او میگوید این جلسه بخش عبادالرحمن در انتهای سوره را زودتر میخواند و بعد به قسمت تلخ دریا برمیگردد. ابتدا زندگی روزانه و شبانهٔ عبادالرحمن، انفاق، توبه، امام شدن و دعا را شرح میدهد. بعد پاسخ اعتراضهایی را میخواند که چرا پیغمبر باغ و گنج و فرشته ندارد.
برنامهٔ جلسه و فرقان بودن سوره
او یادآوری میکند که جلسهٔ قبل به اعتراضاتی نسبت به نبوت اختصاص داشت و از اعتراض به اینکه این پیامبر جنت ندارد به آیاتی که مربوط به قیامت است منتقل شدند. تصمیمی که امروز گرفته این است که، هرچند معمولاً این کار را نمیکند، بخش عبادالرحمن را بخواند و دوباره به اول برگردند. به گفتهٔ او شاید در این سوره مسئلهٔ فرق گذاشتن بین حق و باطل پررنگ باشد، و شاید سورهای با این حجم پیدا نکنید که حرفهای کسانی که بر علیه پیغمبر صحبت میکنند را با این جدیت مطرح کرده باشد.
سه آیهٔ اول را مقدمه کنار میگذارد؛ تا بخش عبادالرحمن همیشه حرف دربارهٔ مشرکین و سخنان باطل است و یک دفعه مرزی خیلی پررنگ و روشن پیدا میشود و در انتهای سوره مفصلترین توصیف از زندگی مؤمنان میآید. این مرز و تغییر ناگهانی شاید با فرقان بودن قرآن ارتباط داشته باشد. خواندن این آیات لذتبخش است چون از آدمهای خوب میگوید، ولی عبادالرحمن هم یک جوری باعث ترس و لرز میشود، چون آدم خودش را مقایسه میکند.
روز و شب عبادالرحمن
عبادالرحمن زندگی روزانهٔ کم سروصدا دارند و آرام و با تواضع روی زمین راه میروند؛ به گفتهٔ او حالت پرهیز دارند و با آدمهایی که غرق در نادانی هستند محشور نمیشوند، ولی آزار آنها به کسی نمیرسد. او میگوید اینکه میگویند اولیای خدا پنهان هستند، خداوند یک تعدادی را با رسالت از خلوت بیرون کشیده و وگرنه این آدمها زندگی آرام و سادهای دارند و منتظرند شب بشود: اصل زندگی آنها زندگی شبانه است که برای پروردگارشان سجده و قیام میکنند.
این ارتباط شبانهٔ آنها با خدا ارتباطی عاشقانه است. دعای آنها که عذاب جهنم را از ما دور کن، به گفتهٔ او مربوط به خودشان است: آدمهای مؤمن وقتی به خودشان نگاه میکنند به دلیل اشتباهاتی که داشتند این لیاقت را در خودشان میبینند که عذاب شوند. هیچ آدم خوبی نیست که از آینده خود خوف نداشته باشد؛ این اثر انذار و حالت خوف و رجاء در آنهاست.
انفاق و حرمت حیات
او میگوید این توصیف را میشود با توصیفهای مختصرتر قرآن از متقین، مثل ابتدای بقره، تطبیق داد: نماز و انفاق. انفاق را مثل زکات میداند، یعنی سهمی از اموال خود را در اختیار دیگران قرار دادن. دربارهٔ خمس و زکات میگوید به نظر میرسد با احکامی که الان میشنوید یک نفر میتواند چیزی ندهد، ولی وقتی قرآن را میخوانید کسی نیست که چیزی ندهد. اساس انفاق این است که عبادالرحمن اموال را مال خودشان نمیدانند و باید آنطوری مصرف کنند که خداوند خواسته است؛ او میخواهد تذکر بدهد که نکند به دلیل احکامی که میشنویم فراموش شود که این جزو واجبات است.
