او میگوید سورهٔ انفال تقریباً همهاش دربارهٔ جنگ است و به جنگ بدر و اتفاقات بعد از آن اشاره میکند، ولی این تصور اشتباه است که نکتهٔ خاصی در آن جنگها باشد و سوره دربارهٔ همان جنگ باشد. به گفتهٔ او سوره میخواهد نشان دهد این جنگها ادامهٔ همان سنت الهی است. جلسه با مقدمهای دربارهٔ این سنت شروع میشود، بعد به مسئلهٔ انفال و ساختار سوره میرسد و در پایان به آیهٔ ۱۹ و آیههای جنگ بدر برمیگردد.
جنگ در قالب سنت الهی
به گفتهٔ او سوره به مؤمنین آن زمان و همهٔ مؤمنین بعدی میفهماند که این جنگها چیزی نیست جز ادامهٔ همان سنت الهی: پیامبری ظهور میکند، قومی ایمان نمیآورند، کار به قصد قتل یا آسیب رساندن به پیامبر و مؤمنین میرسد و عذاب الهی نازل میشود. این بار به جای صاعقه یا سنگ از آسمان، کفار در جنگها شکست میخورند و کشته میشوند. او میگوید انگار خداوند این دفعه برخورد ملایمتری دارد، چون تعداد کمی کشته شدند و بقیه، دستکم ظاهراً، ایمان آوردند.
او میگوید این اتفاق ظاهراً خلاف سنت است و شاید حالت عقبنشینی دارد، چون پیامبر مهاجرت میکند. در همین سوره کفار با پررویی میگویند «فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ»، و سوره میگوید ماهیت اتفاق همان است و شکلش فرق کرده؛ آن عقیده از بین میرود و مسجدالحرام فتح میشود.
او تاریخ بشر را مثل کودکی میبیند که بزرگ میشود. پیش از بنیاسرائیل اقوامی مثل قوم لوط و صالح نابود میشدند، ولی از زمان موسی جامعهٔ دینی تشکیل میشود و عذاب به شکل کشته شدن در جنگ است. بعد از حضرت عیسی فضای معنوی تازهای پیدا میشود و شرک رو به زوال میرود. به گفتهٔ او دوران بعد از عیسی و مخصوصاً بعد از پیامبر دوران بلوغ بشر است؛ معجزه کتاب است و نیازی به باریدن سنگ از آسمان نیست.
پاسخ به ربطدادن قرآن به وقایع
او میگوید در سخنرانی یکی از روشنفکرها شنیده که ممکن بود جنگ اُحد اتفاق نیفتد و بر اساس اتفاقاتی که افتاده آیاتی نازل شده، پس قرآن چیز ازلی در لوح محفوظ نیست. او این را حرف ابتدایی میداند: سوره چیزی نمیگوید جز اجرای همان سنت الهی ازلی، و فرمش از پیش تعیینشده است.
دربارهٔ اینکه اگر سؤالی نمیشد جواب نمیآمد، میگوید يَسئَلونَکَ در قرآن حدود ده بار است و همیشه نکته دارد. به گفتهٔ او این سؤالها از بیایمانی و نفسانیت برمیآید و جوابها معمولاً خوشایند نیست؛ مثلاً در سؤال از انفاق جواب «قُلِ الْعَفْوَ» است و او آن را چنین میفهمد که خود این سؤال جرم است.
معجزه متناسب با قوم
او میگوید معجزهٔ هر قوم با وضعیتش مناسبت داشت: فرهنگ مصر پر از جادوگری بود، پس برای اینکه فرق بین معجزه با سحر را بفهمند بهترین داور همان جادوگرها بودند؛ مار موسی ریسمانهای آنها را خورد و جادوگرها به خاک افتادند و ایمان آوردند. برای عربی که اهل شعر و جنگ بود، قرآن و شکستهای مفتضحانه در جنگها اثر داشت، و به گمان او این به آنها حس معجزه داد و فقط تظاهر نبود.
