او در این جلسه مقدمات سوره را میگوید و جزئیات را برای جلسهٔ آینده میگذارد. از شروع غیرمعمول سوره و جایگاهش میان سورههای قرآن آغاز میکند و میگوید نبوت پیامبر در اینجا با نبوتهای پیشین فرق دارد. بخش بزرگ جلسه به جنگ و جهاد در اسلام، دیدگاههای مختلف دربارهٔ آن و نظر خود او میپردازد و با پرسش و پاسخ تمام میشود.
آیهٔ اول و جایگاه سوره
او میگوید سورههای قرآن از نظر فرم با هم فرق دارند و سبک متداول شروع یک متن در آنها رعایت نمیشود؛ تنوع آیههای اول جالب است، مثلاً سورهٔ انسان با یک پرسش شروع میشود. میگوید میشود انفال را نمونهٔ کلاسیکی دانست: به جای مقدماتی منظم، سوره با «يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفَالِ» شروع میشود و از همین نیمآیه میفهمید جنگ شده، مسلمانان پیروز شدهاند و سر تقسیم غنائم انگار مشکلاتی پیش آمده است.
او این شروع را اگر اشتباه نکند با صحنهٔ ابتدایی فیلم پنجرهٔ عقبی هیچکاک مقایسه میکند. به نظر او آیهٔ اول مقدمهٔ فوقالعاده قاطع و پرتحرکی است و مونتاژ کل سوره هم ترتیب خطی ندارد: به وسط ماجرا پرتاب میشویم و بعد بخشهایی از جنگ بدر و صحنههای دیگر را میبینیم.
او میگوید چهار سورهٔ اول قرآن جایگاه اسلام را بهعنوان دینی جدید در ادامهٔ سنت انبیا تبیین میکردند و کمتر موضوع کفار و مشرکین در آنها مطرح است. انعام نخستین سورهای است که دربارهٔ مشرکین است، به شکل بررسی تاریخی مقابلهٔ انبیا با آنها، و انفال دربارهٔ رابطهٔ معاصر این پیامبر با مشرکین مکه و درگیری نظامی میان آن دو است. سورهٔ توبه با آن موضوع مشترک دارد، ولی انفال در دو سه سال اول هجرت پس از بدر نازل شده و توبه در اواخر هجرت پس از فتح مکه.
نبوتی که با پیشینیان فرق دارد
او میگوید در انعام و داستانهای پیامبران الگو این است که انبیا دعوت میکنند، پذیرفته نمیشوند، میخواهند پیامبر را بکشند یا بیرون کنند و عذاب الهی نازل میشود؛ حضرت لوط نیرو جمع نمیکند با قومش بجنگد. به گفتهٔ او حضرت موسی از این الگو فاصله دارد، چون رسالتش خروج بنیاسرائیل از مصر بود و کل قوم فرعون مجازات نشدند.
اما در انفال پیامبر ظهور کرده، قومی کافر او را نمیپذیرند و برخلاف انتظار موفق میشوند او را از شهر بیرون کنند، و عذابی هم نازل نمیشود. به آیهٔ «وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ» اشاره میکند که حالت فلاشبک دارد. میگوید این هجرت خواستنی نبود و قرآن بارها اخراج را ظلم مینامد؛ به نظر او انفال ادامهٔ چهار سورهٔ اول نیست و به نوعی ادامهٔ انعام است.
او میگوید عادتش است به آیهٔ معروف سوره اشاره کند و «وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى» را مورد علاقهٔ عرفا میداند، چون پارادوکسیکال است: فعلی که هم به پیامبر نسبت داده میشود و نسبت داده نمیشود و هم به خدا. دربارهٔ آن بیشتر صحبت نمیکند، چون با مباحثی که میخواهد بگوید ارتباط ندارد.
