او میگوید امروز برنامه این است که داستان آفرینش را از روی قرآن بخوانند، اونطوری که تو سوره بقره آمده، و هدف اصلی این است که بگوید چرا اینجای سوره نشستهایم. اول دربارهٔ اهمیت این داستانها صحبت میکند، بعد آیهها را میخواند و با تورات مقایسه میکند و به نبوت میرسد. بعد به تقسیمبندی سهگانهٔ ابتدای سوره برمیگردد و جلسه با سؤالها تمام میشود.
اهمیت داستان آفرینش
او میگوید در دنیای مدرن این داستانها در نظر خیلیها اهمیتشان را از دست دادهاند. ولی در علم اسطورهشناسی متوجه شدهایم که ما خواه ناخواه با اساطیر زندگی میکنیم و دنیای مدرن هم اساطیر خودش را دارد. حس ما نسبت به دنیا از داستانهایی میآید که برای ما میگویند، و حس یک آدم مؤمن نسبت به زندگی و مرگ از داستان آدم و حوا درمیآید.
به عنوان نمونه میگوید بعضی آدمها ویژگیهای خودشان را از نظریه تکامل درمیآورند. به گفتهٔ او نظریه تکامل در زیستشناسی سر جای خودش است، ولی اطرافش داستانی گفته شده که جزو زیستشناسی نیست. فیلسوف علم معروفی به اسم فایرابند هم حرفش این است که علم اسطوره تولید میکند.
او میگوید به این داستان مثل داستانی که برای سرگرمی ما گفته میشود نگاه نکنید: تمام فهم ما از دین و دنیا و قرآن و زندگی و مرگ در همین داستان است. این مهمترین داستان قرآن است و مبدأ ما را مشخص میکند.
خلیفه در زمین و مسئلهٔ شر
او از آیهٔ ۲۹ شروع میکند و میگوید نکتهٔ مهم آن به نظر او این است که میگوید خلق لکم ما فی الارض جمیعاً. در قرآن هیچوقت حرف این نیست که سماوات برای شما خلق شده؛ انسان خلیفه خدا در زمین است، نه در جهان. مقام انسان در قرآن آنقدرها که در فرهنگ رسمی اسلامی منعکس شده نیست.
آیهٔ ۳۰ مشابهی در تورات ندارد: خداوند اعلام میکند که میخواهد خلیفهای در زمین بگذارد و ملائکه بلافاصله فساد و خونریزی را میگویند. به گفتهٔ او در اولین بیان فلسفی دربارهٔ حیات انسان بلافاصله مسئلهٔ شر مطرح میشود، که از نظر فلسفی مشکلترین مسئلهٔ ادیان است. این داستان یکی از کارهایی که میخواهد بکند حل مسئلهٔ شر است.
او میگوید بعضی از آدمهای مذهبی در جواب مسئلهٔ شر تفره میروند و میگویند اصلاً شری وجود ندارد. ولی ملائکه رک و راست این را میگویند و خداوند نمیگوید اشتباه میکنید؛ جور دیگری جواب میدهد، «و علم آدم الاسماء کلها». به نظر میرسد منظور اسماء الهیه باشد؛ در تورات مشابهش نام گذاشتن پرندهها و حیوانات است و اینجا فضا فلسفیتری دارد.
اختیار، اسما و ابلیس
به گفتهٔ او قرآن به جای اینکه بگوید شر وجود ندارد، میگوید شر وجود دارد ولی در این خلافت ویژگیای هست که قبلش نبوده. به یک موجود متناهی که علم و قدرت متناهی دارد اختیار میدهید و اشتباه میکند و از اشتباهاتش شر به وجود میآید، مثل همین شجرهای که به زودی خواهد خورد. ملائکه خلیفه خدا نیستند؛ کارهایی را انجام میدهند که بهشان گفته شده.
اسم غفار و تواب را ملائکه نمیتوانند درک کنند، برای اینکه گناه نمیکنند؛ اگر گناه نباشد این اسامی خداوند تجلی نمیکنند. او نکتهٔ ظریفی هم میبیند: دربارهٔ آدم واژه تعلیم به کار میرود، ولی از آدم میخواهد «انبئهم باسمائهم»؛ ملائکه تعلیمناپذیرن و فقط اخبار میگیرند، مثل فرق بین مینینگ و اینفورمیشن.