هشدار سوره پس از پیروزی
او میگوید در این موقعیت انتظار نداریم قرآن دربارهٔ تعداد اسبها حرف بزند؛ حرفهای ازلی زده میشود. کسانی که فکر میکنند حرف ازلی باید گزارهٔ کلی بیربط به زمان و مکان باشد، ذهن انتزاعی دارند؛ او با مثال رمانتیسم و رئالیسم میگوید رئالیسم حرفهای مهم را در قالب آدمهای معمولی میزند و به گمان او به هوشمندی بیشتر مخاطب نیاز دارد.
اولین نکته به گفتهٔ او دیدن جنگ در قالب همان سنت الهی است، و نکتهٔ دوم تأکید بر اینکه همهٔ کارها را خداوند میکند؛ آیهٔ «وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ» همین را میگوید. کسانی که اینطور نگاه نمیکنند احتمالاً دچار غرور شدهاند و دنبال غنائم هستند، و سوره این گرایشهای غیرتوحیدی را بیان میکند و به طور تهدیدآمیزی با مؤمنین برخورد میکند.
به نظر او یکی از بیسابقهترین تهدیدها از نظر لحن آیه ۱۹ است: «إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ»، پیروزی میخواستید برایتان آمد، و «وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ». او میگوید شاید اکثر مفسرین آن را خطاب به کفار گرفتهاند و بعداً توضیح میدهد چرا خطاب به مؤمنین است. شاید پررنگترین نکتهٔ سوره به نظرش میل شدید به غنیمت گرفتن است که اسم سوره را توضیح میدهد.
سوره پرده را بالا میبرد و پشت صحنه را نشان میدهد: ملائکه چه کردند و شیطان چه کرد، تا مؤمنین فکر نکنند از شجاعت خودشان بوده. دعوتشان میکند به شکرگزاری و بارها به اطاعت. به نظر او اشارههایی هم به این هست که بعضی پیش از جنگ میترسیدند، تا با یادآوری ایمانشان تقویت شود. پیامهایی هم برای کفار است که این دفعه شکست خوردید، باز هم میخورید، برگردید.
انفال، غنیمتخواهی و ساختار سوره
سوره با سؤال دربارهٔ انفال شروع میشود و به گفتهٔ او هر کس بخواند میفهمد سؤال این است که این اموال به دستآمده مال کیست. بعد از پنج صفحه دوباره به این موضوع برمیگردد، با آیهٔ خمس، و بعد قطعهٔ تازهای شروع میشود تا آیهٔ مربوط به اسیران.
جنگ بدر از نظر خود سوره اینطور شروع شد که راه افتادند اموال یک کاروان را غنیمت بگیرند و ناگهان کار به جنگ کشید؛ خدا میخواست حق را به کرسی بنشاند و ریشهٔ کفار را قطع کند. به گفتهٔ او این حرکت نظامی جانشین عذاب آسمانی است. مؤمنین حتی در جنگ، برخلاف دستور پیامبر، دنبال اسیر گرفتن رفتند و آیهٔ «مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ» نشان میدهد این پیش از تثبیت موقعیت بود. به نظر میرسد شاید شدت لحن به همین علت است، و او میگوید این هشدارها به شکست اُحد اشاره دارد.
نخستین قطعهٔ سوره سؤال انفال، صحنههای جنگ از پشت صحنه، و خطابهایی به مؤمنین و به پیامبر است که اولین هشدارش دربارهٔ پشت نکردن به دشمن است. نیمهٔ دوم با آیهٔ خمس شروع میشود و باز صحنههای جنگ میآید، این بار از سوی کفار و رابطهٔ شیطان با آنها که میگفت «لَا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ». او میگوید این تقسیمبندی یکتا نیست.