جهاد و خشونت: دو مقدمه
او میخواهد دربارهٔ جهاد، قتال و خشونت در اسلام بحث کند؛ میگوید مسلمانان، بهخصوص شیعیان، تعهدی ندارند از عملکرد مسلمین در طول تاریخ دفاع کنند، و اهل سنت هم دستکم باید از جنگهای زمان ابوبکر و مخصوصاً عمر دفاع کنند و میتوانند از خلفای بعدی دفاع نکنند. شهرت مسلمانان به جنگ و جهاد قطعاً بیش از اندازهٔ واقعیاش توسط مسیحیها و یهودیها تبلیغ شده است. آنچه باید از آن دفاع کرد قرآن و سیرهٔ پیامبر است، نه هر کاری که مسلمانان در ۲۳ سال رسالت انجام دادند، چون جاهایی از امر پیامبر تمرد کردند.
او میگوید شبههٔ خشن بودن اسلام برای مسلمانان مدرن مهم شده، ولی ما در روح زمانهای زندگی میکنیم که حرف و ادعای زیادی دربارهٔ عدم خشونت دارد، شاید چون وارث قرن بیستمی پر از خونریزی هستیم. فکر میکند در دوران افراط نسبت به علاقه به عدم خشونت هستیم، و میگوید اینکه کسی فکر کند بشر میتواند به دنیایی برسد که ملتها ارتشهایشان را منحل کنند و هیچ اتفاق بدی نیفتد حالت کودکانه دارد.
او میگوید دینی که مطلقاً به عدم خشونت معتقد باشد نمیتواند مثلاً عبادت علنی یا حج داشته باشد؛ در اسلام هم مثل ادیان ابراهیمی دیگر جواز جنگ هست، هرچند دیر صادر شده. میگوید ممکن است عدهای آرزو کنند پیامبر دورتر میرفت و بدون خونریزی مکه را فتح میکرد، ولی مسلمانان مدینه صرفاً کار تبلیغاتی نمیکردند.
طیف دیدگاهها دربارهٔ جهاد
او میگوید یک سر طیف کسانیاند که اسلام را خشونتگرا میدانند و به جنگهای پس از پیامبر هم مثبت نگاه میکنند؛ از علمای اهل سنت رهبران القاعده را مثال میزند. به نظر میرسد بدون شاهد قرآنی هم حرف نمیزنند: به آیهٔ «وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ» و «لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ» استناد میکنند و فکر میکند بیشتر شواهد در همین سوره و توبه است.
او میگوید مستشرقینی که اسلام را دین خشونت میدانند هم این استشهادها را درست میدانند. در همین سوره میشود آیهٔ «فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلَالًا طَيِّبًا» را شاهد آورد؛ ممکن است عدهای ادعا کنند اسلام به جنگ دعوت کرده و با غنیمتگیری به مؤمنین انگیزه داده است. در سر دیگر طیف کسانیاند که عدم خشونت را به اسلام نسبت میدهند، که به نظر او دور از ذهن است، هرچند در قرآن آیههایی مثل فِي السِّلْمِ كَافَّةً هست.
او میگوید عقیدهٔ متداولتر و معقولتر این است که جهاد صرفاً دفاعی بوده: پیامبر مسالمتآمیز از مکه مهاجرت کرد و قریش لشکرکشی میکرد، و آیاتی مثل «أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا» را شاهد میآورند. فتنه در قرآن یعنی اخراج و آزار. به نظر او حق با این افراد است که سیاست جنگی اسلام بیشتر دفاعی بوده تا تهاجمی، ولی میخواهد از همین سوره نکتههایی بگوید که کمی شک و شبهه ایجاد میکند.
رفتارهای ایذایی و جنگ بدر
او میگوید در تاریخ اسلام میخوانیم مسلمانان در همان اوایل مدینه رفتارهای ایذایی نسبت به رفتوآمد تجاری قریش داشتند و اوجش بدر بود: کاروانی بزرگ که ظاهراً بیشتر مال ابوسفیان بود به سمت مکه میرفت و مسلمانان از مدینه خارج شدند که آن را متوقف کنند و اموالش را بردارند. میگویند اموال مهاجران در مکه مصادره شده بود. در عین حال همیشه میشود دربارهٔ اینکه یک درگیری کوچک به دستور پیامبر بوده یا نه تشکیک کرد.