او میگوید ابلیس در تورات غایبه و در پنج فصل اول صراحت ندارد. حسش این است که چون تأکید یهودیت بر یکتاپرستی است، ابلیس را به حاشیه بردهاند، و مثل اینکه زمان هنوز اقتضا نمیکند ابلیس را با صراحت بیان بکنند. به گفتهٔ او مسلمانها این را خیلی خوب فهمیدند که وجود ابلیس به معنای دوگانگی در خلقت نیست؛ در الهیات مسیحی شیطان خیلی قویتر از اونی است که در قرآن میبینید.
باغ، هبوط و لحن آیات
او میگوید تعبیر یهودی و مسیحی این است که خداوند میخواست انسان در بهشت باشد، گناه کردند و به زمین رانده شدند. ولی در قرآن از اول قرار است انسان بیاید در زمین و آخرش همان است که از اولش قرار بود.
آدم و حوا از اول با همدیگر هستند و واژه جنت معنی باغ میدهد. میگوید «ولا تقربا هذه الشجره»؛ درخت اسم ندارد و درخت تشخیص نیک و بد هم نیست، و باغ به نظر میآید در زمین نیست چون بعداً حکم میشود که بروید به زمین. شیطان آنها را لغزاند و اخراجشان کرد و دیگر نمیگوید چه اتفاقی افتاد.
لحن این آیه با دیدگاه تورات و مخصوصاً مسیحی فرق دارد. او در این عبارت هیچ عصبانیتی نمیبیند، در حالی که در الهیات مسیحی گناه اولیه خشم خدا را برای ابد به ارمغان آورده تا مسیح نیاید و مصلوب نشود. اینجا میگوید «اهبطوا بعضکم لبعض عدو» و در زمین محل استقرار و متاعی برای یک مدت هست.
از اول معلوم است که بشر با ویژگی خلافت و اختیار این کار را میکند؛ شاید درخت خاصی نبود، و شیطان دروغی گفت و آنها که هنوز با دروغ آشنا نیستند فریب خوردند. بعد از توبه دوباره حکم تکرار میشود و میگوید هدایتی میفرستم و هر که تبعیت کند هیچ ترس و حزنی نداشته باشد.
جایگاه داستان و پرسشهای حاضران
او میگوید این داستان همه چیزهایی که لازم داریم درباره حیات خودمان بدانیم، یعنی مقام انسان، رابطهاش با ملائکه و وجود ابلیس، به اختصار در قالب داستان بیان میکند. این داستان اینجا آمده تا بگوید نبوت یعنی چه: وقتی میگوید هدایت میفرستم یعنی پیامبرانی و وحی و کتاب میفرستم. درست قبل از بحث بنیاسرائیل، تحقق وعدهای است که خداوند هنگام هبوط داد، و به «اوفوا بعهدی» وصل میشود.
او داستان را مرکزی در انسانشناسی قرآن میداند و میگوید برای همین بارها تکرار میشود، هر بار با جنبهای که بسته به سوره برجسته میشود. سخنرانی جفری لنگ را دربارهٔ مسئلهٔ شر توصیه میکند: به گفتهٔ او لنگ در خانوادهٔ مسیحی به دنیا آمده و به دلیل مسئلهٔ شر آتئیست شده، و بعد قرآن را تصادفی خوانده و چون توجیه را قانعکننده یافته مسلمان شده.
یکی از حاضران میگوید او اول گفته این یک افسانه است و قصهٔ اساطیری، ولی اینجا ربطش داده به نبوت و عهد. او جواب میدهد که برای اسطوره شأن خیلی مثبتی قائل است و فکر نمیکند این داستان خیالی باشد؛ شواهد متنی هست که برخلاف تقریباً همهٔ داستانهای قرآن این داستان حالت تمثیلی دارد، ولی معنایش این نیست که ریشهای در واقعیت ندارد.
جواب اول او این است که داستان اقامت در جنت و هبوط به زمین بیان تمثیلی دوران جنینی است، و هبوط یعنی به دنیا اومدن. جواب دومش را که «جوابِ بدتریه» مینامد این است که لازم نیست اسطوره حقیقت داشته باشد تا احساس درست دربارهٔ زندگی بدهد، مثل فیلم تخیلی. با این حال میگوید خودش فکر میکند ریشه در واقعیت دارد.
