در اولین جلسهٔ بحث دربارهٔ سورهٔ فرقان، او به جای شروع از اول سوره، دربارهٔ کلیت آن صحبت میکند، چون قطعهبندی این سوره را پیچیدهتر از سورههای اخیر میداند. نخست از مکی بودن سوره و معنای واژهٔ فرقان میگوید و سپس قطعهها را یکییکی میگذراند: سه آیهٔ اول، قطعهٔ بلند ادعاهای مخالفان، آیات توحیدی، واکنش به دعوت توحید و قطعهٔ پایانی دربارهٔ عبادالرحمن. جزئیات بیشتر را برای جلسهٔ بعد میگذارد.
مکی بودن سوره و معنای فرقان
به گمان او توافق کامل هست که سوره مکی است و محتوای آن، یعنی آیات توحید و معاد و نبوت و نبودن احکام و داستانهای زمان پیغمبر، این را میرساند. از نظر تاریخی هم توافق است که سوره حدود سال شش هفت بعثت و پیش از هجرت نازل شده است.
دربارهٔ نام سوره میگوید واژهٔ فرقان در قرآن چیزی بیش از قرآن معنی میدهد؛ مثلاً دربارهٔ تورات هم گفته میشود به موسی و هارون فرقان دادیم. به نظر او آیهٔ اول سورهٔ آل عمران حس چیز چهارمی را میدهد، و در قرآن آمده که اگر تقوا پیشه کنید به شما فرقان میدهیم. فرقان از «فرق گذاشتن» میآید، یعنی نیرویی که فرق بین حق و باطل را بفهمید.
او میگوید ممکن است معنای آن فراتر از چیزی باشد که عرفاً عقل میگوییم، مثل حسی که نمیتوانید از آن به طور منطقی دفاع کنید ولی درست است. با این حال قرآن صفت فرقان را دارد و صفت میتواند چون غلبه دارد اسم هم بشود. به نظر میآید در آیهٔ اول منظور از فرقان واقعاً قرآن است، و از اسم سوره و آیهٔ اول باید پیشبینی کرد که وحی و نزول قرآن، و شاید نبوت، موضوع محوری سوره است.
قطعهٔ اول: سه آیهٔ آغاز
به گفتهٔ او پس از سه آیهٔ اول با ادعاهای کسانی که در مقابل نبوت کفر میورزند موضوع تازهای شروع میشود. سه آیهٔ اول مانند مقدمهاند و ادعای نبوت را تثبیت میکنند؛ خداوند قرآن را نازل کرده و موضوع اصلی توحید است.
آیات میگویند خداوند مالک آسمانها و زمین است، فرزند و شریک ندارد و همه چیز را خلق کرده و تقدیر میکند. کسانی هم از غیر او الهه گرفتهاند که چیزی خلق نکردهاند و خودشان خلق شدهاند. او میگوید کسانی که مخالف پیامبرند مشکل با توحید دارند.
او توجه را به ویژگیهای لفظی جلب میکند: چهار بار واژهٔ «ملک» در دو آیه، و سه بار «تبارک» در سوره که یکی در ابتدا آمده است. همنشینی تبارک و ملک او را به آیهٔ اول سورهٔ ملک میبرد، و وقتی بعد از حدود یک صفحه دوباره «تَبَارَکَ الَّذِی إِنْ شَاءَ» را میشنوید، اول سوره به یادتان میآید.
ویژگی لفظی دیگر صنعت تضاد است: «ضَرًّا وَلا نَفْعًا»، «مَوْتًا وَلا حَیَاةً» و شب و روز. او به دو آبی اشاره میکند که خداوند کنار هم گذاشته و بینشان برزخی هست که یکی شیرین و دیگری تلخ است. شاید این با فرقان، یعنی مرز کشیدن بین حق و باطل، ارتباط داشته باشد، و چون تعداد متضادها در سوره زیاد است باید دقت کرد.
قطعهٔ دوم: ادعاهای پراکندهٔ مخالفان
از آیهٔ چهارم مجموعهای از ادعاها در مقابل پیامبر میآید که او آنها را به شدت سخیف میداند. به گفتهٔ او معمولاً کسی که حرف باطل میزند ادعاهای پراکنده و جورواجور مطرح میکند، در حالی که کسی که ادعای برحقی دارد یک ایراد مشخص را میگیرد.
او به سورهٔ انبیاء اشاره میکند که مخالفان در آن میگویند «أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ» است، یا افترا زده، یا شاعر است. به گفتهٔ او کسانی که مخالف مذهب هستند خودشان چیز روشنی ندارند و در خود واژهٔ آتئیست معنی آن مستتر است که حرفی برای گفتن ندارند. اگر بپرسید جهان چگونه خلق شده است، میگویند شاید اینگونه شده است، شاید آنگونه.