آل فرعون و مؤمنین حقیقی
داستانی که تکرار میشود به گفتهٔ او داستان آل فرعون است: در زمان موسی قوم فرعون نابود نشدند چون جامعهٔ دینی تشکیل شده بود، و در جنگها هم بزرگان مثل ابوجهل و ابولهب با افراد نظامی اطرافشان کشته شدند. آیهٔ «كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ» دو بار آمده، و دفعهٔ دوم شدیدتر است: «فَأَهْلَكْنَاهُمْ». او میگوید این آیه حالت پیشگویانه دارد.
ابتدای سوره صفات مؤمنین حقیقی را میگوید و پایان سوره مصداقهایشان را: مهاجرین و انصار اولیه که همهچیز را رها کردند و پناه دادند. به گفتهٔ او آیات نشان میدهد خیلی از اطراف پیامبر اینطور نبودند، و آیهٔ پایانی وعده میدهد کسانی که بعداً مهاجرت و جهاد کنند «فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ».
آل عمران و فعل قُل
او میگوید آل عمران دربارهٔ جنگ اُحد است و انفال دربارهٔ بدر؛ آنجا شکست است و اینجا پیروزی. آل عمران سورهٔ جنگی حساب نمیشود: موضوعش مسائل داخل جامعهٔ ایمانی است، یعنی اکثریتی که «فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ» و منافقین، و از زمینهٔ جنگ اُحد استفاده شده تا این دیده شود. به گفتهٔ او اکثریت مؤمنین حقیقی نیستند و تا ابد هم همینطور خواهد بود.
از مهمترین کاربردهای قُل این است که خدا با کفار مستقیم صحبت نمیکند؛ «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا» داریم ولی «يا أيها الکافرون» نداریم. دربارهٔ «يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفَالِ قُلِ الْأَنْفَالُ لِلَّهِ» حسش این است که فضا طوری است که انگار اینها به کفر نزدیک شدهاند، و میگوید پیامبر در این گفتوگو واسطهٔ رحمت خداست.
صحنههای جنگ و آیهٔ ۱۹
به گفتهٔ او کارهای هزار ملائکه از نوع اتفاقهای معنوی است: بشارت، خواب سبک، باران سبکی که تطهیرشان کرد. ملائکه نه شمشیر زدند نه طوفان آوردند، بلکه قلب مؤمنین را تثبیت کردند و کفار ترسیدند؛ شمشیرها خوب کار کرد.
او میگوید شما آنها را کم دیدید و آنها هم شما را کم دیدند: مؤمنین روحیه گرفتند و کفار بیشتر مغرور شدند و بد جنگیدند. اتفاقها طبیعی است و ملائکه به تعبیر او نرمافزاری دخالت میکنند، نه سختافزاری. آیهٔ «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ» هم میگوید باید دنبال سلاح رفت؛ تا جای ممکن همهچیز طبیعی اتفاق میافتد.
دربارهٔ آیهٔ ۱۹ میگوید خطاب به مؤمنین است: میان «یا ایّها الّذین آمنوا»ها آمده و پیش از آن از امکان غرور و آزمایش مؤمنین صحبت شده. «وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ» به بنیاسرائیل هم گفته میشود. کسانی که آن را خطاب به کفار میدانند مجبورند بگویند کفار را مسخره میکند، و او میگوید قُل ندارد و خدا با کفار چنین خطاب نمیکند.
به گفتهٔ او مسلمانان دوست ندارند حرف بد دربارهٔ مؤمنین زمان پیامبر باشد. همه قبول دارند کسانی که بعد از فتح مکه ایمان آوردند خالص نبودند، ولی میخواهند اهل بدر همه فوقالعاده باشند، و به گمان او مخصوصاً اهل سنت. او میگوید فضای ایمانی اطراف پیامبر از اول تا آخر ناخالصی داشت و مسلمانان در تفسیرها جاخالی میدهند: آنچه به بنیاسرائیل گفته شده را به خودشان مربوط نمیدانند.
→ متنِ کاملِ این جلسه