او به آیهٔ «وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ» اشاره میکند و میگوید این در تاریخ ثبت شده و نشان میدهد حرکتهای ایذایی علیه اقتصاد قریش وجود داشت و مسلمانان فقط کشاورزی و تبلیغ نمیکردند. طرفداران نظریهٔ دفاعی میگویند اموال مسلمانان دزدیده شده بود، ولی به نظر او این ایذا غیرقابل اجتناب نبود.
او میگوید بدر در غزوات مورد استثنایی است، چون اول مسلمانان حرکت کردند و قریش به مقابله آمد، برخلاف احد یا احزاب. اگر بخواهد از طرف آدمهایی که معتقدند جنگ فقط حالت دفاع داشته دفاع کند، دفاعشان این است که این هم دفاع از اموال بوده که به نظر او دفاع خوبی نیست؛ از حاضران میپرسد اگر کسی دفاع بهتری دارد بگوید.
مسجدالحرام، تبصرهٔ او
او میگوید میخواهد دفاعی بودن جنگ را تعدیل کند: به نظر او یک مورد حالت استثنا دارد، اینکه مکه و کعبه مال مسلمانان است. مسلمانان نسبت به مسجدالحرام حالت تهاجمی داشتند و باید داشته باشند؛ انگار دستور داده شده آن را بگیرند، پاکسازی کنند و حج را به راه بیندازند. فکر میکند اگر مکه در سال هشتم هجری تسلیم نمیشد و تا آخرین نفر برای ماندن بتها میجنگید، مسلمانان هم میجنگیدند.
تبصرهٔ او این است که مسجدالحرام باید در اختیار مسلمانان باشد و بت نداشته باشد، مثل یک مالکیتی که خداوند در اختیار مسلمانان گذاشته؛ باز نگه داشتن راه حج وظیفهٔ مسلمانان است و آنها رفتهاند که برگردند. میگوید دهها آیه هست که میگوید با اینها بجنگید، ولی اگر آنها کاری به کار شما نداشتند نمیگوید بجنگید اینها را مسلمان بکنید. بنابراین جهاد را بهجز این یک مورد دفاعی میداند و رفتارهای ایذایی مانند جنگ چریکی پیش از بدر را برای مسلمانان طبیعی میداند، هرچند درگیری بزرگ نمیخواستند.
یکی از حاضران میگوید مسئلهٔ اساسی صدّ از مسجدالحرام است نه مالکیت. او میگوید صدّ بیشترین تواتر را دارد و قطعاً مهمترین است، ولی وضعیتی که مشرکان هم بیایند و بتها بمانند قابل پذیرش نبود، چون بعداً مشرکان از حضور نهی میشوند. صلح حدیبیه را وضع ایدهآل نمیداند و دربارهٔ اینکه همهٔ آنچه باز بودن راه حج قلمداد میشود را تأمین کرده باشد شک دارد. میگوید با حاضر روی وظیفهٔ باز نگه داشتن راه حج توافق دارد و اینکه مالکیت نتیجهٔ تخلف مشرکان باشد یا ذاتی، به نظرش میشود ترکیب کرد.
عذاب الهی به شکل جنگ
او میگوید در خطابهای سوره به پیامبر آمده که مشرکان میگفتند اگر این حق است بر ما از آسمان سنگ ببار، و آیه میگوید «وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ»، و بعد «وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ». این آیه را کلید مهمی برای فهم کل سوره و مسئلهٔ جنگ در قرآن میداند: کسانی که شایسته نیستند و راه مسجدالحرام را بستهاند شایستهٔ عذاباند، عذاب به همان معنای کلاسیکی که خداوند عذاب نازل میکرد.
به نظر او محتوای اساسی انفال این است که عذاب الهی، که قبلاً سنگ باریدن یا زلزله بود، این بار به صورت شکست خوردن و کشته شدن در جنگ است؛ انگار پیامبر و پیروانش وسیلهٔ عذاب الهیاند، ولی سنت خداوند همچنان برپاست و فقط فرمش تغییر کرده. ملائکه طبق نقلی که صریحاً در سوره هست در جنگ باعث شکست کفار میشوند و او میگوید همهٔ آیات جنگ و جهاد زمان پیامبر را باید به همین شکل فهمید.