او میگوید در کتابهای ضد مذهبی از طرفی پیامبر آدم بسیار باهوشی است، جلوتر آدم بسیار شهوت رانی، بعد آدم ترسویی و آدمی که دچار اسکیزوفرنی هم هست؛ هرجا هر چیزی لازم است همان را میگویند. توصیهٔ او این است که چنین کسی را حداقل مجبور کنید در یک کلام نظر خود را بگوید تا بشود با تئوری مشخص او بحث کرد.
او میگوید باید مجبورش کنید که یک چیز پوزیتیو بگوید؛ آدمهایی که فقط نگاتیو هستند در بازی تفکر و مباحثه به اصطلاح نخودی هستند. مثال میزند که مخالف نظریه کوانتوم را هم اگر نظریه خود را نگوید در فیزیک بازی نمیدهند. ایراد داشتن یک نظریه یا برهان به معنای بر باد بودن کل آن نیست، و به گفتهٔ او آرزویی است که واقعاً در انتهای قلب آتئیستها هست که اعتقادی وجود نداشته باشد تا بتواند هر کاری بکند.
قوم آخرون، اساطیر و غذا خوردن پیامبر
آیهٔ «إِفْکٌ افْتَرَاهُ وَأَعَانَهُ عَلَیْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ» را او اینطور میخواند که معلوم نیست چه کسی هستند: قوم آخرون عرب هستند؟ از قریش هستند؟ خود طرف هم میگوید نمیدانم. او میگوید با آدمهای ضد مذهبی که خوب بحث کنید بیشترین کلمهای که میشنوید «نمیدانم» است.
مخالفان همچنین میگفتند اساطیر اولین است که صبح و شب برای او املا میکنند. در پاسخ حضار میگوید اساطیر اولین محتواهایی مانند آدم و حوا و داستان نوح بودند و مخالفان قبلاً چیزهایی از آن را از یهودیها شنیده بودند. به گفتهٔ او کنار حقایق گذشته چرندیات هم به صورت اسطوره نقل میشد و آنها نمیتوانستند تشخیص بدهند.
او میگوید اعتقادش به داستان نوح به دلیل اعتقاد به قرآن است و داستان اصحاب کهف و ذوالقرنین خیلی شبیه اساطیرند؛ اگر درستی قرآن برایش ثابت نشده بود، داستان اصحاب کهف را باور نمیکرد. به نظر او اساطیر روی اتفاقهای واقعی سوار شدهاند، و برای کسی که به نبوت باور ندارد، حرف معاد هم عجیب و در حد اساطیر است.
ادعاهای دیگر این است که چرا این رسول غذا میخورد و در بازارها راه میرود، چرا فرشتهای همراه او نازل نشده، و چرا گنج یا باغی ندارد؛ و نیز «رَجُلًا مَسْحُورًا». او میگوید تقریباً هیچجا به این ادعاها پاسخی داده نمیشود.
گنج و باغ و رفتوبرگشت با آخرت
به گفتهٔ او مطمئناً دلیل طرف این است که گنج و ملک برایش مهم است و فرق پیغمبر و پادشاه را نمیفهمد. این را شبیه آن میداند که در کنفرانس فیزیک از کسی که فرضیهای مطرح میکند سند ملکی بخواهند.
در جواب حضار که مسئله را جایگاه اجتماعی میداند، میگوید مسئلهٔ پیامبر جایگاه معنوی است. دربارهٔ طالوت گفته میشود «زادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ» و برای پادشاه ویژگیهای دنیایی موضوعیت دارد، ولی ادعای پیامبر ادعایی کاملاً معنوی است.
پاسخ ادعای باغ این است که خداوند اگر بخواهد به پیغمبر «جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ» و قصرهایی خواهد داد؛ او میگوید این وصف بهشت است و از اینجا به قیامت وصل میشویم. او میگوید به نظرش درست نیست که از اینجا به بعد را قطعهٔ جداگانهٔ بهشت و جهنم بگیریم؛ مانند فیلمی است که حرفهای باطل را نشان میدهد، بعد flash-forward به اینکه چه بلایی سرشان میآید، و دوباره به حرفها برمیگردد. این رفت و برگشت حداقل تا آیهٔ ۳۴ ادامه دارد.
در جواب حضار که شاید آنها آخرت را مادی تصور میکردند، میگوید باز هم حرف پرتی است، چون حرف پیامبران این است که در این دنیا که محل آزمایش است کار خوب کنید تا در جای دیگری ثمرش را ببینید. او این رفت و برگشت را مانند تدوین موازی میداند.
ادامهٔ رفتوبرگشت و آیهٔ مهجور
از آیهٔ ۱۱ تا ۱۹ آیاتی هست که آخرش به یکی از ادعاهای ابتدایی پاسخ میدهد: رسولان پیش از تو هم غذا میخوردند و در بازارها راه میرفتند. بعد ادعای ندیدن ملائکه میآید که باز به روزی که ملائکه را میبینند و روز جزاست منتقل میشود، و این رفت و برگشت تا آیهٔ ۲۹ ادامه دارد.