نبوت و جامعهٔ دینی
او میگوید اصل ماجرا در ادیان ابراهیمی نبوت است. طبق روایت قرآن انبیا برای یک قوم میآمدند، تعداد معدودی از هدایت تبعیت میکردند و آن قوم معمولاً تباه میشدند. اولین بار در موساست که یک جامعه دینی به وجود میآید: بنیاسرائیل بردهاند و خداوند آنها را با ظهور خودش مؤمن میکند.
او میپرسد چرا بنیاسرائیل اینقدر تخلف میکنند. جوابش این است که در نبوتهای قبلی اجباری نبود و کسانی ایمان میآوردند که از لحاظ معنوی رشد کرده بودند، ولی اینجا قوم دستهجمعی و با فشار ایمان آوردند و آماده ایمان نبودند. آیهٔ سورهٔ صف را هم میآورد که موسی میگوید چرا مرا اذیت میکنید در حالی که میدانید رسول خدا هستم.
به گفتهٔ او این ویژگی همه جوامع دینی است: اکثریت اظهار زبانی دارند و فکر میکنند ایمان دارند، ولی نه یقین دارند نه گرایش. مشکل جوامع دینی این است که اکثریت با این افراد میشود. تمام این داستان بنیاسرائیلی که میبینید شرح همین است.
تقسیم سهگانه و راه رسیدن به تقوا
او میگوید سورهٔ بقره با معرفی همین روحیه شروع میشود: آدمها سه نوع هستند. متقین افراد برجستهای هستند، «یؤمنون بالغیب» و «یقیمون الصلاه»؛ نماز را برپا میدارن، نه اینکه فقط بخونن. کفار رسماً میگویند ایمان ندارند. بیشترین توضیح، در یک صفحه و نیم، دربارهٔ گروه سوم است، «الذین فی قلوبهم مرض»: میگویند ما ایمان داریم ولی مؤمن نیستند.
به گفتهٔ او اینها آدمهای درون همین جوامع دینی هستند که واقعاً فکر میکنند مؤمنان؛ منظور منافقین یعنی کسانی که اومدن تو صف مؤمنین اخلال ایجاد بکنند نیست. سوره به جامعه دینی تازه متولد مسلمونها میگوید اوضاع خوب نیست. دو تمثیلی که دربارهٔ اینهاست نشان میدهد نور میآید، یک قدم میروند جلو و دوباره میایستند.
او میگوید آیهٔ ۲۱ جواب این است که چگونه میشود به تقوا رسید: پروردگارتان را بپرستید تا با تقوا بشوید، و عبادت یعنی پیروی کردن از فرمانهای خدا. بعد پروردگار را معرفی میکند و میگوید شرک نورزید و اگر در قرآن شک دارید سورهای مثل آن بیاورید؛ این را ادامهٔ آیهٔ اول میداند.
او میگوید در این دو صفحه سه مثل گفته شده، از جمله جنات تجری تمثیل بهشت است، و آیهای هست که میگوید خداوند شرم نمیکند حتی پشه مثال بزند. حرفی از مرحوم محمدتقی جعفری میآورد دربارهٔ اینکه باورتان میشود ابنسینا را ببرند بهشت و پرتقال بدهند؟ و میگوید با مثال یک چیزی را سعی میکنیم شرح بدهیم. به گفتهٔ او این مقدمهای است برای سورهای که میخواهد دربارهٔ تشکیل جامعه دینی جدید چیزی بگوید.
پرسشهای پایانی
یکی از حاضران میپرسد چرا تمرکز روی جامعه دینی است. او میگوید به نظر او جواب در سورهٔ آلعمران است، نه بقره: جامعه دینی جامعهای است که در آن مریم و عیسی به وجود میآیند و در جامعه غیردینی نه. ظهور دین یک در را خیلی پایین میبرد و بدترین آدمها هم در آن به وجود میآیند، ولی مسیح هم به وجود میآید؛ و او میگوید اگر جواب آلعمران این باشد که تمام اینها قابلتحمل است برای اینکه مسیح به دنیا بیاید، به نظر او جواب منطقی است.
پرسش بعدی دربارهٔ آیههایی است که چیزی را برای انسان میگویند. او میگوید قرآن زمین را محل سکونت انسان میداند و میگوید هرچه در زمین است برای شماست؛ ولی دربارهٔ خورشید و ماه میگوید «و سخر لکم الشمس و القمر»، یعنی چیزهایی مسخر شده که فایدهای برسانند، نه خلق شدنشان. قرآن حتی نمیگوید زمین را برای شما خلق کردم، بلکه چیزهایی که در زمین هست را.
→ متنِ کاملِ این جلسه