او به آیات «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ» و «قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ» اشاره میکند و روی دومی تأکید دارد: اگر بس کنند بخشیده میشوند و اگر برگردند سنت اولین را میدانند. تعبیری ساده را که علتش را کم بودن اطرافیان پیامبران دیگر میداند به نظرش کاملاً درست نیست؛ نکتهٔ خاص به نظرش این است که قرار نیست همهٔ قریش نابود شوند و پیامبر با پیروزی در جنگ کار جزیرة العرب را به اینجا رساند که همه اسلام را بپذیرند.
او دو نکته را جمعبندی میکند. اول اینکه از آیات قرآن و رفتار پیامبر به نظرش برمیآید اساس این است که جنگ نباشد و اگر آنها جنگیدند ما میجنگیم و بیشتر از آنان حق تجاوز نداریم، با تبصرهٔ مسجدالحرام. دوم اینکه انفال جنگ و جهاد را در همان شکل عذاب الهی مینشاند که بهطور سنتی برای اقوام مشرک نازل میشد.
پرسش و پاسخ
در پاسخ دربارهٔ بدر او میپذیرد که توقیف اموال مسلمانان و ایذاء کاروانهای قریش را میشود رفتار متقابل دانست، ولی احساسش این است که فضای کلی این نیست که مسلمانان فقط عکسالعمل نشان دهند؛ انگار در دلشان بود که باید به مکه برگردند. به نظر او نظریهٔ جنگ در برابر جنگ بدر را خیلی خوب توجیه نمیکند، چون مسلمانان هم با ساز و برگ نظامی رفتند، هرچند کسانی که به آن تئوری معتقدند همچنان میتوانند سر حرف خودشان بمانند.
یکی از حاضران میگوید مانند سنت عذاب دانستن فتح مکه برایش عجیب است چون ابوسفیان و فرزندانش ماندند. او میگوید ابوسفیان میماند ولی دست از کار خود میکشد، و سنت الهی ظهور پیامبر و مواجههٔ او با قوم مشرک است؛ بعدش را باید با تاریخ بنیاسرائیل مقایسه کرد. به روایت مورد علاقهاش اشاره میکند که هر بلایی بر بنیاسرائیل آمد مشابهش بر مسلمانان هم میآید، و میگوید عمداً میگوید روایت مورد علاقهام تا آن را شاهد عقاید خود نیاورده باشد. استناد گرایش سنتی به وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ را هم خندهدار میداند، چون روشن است که ضمیر هم به مشرکین قریش برمیگردد.
در پاسخ به اینکه چرا خدا خواسته مسجدالحرام در اختیار مسلمانان باشد، میگوید دربارهٔ فلسفهٔ حج در جلسات حج یکی دو جلسه صحبت کرده و اینجا نمیتواند همه را تکرار کند؛ دینی مثل اسلام یا یهودیت لازم است عبادتی مثل حج داشته باشد و نقطهای از زمین در اختیارش باشد که از آن دفاع کند. حاضری میپرسد آیا مال کاروان دقیقاً مال تصرفکنندگان بود؛ او میگوید اصراری ندارد کاروان به این منظور مورد حمله قرار گرفته و همهٔ حرفش این است که مسلمانان رفتارهای ایذایی داشتند و کاملاً مسالمتآمیز نبودند.
او میگوید اینکه آن اموال مال کیست به نظرش یک مقدار وسواس است. سپس تصریح میکند که از طرف کسانی که نظریهٔ اول را قبول دارند جواب میدهد: در مسائل سیاسی اجتماعی نمیشود اینطور سختگیرانه حساب کرد و آدمها با هم مخلوطاند، چنانکه عذاب الهی هم گاهی کسانی را میگرفت که فقط سکوت کرده بودند. جلسهٔ آینده را طبق معمول از شروع سوره قطعه قطعه نگاه میکنند.
→ متنِ کاملِ این جلسه