او میگوید طبق معمول سه جلسهٔ گذشته را یادآوری میکند و دربارهٔ اینکه متن را چه جوری میفهمیم بحث تئوریک میکند. بعد لایهای روانشناختی به فهم سوره اضافه میکند، داستان بقره را شاهد مقاومت در برابر شریعت میگیرد، آن را به سؤالهای انفاق و جنگ وصل میکند و با پرسش و پاسخ تمام میکند.
فهم متن مثل ساختن تئوری
به گفتهٔ او فهمیدن متن مثل درست کردن یک تئوری است که باید در برابر فکتها، یعنی خود اجزای متن، آزمون شود. اگر کسی بگوید سوره یک اعلامیه علیه قوم یهود است، میشود نشان داد تئوریش غلط است: بخش یابنی اسرائیل بخش کوچکی از سوره است و ملاطفت هم در آن میبینید. تئوری خوب باید اجزای متن را توجیه کند.
او به یک علامت سؤال اشاره میکند: در شریعت نماز و روزه از طلاق خیلی کوتاهتر است، انفاق حجم زیادی دارد و بزرگترین آیه قرآن مربوط به قرض دادن است، در حالی که انتظار این بود که اصول و مهمترین قسمتهای شریعت در این سوره بیاید و به نظر میآید اینجوری نیست. قسمت بقره هم تقریباً حجیمترین قطعه است؛ اگر قسمت طولانی مهم است، این را چگونه توجیه کنیم؟
متن معمولاً یک لایه ندارد و لایههای پنهانتر را باید کشف کرد. آنچه جلسهٔ اول گفته شد گویی بیشتر در سطح جامعهشناسی بود: دعوت موسی اجتماعی است و شریعت مربوط به جامعه است نه فرد، و برای همین از موسی به بعد شریعت جدی میشود. او میگوید میشود لایهای روانشناسانه هم افزود که کاملاً با آن منطبق است.
لایهٔ روانشناختی و بیماردلان
ابتدای سوره به گفتهٔ او روانشناسانه است و به قوای شناختی مربوط میشود: بعضی آدمها حقایق دینی را میبینند و گرایش پیدا میکنند، و بعضی ممکن است بدانند درست است ولی آن ارتباط شهودی را برقرار نکنند. الذین فی قلوبهم مرض را بیماری جامعهٔ دینی میداند: آدمها از بچگی تعلیمات دینی میبینند و اکثریت به آن حد از رشد نمیرسند که جزو متقین شوند ولی آن باورها را دارند.
اگر این مقدمه نبود، شاید فکر میکردیم کارکرد اصلی بخش یابنی اسرائیل این است که به خود بنیاسرائیل بگوید خطا کردید و ایمان بیاورید. ولی اگر بپذیریم که شواهد متنی روشنی هست که این الگوی روانشناختی الگوی بنیاسرائیل است، ذهن مؤمنین امت جدید آماده میشود که این مشکل برای آنها هم میتواند پیش بیاید، بلکه حتی ذهنشان به این سمت میرود که حتماً پیش خواهد آمد؛ مسئلهٔ انسانی است، نه مسئلهٔ آن قوم.
او میگوید بخش یابنی اسرائیل دو لایه پیدا میکند: ادامهٔ عهد با بنیاسرائیل، و اینکه آنها الگوی گمراهی آیندهٔ مؤمنیناند. روایت معروفی هست که تا جایی که او میداند بیشتر در کتب اهل سنت نقل شده، که پیامبر گفته تمام مسائلی که برای بنیاسرائیل پیش آمد برای شما پیش خواهد آمد؛ ولی اگر این جمله هم نبود، همین مقداری که از سوره فهمیدهاند همین را میگوید.
ملاطفت با بنیاسرائیل
او میگوید تأثیر عاطفی سوره بر او این است که خدا چقدر صبورانه برخورد میکند و پای عهد ایستاده است. خطاب پایانی یا بنیاسرائیل را شگفتانگیز میداند، چون با همهٔ آنچه گفته میشود دوباره برمیگردیم به همان خطاب اول که راه باز است؛ و حتی اگر آنها بشکنند، تا آخرین لحظه گویی خداوند برای حفظ عهد کوشش میکند.
با دعای پایان سوره، که مؤمنین میگویند باری را که تحملش را نداشتند بر ما مگذار، این بخش جور دیگری فهمیده میشود: گویی بلایی بر سر این قوم آمده است، مثل اینکه به یک بچه یک دفعه تعلیمات سنگینی بدهند. نتیجه میگیرد سوره فقط اعلام دین جدید نیست، اعلام امت جدید است به اضافهٔ هشدار دربارهٔ اتفاقهایی که با الگوی بنیاسرائیل ممکن است بیفتد.
