دوباره میآید. اهل ذکر را او اهل کتاب میفهمد، چون ذکر در قرآن در موارد دیگر به جای کتاب به کار میرود، و دلیلی نمیبیند که کنجکاوی زیادی کند که اهل ذکر عرفا باشند.
آیهای که میگوید پیامبران جسدی نبودند که غذا نخورند و خالد هم نبودند، به گفتهٔ او چیزی را میگوید که حتی مسیحیان هم میپذیرند: مسیح غذا میخورد و در بازار راه میرفت. شاید این آیه به همین دلیل آمده است؛ ایرادی که در پیامبر میبینند در همهٔ پیامبران بود. تناقض آنان هم این است که هم میگویند مثل پیامبران دیگر معجزه بیاور و هم میگویند تو بشری.
آیات ۹ تا ۱۵
آیه ۹ میگوید وعده را راست کردیم و پیامبران را نجات دادیم و مسرفین را هلاک کردیم، و آیه ۱۰ کتابی که ذکر شما در آن است. او میگوید پیامبرانی مثل صالح کارهای محیرالعقول کردند ولی اینجا کتاب داده میشود و باید قدر آن را بدانند. فیه ذکرکم دو معنا دارد: تذکر برای شما، یا انعکاس ذکر خود معاصرین پیامبر در کتاب؛ او دومی را ترجیح میدهد ولی اصراری ندارد و آن را نکتهٔ فرعی میداند. مهم این است که در آیه ۱۰ صراحتاً از نزول کتاب یاد میشود.
او تخیلی دارد که خودش میگوید قابل اثبات نیست و نمیتواند بر آن استدلال کند: شاید نجوای پنهانی ابتدای سوره عیناً در مجمع مخالفین پیغمبر گفته شده باشد و در قرآن نازل شده باشد، که حالت اعجاز دارد؛ و شاید ذکرکم همین بازتاب باشد.
در آیات ۱۱ تا ۱۵ میگوید چقدر قریههای ظالم را درهم شکستیم و قوم دیگری آوردیم؛ به نظر او این تثبیت میکند که اقترب حسابهم همراه با تهدید است و معاصرین پیامبر در معرض ایناند که مانند بعضی از قریههای دیگر درهم شکسته شوند. رکض را معمولاً فرار گرفتهاند و یک بار دیگر در قرآن دربارهٔ ایوب به معنای ضربه زدن با پا آمده؛ طبق خوانش معمول آنان وقتی عذاب را حس میکردند میخواستند فرار کنند و میگفتند ای وای ما ظالم بودیم، تا اینکه درو شده و خاموش شدند.
برای این آیات دو خوانش هست: در یکی اقوامی که عذاب را حس میکردند میفهمیدند جزء ظالمین بودند و فرصت بازگشت به مساکن و سؤال به آنان داده میشد ولی نهایتاً عذاب میشدند؛ در دیگری آیه ۱۳ حالت تحقیر و تمسخر دارد. اکثریت مفسرین به نوع دوم، یعنی خواندن با حالت تمسخر، گرایش دارند و او بحث را به بعد میگذارد، هر دو را آپشن میگذارد و هر دو را با حرفهایش دربارهٔ سوره سازگار میداند.
ادامهٔ برنامه و پرسش و پاسخ
او میگوید دربارهٔ آیه ۹ تکرار تم استجابت دعای پیامبران و صادق بودن وعده، زمینهساز محتوایی است که دفعهٔ قبل با تئوری ناهمگون به نظر میآمد. ایدهای هم دارد که نمیداند جلسهٔ آینده کدام را انجام دهد: داستان ابراهیم را به دلیل انطباقش با بعضی نکات قسمت اول به موازات آن بخواند و بقیهٔ داستانهای انبیاء را برای بعد بگذارد.
در پرسش و پاسخ یکی پرسیده چرا دربارهٔ مسئلهٔ شر توضیح نمیدهید؛ او میگوید مسئلهٔ شر مسئلهٔ انبیاء نیست و دربارهٔ آن در جلسات آفرینش صحبت کرده است. یکی از دوستان اشاره کرده که در سورهٔ کهف و داستان خضر هم بحث مسئلهٔ شر بود، و او دوستان علاقهمند را به سخنرانیهای آقای جفری لنگ ارجاع میدهد.
→ متنِ کاملِ این جلسه