سه کاری که عبادالرحمن نمیکنند شرک و قتل و زنا است، و بعد از آن تبصرهٔ توبه میآید. او میگوید مثل بحثش در سورهٔ مؤمنون، اینها تعریف ایمان نیستند: عبادالرحمن حالی دارند و این کارها نتیجهٔ آن است. چون رحمان حیات را به وجود آورده و به همه رزق میدهد، عبادالرحمن منشأ زندگی است نه مرگ و سلب حیات کار خوبی نیست؛ او میگوید حتی کشتن حیوانات و خوردن گوشت حیوانات هم در شرع اسلام مسئلهٔ کوچکی نیست و حج را مابهازای این حکم میداند.
خانواده و امام شدن
او میگوید به توضیحی که در سورهٔ نور داده، قتل بیشتر گناه مردانه است و زنا به یک معنایی بیشتر متوجه زنها است. عبادالرحمان زندگی جنسی آرام و طبیعی در خانواده دارند، و آدم نمیتواند به کمال برسد و عبدالرحمان شود مگر اینکه یک زندگی جنسی مناسبی برای خودش ترتیب داده باشد. در آخر دعایی که از آنها نقل میشود دعای مربوط به خانواده است، که همسر و فرزندان قرة عین آنها باشند؛ این را نزدیکی به سورهٔ نور میداند و میگوید شاید چون هبوط ما با جنسیت مربوط است، صعود و عروج ما هم با حل شدن مسئلهٔ جنسیت در خانواده ارتباط پیدا میکند.
دعای اینکه ما را برای متقین پیشوا قرار بده را او دعای خوبی میداند: پیشوا یعنی الگو، نه حاکم، و لازم نیست آدم پیامبر باشد. احساس میکند آدمهایی که با تواضعهای بیخودی میگویند ما در حدی نیستیم، یک نموره انانیتی دارند. ارتباطش با خانواده به نظر او این است که پدر و مادر، چه بخواهند چه نخواهند، امام بچههای خود میشوند و بچه هر کاری آنها بکنند میکند. میگوید یک بار به بچهاش که هنوز حرف نمیزد گفت دستت را اینجا نزن و بچه دستش را همانجا زد؛ فهمید هر کاری او میکند بچه هم میکند، و لحظهٔ ترسناکی بود.
توبه و تبدیل سیئات به حسنات
او میگوید دربارهٔ توبه در سورهٔ فرقان یک چیز بینظیری گفته شده: کسانی که توبه میکنند و عمل صالح انجام میدهند، سیئات آنها را تبدیل به حسنات میکنیم، که مژدهٔ بزرگی است. به نظر میرسد سیئات یک آسیبهایی به آدم وارد میکنند، و اگر زندگی یک آدم تغییر کند، بعد از مدتی آسیبها تبدیل به چیزهای خوبی میشوند و فقط به صورت آسیب باقی نمیمانند. او جملهای را که بین آدمهای مذهبی مشهور است نقل میکند که قلب کسی که توبه کرده مثل دفتری است که روی آن نوشتند و با پاکن پاک کردند؛ میگوید این آیه چیز عجیبی میگوید و فقط این نیست که جای آن چیز کثیف نماند.
به گفتهٔ او آدمی که توبه میکند و از نظر معنوی رشد میکند به جایی میرسد که دیگر آدم سابق نیست و ارتباطش با گذشته قطع میشود؛ کارهایی که سابق کرده اعمال این آدم نیست. اگر دوباره گمراه شود، غالباً به انحرافهای جدیدی دست پیدا میکند نه به اعمال سابق. تأکید میکند آیه را باید اینطور خواند که به طور معجزهآسایی سیئات به حسنات تبدیل نمیشوند و جای فکر کردن دارد که چگونه این اتفاق میافتد؛ حس شما این باشد که کسی که ۷۰ سال گناه کرده بود، وقتی او را میبینید واقعاً ۷۰ سال عبادت کرده است.
دعا
او میگوید توصیفها با پاداش بهشت برای صبر تمام میشود و بعد آیهای میآید که خدا به شما توجه و عنایتی نمیکند اگر دعای شما نباشد. حضرت زکریا را میآورد که گفت نسبت به دعای تو شقی نبودم، و میگوید دعا نکردن شقاوت است. بعضی میگویند دعا برای آدمهای سطح پایین است و ما به جایی میرسیم که هرچه خدا خواست قبول داریم؛ به نظر او آیه چیز دیگری میگوید: ممکن است کسی برای خودش چیزی نخواهد، ولی دعا نکردن به معنای اینکه آدم مدام در حال درخواست از خداوند نباشد، برای دیگران و برای امور و خیر دنیا، چیزی است که نمیتواند ترک شود.