گوساله، گاو و مقاومت در برابر حکم
بخش با نجات معجزهآسا از فرعون شروع میشود و اولین تخلفها به دشواری رعایت توحید برمیگردد: دوست دارند چیزی را ببینند و عبادت کنند. به نظر او اینها از نظر شناختی آمادگی یک خدای نادیدنی مطلق را نداشتند؛ گوساله پرستی در غیاب موسی و درخواست دیدن آشکار خدا، دو تخلف اول، از همینجاست.
او میگوید در تمام منطقهای که زندگی میکردند گاوپرستی جزو مهمترین ارکان پرستش بود و مصر مرکز پرستش گاو مقدس. بنابراین مقاومتشان در برابر کشتن گاو نشانهٔ این است که به سبب قداستی که برای گاو قائلاند برایشان سخت است.
در داستان بقره موسی میگوید خدا امر کرده گاوی را ذبح کنید و چیزی دربارهٔ آن گفته نمیشود؛ میگویند ما را مسخره میکنی؟ بعد میپرسند چه رنگی باشد و میگویند نفهمیدیم چیست، توضیح بده، و هر بار ویژگی تازهای اضافه میشود؛ آخر ذبحش میکنند و نزدیک بود نکنند. او میگوید اگر همان اول اولین گاو را میکشتند ظاهراً قبول بود و محدودیتی نبود.
شریعت و واکنش مردم
او از این داستان میفهمد که حکمی میآید، اینها نمیخواهند انجام بدهند، مقاومت میکنند، سؤال میکنند و حکم هی سختتر میشود. به نظر او شریعت میآید که مهار بزند؛ هرچه بیشتر جفتک بیندازند سفتتر میگیرند. اگر آدمها همه انسانهای معتدلی بودند و این نفسانیت شیوع نداشت، شراب هم میخوردند و قمار هم میکردند اتفاق خیلی بدی نمیافتاد.
پس جای تعجب نیست که شریعت یهود با شریعت اسلام فرق دارد: روی ابلیس و شیطان در تورات تأکید نیست و گویی آمادگیاش را نداشتند، و یک سری احکام آن موقع لازم بود که سختگیری زیاد شود. به نظر او صد در صد اشتباه است که کسی به شهادت خود قرآن فکر کند شریعت یک چیز واحد است که از اول به همهٔ انبیا همان داده میشد.
او میگوید فهم این داستان در شناخت شریعت و فقه و دین مرکزیت دارد: در همین سوره میبینیم شریعت بیارتباط با عکسالعمل مردم از آسمان نمیآید، و در داستان بقره عکسالعمل مردم حکم را سخت میکند. شریعت چیزی نیست که مثل نوشتهای روی سنگ از آسمان بیاید و تا ابد همان بماند؛ تعاملی هست که میتواند خطرناک باشد. توصیهٔ داستان این است که چیزی نپرسید و بگذارید شریعت با حالت سادهاش بیاید.
انفاق و جنگ، آینهٔ همان مقاومت
او میگوید اهمیت این قطعه فقط به طولش نیست؛ در ادامه به مؤمنین میگوید میخواهید از پیامبرتون همانجوری که بنیاسرائیل سؤال میکردند سؤال بپرسید؟ وقتی شریعت میآید هی یسئلونک میآید؛ از انفاق میپرسند چه انفاق کنیم و به که بدهیم، و بعد چهار صفحه تشویق به انفاق میآید و این آدمها مقاومت میکنند.
همهاش حول انفاق و جنگ کش پیدا میکند، و اگر این لایه را نبینیم نمیفهمیم چرا دربارهٔ طلاق اینقدر گفته میشود: روزه کوتاهتر، طلاق طولانیتر و انفاق از همه طولانیتر، و به نظر او حجم جنگ از انفاق هم بیشتر است. دربارهٔ قصاص یک جمله بیشتر نیست، چون ظاهراً بدشان نمیآید قصاص بکنند. دربارهٔ جنگ داستان میآید که تخلف نکنید؛ پس هم عدم تمایل به انفاق دیده میشود هم عدم تمایل به جنگ.
او میگوید میخواهد تعبیری یونگی بکند که به نظر خودش جالب است: کسی که ضعف شدیدی دارد در خودآگاهش برعکس آن را به خود نسبت میدهد، مثل یک آدم خیلی خسیس که حسش این است که خیلی آدم سخاوتمندیه. عرب جاهلی شجاعت و سخاوت را به خود نسبت میداد، و اگر این راست باشد قرآن برعکس نشان میدهد: نمیخواهند بجنگند و میترسند. به نظر او تلویحاً به مردم گفته میشود که شما نمیخواهید انفاق کنید و از جان خودتان بگذرید.