در آیهٔ ۳۰، «وَقَالَ الرَّسُولُ یَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا»، به نظر او این حرف دربارهٔ مؤمنان است و آیهای وحشتناک است، چون مؤمنان زمان پیامبر خیلی مشغول قرآن بودند. به گفتهٔ او پیامبر از مهجور بودن قرآن در زمان خودش شکایت میکند. او به روایتی منسوب به حضرت علی اشاره میکند که میگوید روزی از خانهها صدای قرآن شنیده نمیشود، و میگوید مهم نیست از علی باشد یا نه، چون نشان میدهد در آن دوران چنین چیزی بسیار عجیب بوده.
او میگوید مجموع متونی که دربارهٔ قرآن نوشته شده اگر بر کل متون مسلمین تقسیم شود «یک اپسیلون» درمیآید، در حالی که اگر همهٔ مؤمنان قرآن را وحی میدانند باید بزرگتر از یک دوم باشد. سپس ادعای «لَوْلَا نُزِّلَ عَلَیْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً» میآید که به گفتهٔ او طرف باید چیزی بگوید تا نپذیرد، و خداوند مستقیماً جواب میدهد «لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ».
پایان قطعه: هوای نفس
بعد قطعهای مرور تاریخ انبیاء است از آیهٔ ۳۵ با موسی تا آیهٔ ۴۰، و دوباره ادعای جدیدی میآید که او را مسخره میکنند. او جملهٔ «إِنْ کَادَ لَیُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلا أَنْ صَبَرْنَا عَلَیْهَا» را «حرف قشنگی» میخواند، ولی آن را شبیه حرف زدن دو آدم عقبافتاده در یک فیلم وسترن میداند که خدا را شکر میکنند حرف او را گوش نکردند.
به نظر او پایان این قطعه «أَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ» است: اینکه طرف مشکل منطقی ندارد، هوی نفس دارد و نمیخواهد بپذیرد. او میگوید دربارهٔ آتئیسم مدرن هم چیز جدیدی وجود ندارد، و آیهٔ «إِنْ هُمْ إِلا کَالأنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلا» پایان بحث است.
به گفتهٔ او بسیاری از حرفهای مخالفان جواب داده نشد و گاهی جواب ندادن بهتر است، چون یک چیز خیلی پیش پا افتاده را جواب بدهید و طرف دوباره حرف میزند. آنها مانند چهارپایانی که میچرند چسبیدهاند به دنیا. نتیجه اینکه قطعهٔ بلندی از آیهٔ ۴ تا ۴۴ داریم که حالت نمایشی و رفت و برگشت دارد و خوب نیست به تکههای کوچک تقسیم شود.
قطعههای توحیدی، واکنش به دعوت و پایان سوره
قطعهٔ سوم مجموعهای نسبتاً طولانی از آیات توحیدی است که به طبیعت اشاره میکند، و به گفتهٔ او بعضی نکات آن تقریباً هیچ جای قرآن در آیات توحیدی نیامده است. در پایان این قطعه چهار بار نام رحمان میآید. وسط آن، با تمثیل باران، به وحی برمیگردد: نزول وحی از لحاظ معنوی مانند نزول رحمت از آسمان است، هرچند به گفتهٔ او وحی گزیدهتر توزیع میشود و این جای بحث دارد.
او قطعهای دیگر را از آیهٔ ۵۵ تا ۶۲ جدا میکند که دربارهٔ واکنش آدمها به دعوت توحید است. به نقل از عبدالعلی بازرگان، این قسمت بر اختیار بشر تأکید دارد: حقایق روشن شده و هر کس میتواند بپذیرد یا نپذیرد، مثل «لا اکراه فی الدین» بعد از آیت الکرسی. وقتی به آنها گفته میشود به رحمن سجده کنید میگویند رحمن چیست و نفرت پیدا میکنند.
قطعهٔ پایانی دربارهٔ عبادالرحمن است و از نوع کنتراست؛ سوره تقریباً آدم خوب ندارد و پس از طول کشیدن آدمهای بد با توصیفی بینظیر از آدمهای خوب تمام میشود. او روایتی را نقل میکند که یادآوری صالحین باعث نزول رحمت و یادآوری آدمهای بد باعث نزول غضب خداست. بقیه را برای جلسهٔ بعد میگذارد.
او نکاتی از بحثهای عبدالعلی بازرگان یادداشت کرده است: واژهٔ رحمان پنج بار آمده و نذیر چهار بار، هر چهار بار در انتهای آیه. آیات سوره با «صبوراً»، «کثیراً»، «مسئولاً» و «سبیلاً» تمام میشود، به جز یک آیه که با «السَّبِیلَ» تمام میشود.
→ متنِ کاملِ این جلسه