او میگوید حتی برای امور دنیایی دعا کردن کار خوبی است؛ کسی که کنکور میدهد و آسمان را به زمین میدوزد اشکالی ندارد از خدا هم کمک بگیرد، هرچند ممکن است خدا ناراحت شود از اینکه کسی با اصرار یک چیز بی اهمیتی را بخواهد، که نشاندهندهٔ پایین بودن سطح معنوی یک آدم است. به گفتهٔ او دعای غیرمستجاب نداریم: ممکن است عین همان چیز داده نشود، ولی یک چیزی جایش میآید، و همه ما مستجاب دعوه هستیم. دعا کردن با دعا خواندن فرق دارد، یعنی واقعاً خداوند را صدا بزنی و اگر نیازی داری مطرح کنی. نباید آدم انتظار داشته باشد وقتی دعا میکند همان لحظه مستجاب شود، ممکن است ۱۰ سال زمان ببرد.
قسمت تلخ دریا: اعتراضها و پاسخها
از قسمت شیرین دریا به قسمت تلخ برمیگردند، یعنی ذکر آدمهایی که با پیغمبر مخالفت میکنند. اعتراضها این بود که قرآن افک است و اساطیرالاولین، که این چه رسولی است که غذا میخورد و در بازارها راه میرود، چرا فرشتهای همراه او نیامده و چرا گنج یا باغی ندارد. به نظر میآید پاسخها به ترتیب عکس آمدهاند: اول پاسخ آخرین اعتراض، یعنی باغ و گنج، و بعد بقیه تا اعتراض اول دربارهٔ قرآن.
در پاسخ به اینکه چرا باغ ندارد، او میگوید تکذیب ساعت است؛ ساعت یعنی چیزی که با شتاب به سمت ما میآید، یعنی مرگ و عالم بعد از مرگ، و اینها فراموش کردهاند که این حیات موقتی است، پس گنج یا باغ داشتن در این مدت محدود ملاک نیست. قیامت و توصیفهایی که در قرآن میآید همان حقیقتی است که پشت ظاهر این دنیا وجود دارد. او مکان تنگ را توصیف خوبی از باطن آدمهای اهل دنیا میداند: مادیات این خاصیت را دارد که اگر یکی داشته باشد یکی ندارد و سر آن دعوا میشود، در حالی که اهل معنویت در فضای وسیعی زندگی میکنند و مزاحم هم نیستند.
صحنهای میآید که از کسانی که مشرکین میپرستیدند پرسیده میشود آیا شما اینها را گمراه کردید؟ میگویند تو منزه هستی، و تو اینها و پدران آنها را بهرهمند کردی تا یاد تو را فراموش کردند. تصور او این است که سران قریش، که خودشان خیلی پول دارند، عارشان میآید که پیغمبر آنها آدم فقیری باشد، و آیه این حس را منتقل میکند که همان جنتی که اینها دارند اینها را بدبخت و هلاک کرده است. پاسخ به اینکه غذا میخورد و در بازار راه میرود این است که پیامبران قبلی هم همینطور بودند؛ از یک آدم اهل قریش بپرسید ابراهیم غذا میخورد یا نه، میگوید غذا میخورد.
دربارهٔ فرشته میگوید ملائکه وقتی میآیند که حکومت خداوند میخواهد مستقر شود، و آن وقت دیگر وقت ایمان آوردن نیست. آن روز ستمکار دست خودش را میگزد که ای کاش با پیغمبر راهی میگرفتم و ای کاش فلانی را دوست خود انتخاب نمیکردم. او میگوید ذکر برای همه همزمان نازل نمیشود و دوست و خانواده ممکن است آن را سرکوب کنند؛ دوست شوید ولی مواظب باشید، و اگر کسی احساس کرد در آستانهای هست که میتواند از نظر معنوی جهشی بکند، دوست را کنار بگذارد و موبایل را خاموش کند.
→ متنِ کاملِ این جلسه