سؤالهای انفاق و قتال
او میگوید بعد از اینکه دستور تغییر قبله میآید، آیهای هست که با وزن خیلی بالا، قبل از اقامهٔ نماز و زکات، مال را با وجود دوست داشتن آن به ذوی القربی و دیگران دادن میآورد و خیلی با روشنی بیان میکند که چه بدهید و به که بدهید. بعد میپرسند چه انفاق کنیم؛ او میگوید گویی خداوند از جواب طفره میرود، و بار دوم فقط میگوید «قل العفو».
دربارهٔ قتال میگوید در آیهای میآید «کتب علیکم القتال و هو کره لکم»، و شایعه است اگر فکر کنیم آنان مشتاق جنگ بودند و منتظر حکمش. بعد از ماه حرام میپرسند و پاسخ این است که این گناه بزرگی است ولی کارهای دیگر بدتر است. او میگوید اگر کسی این بعد روانشناختی را بفهمد، انتظار پیدا میکند که ماجرا در امت جدید ادامه پیدا کند.
او میگوید مفسرین و مؤمنین نسبت به مؤمنین صدر اسلام حسن ظن بیش از اندازه دارند و فکر میکنند مهاجرین و انصار خیلی مقدساند و منافقین رذلهایی بودند که جزو مؤمنین نبودند. به نظر او مشکل اصلی فهم سورهٔ بقره تقدس مؤمنین در ذهن مفسرین و بیش از اندازه بد دانستن یهودیها و بنیاسرائیل است؛ آنها فکر میکنند سؤالها برای فهم بهتر شریعت است، ولی به گفتهٔ او محتوای سوره این است که سؤال نکنید.
او میگوید طول بخشهای شریعت را اهمیت حکم تعیین نمیکند: طلاق جایی است که مقاومت هست و قصاص کوتاه است. حکم سادهای مثل کشتن یک گاو ممکن است در فقه یهود به بابی تبدیل شود؛ در تورات تأکیدی روی اینکه نمیخواستن انجام بدن نیست. این لایه توجیه میکند چرا پنج یا شش بار، شاید هفت بار، به انفاق برمیگردیم.
پرسش و پاسخ و جمعبندی روش
در پاسخ به اینکه شریعت برای ما که این تعامل را نداریم چه فایدهای دارد، میگوید دستکم در این سوره شریعت آن اتفاق بقره را ندارد و با عفو برخورد میشود. دربارهٔ پرسش از شراب و قمار دو تعبیر هست: اینکه اگر نمیپرسیدند حرام نمیشد، یا اینکه آنچه قرار بود حرام بشود حرام اعلام شد و سختی خاصی نشد؛ به نظر او اگر تعبیر اول هم درست باشد چیز خیلی مهمی نیست.
او میگوید با شناخت درستی که از خودتان دارید، در زمینهای که وسوسهٔ بیشتری دارید میتوانید برای خودتان محدودیت بیشتری بگذارید؛ مثلاً اگر کسی در جامعهٔ مسیحی به دنیا آمده و وسوسهٔ شدیدی نسبت به شراب دارد، میتواند بگوید غیر از یکشنبهها در کلیسا نمیخورم. «لا تقربوا حدود الله» یعنی نزدیک نشوید: اگر کسی نماز صبحش قضا میشود، نماز شب برایش حریمی ایجاد میکند.
او میگوید در این سوره به جایی میرسیم که نگاه عوض میشود: طولانیها آنهایی هستند که مقاومت بیشتر وجود دارد، نه آنهایی که مهماند. میگوید بارها گفته که حکمهای قرآن مثل رساله نیستند که بخواهند جزئیات را بیان کنند، بیشتر فلسفهٔ احکام است: حکم طوری بیان میشود که بفهمید چرا وضع شد، و دربارهٔ نماز هیچوقت جزئیاتش گفته نمیشود.
او میگوید شاهد متنی هم هست: پس از داستان بقره آیهای میآید که وقتی مؤمنین را میبینند میگویند ایمان آوردهایم، و به گفتهٔ او گویی کپی همان توصیف آغاز سوره است؛ پس شکی نمیماند که اینها از نظر روانشناسی همان الذین فی قلوبهم مرض هستند. در پایان میگوید فهمیدن مثل رندر کردن است: بارها باید رفت و آمد تا به رزولوشن کامل برسید؛ اینطور جواب نمیدهیم که برای هر سؤال یک تئوری جدید ببافیم، همان تئوری را عمق میدهیم.
→ متنِ کاملِ این جلسه