او میگوید جلسهٔ چهارم و آخر سورهٔ فرقان است و از اعتراض «چرا پیغمبر باغ ندارد» و پاسخ آن شروع میکند. سپس به اعتراض نزول تدریجی قرآن، مرور تاریخ انبیا و تمسخر مخالفان میرسد. بعد آیات توحیدی را در ارتباط با محتوای سوره میخواند و در پایان از قافیه و آیهٔ آخر میگوید.
اعتراض «پیغمبر باغ ندارد»
او میگوید در ابتدای سوره اعتراضهای مخالفان به قرآن و پیامبر آمده و دو اعتراض اول دربارهٔ قرآن پاسخ کوتاهی دارد. به نظر او اعتراض اینکه چرا پیغمبر باغ ندارد به آخرت وصل شد: پاسخ این است که همین الان پیغمبر باغهای زیادی دارد ولی دیده نمیشود، باغهای واقعی در آخرت تجلی میکنند و ظاهر شدن حقیقت موکول به آخرت است. در دنیا چیزی مثل مالکیت باغ قراردادی و اعتباری است.
او میگوید بارها، مخصوصاً در جلسات اول، گفته بود این سخیفترین اعتراض است، ولی بعد به ذهنش رسید که این اعتراض مهمی است و هنوز هم تأثیرگذار است. دوستی داشت که بزرگترین مشکل ذهنش این بود که چرا مسلمانها اینقدر بدبخت هستند، با این حس که آدمهای برحق باید خوشبخت و پیشرفته باشند. جوابی که او میدهد این است که مسلمانها مسلمان نیستند؛ باید شک داشت که برحق باشند و باید به اسلام عمل کنند، مثلاً دروغ نگویند. دربارهٔ ایران میگوید فکر میکند ایرانیها جزو دروغگوهای دنیا هستند، با این قید که آمار دقیق نداریم.
بند دوم جواب این است که به کسی که برحق است دنیا نمیدهند؛ این دربارهٔ خود پیغمبرها هم صدق نمیکند. او متوجه شد پاسخ این اعتراض یک صفحه است و پاسخ بقیه یک یا دو جمله. به نظر او شاید سخیف است چون سخیفانه بیان شده، ولی حس عمیقی در آن هست: وقتی برحق هستم باید در دنیا برتر باشم.
اعتراض نزول تدریجی قرآن
اعتراض جدید دربارهٔ قرآن این است که چرا یکدفعه نازل نشد. او میگوید جواب رایج این است که برای هدایت مردم بهتر بود، ولی برای کسی که ۱۵۰۰ سال بعد زندگی میکند و قرآن را یکجا تحویل میگیرد تدریج در هدایتش مؤثر نیست، پس جواب محکمی نیست. جواب قرآن به نظر او به خود پیغمبر برمیگردد: «لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَکَ».
به گفتهٔ او نزول تدریجی پیامبر را تثبیت میکند؛ در قرآن انعکاس دارد که تحمل انکار مشرکین برای او سخت است، و محشور بودن همیشگی با فرشتهٔ وحی او را حفظ میکند و این مهمتر از تأثیر هدایت است. به نظر او هیچکدام از دلایل دیگر دلیل اصلی نیست و دلیل اصلی خود پیامبر است. یکی از حاضران میپرسد یعنی پیامبر رشد میکند؟ و او میگوید به یک معنا، از نظر توانایی در تلقی وحی، صحت دارد.
او میگوید لازم نیست به تاریخ و روایات مراجعه کرد، چون در خود قرآن منعکس است: در سورههای سیام اولین آیات، مدثر و مزمل، دشواری مواجهه با فرشتهٔ وحی را نشان میدهد. چون روایتشناس نیست از روایات میترسد؛ روایتی هست که میگویند سورهٔ مائده یکجا نازل شده، و اگر درست باشد یعنی پیامبر بعدها گنجایش بیشتری یافته بود. روایت معتبری هم هست که پیامبر روزی ۷۰ بار توبه میکند؛ به نظر او اگر در غار میماند شاید لازم نبود، و این آیه میفهماند که اصل ماجرا خود پیامبر است نه هدایت مردم.
تاریخ انبیا و تمسخر مخالفان
او آیهای را که میگوید برای هر پیغمبری دشمنی از گناهکاران قرار دادهایم حلقهٔ واسط بحث اعتراضها به تاریخ انبیا میداند؛ میگوید شاید بشود چنین تعبیر کرد. دو قطعهٔ مشخص میآید، یکی تاریخ انبیا و یکی آیات توحیدی.
بعد از پاسخها مرور مختصری به داستان موسی و اقوام دیگر هست. علامه طباطبائی میگوید داستان موسی به دلیل شباهت بیشتر به دوران پیامبر مقدم شده است؛ او میگوید این مرور تأیید میکند همهٔ پیامبران دشمن داشتند و دشمنهای آنها در همین دنیا نابود شدند، و حالت انذار دارد.
او آیهای را که میگوید وقتی تو را میبینند مسخره میکنند جدا از اعتراضها میداند: حرف منطقی و پرسش نمیزنند و بیشترین کاری که در برابر انبیا کردهاند مسخرهکردن است. به نظر او آدمی که درک معنویت ندارد حرفهای انبیا را مسخره میداند. بیشترین سختی پیامبر این بود که مردم را دوست داشت و میخواست هدایت شوند ولی نمیشدند.
دربارهٔ آیهای که میپرسد فکر میکنی اکثرشان میشنوند یا تعقل میکنند، او میگوید حرفهایی مثل اینکه چرا قرآن یکجا نازل نشد ظاهراً عاقلانه به نظر میرسد ولی واقعیت این نیست؛ این قطعه لایهای عقبتر از ظواهر است و مخالفتها حالت تمسخر دارد. دربارهٔ «از انعام هم پایینتر» میگوید قوای شناختی انعام از اول محدود بود، و شاید تعبیر این باشد که وضع اینها خوب بود که به اینجا رسیدند.
آیات توحیدی: سایه و باران
او میگوید در آیات توحیدی مهم است ارتباطشان با محتوای سوره را بفهمیم؛ گاهی آیات توحیدی فقط خروج از فضای کفر است و گاهی به مناسبت سوره به چیزهایی اشاره میشود، و اینجا فکر میکند از نوع دوم است. چهار بخش تشخیص میدهد: مد ظل و شب و روز، باران، مرج بحرین، و خلق بشر از آب.
دربارهٔ مد ظل او تمثیلی میخواند: اگر نوری که خورشید میدهد معادل هدایت است و جاهایی که نور نرسیده مانند جاهایی است که آدمها هدایت نشدند، شگفتآور است که چرا ظلالتها در طول تاریخ کم نمیشوند، بلکه خیلی وقتها در حال گسترش هستند. جواب این است که شب و روز پدیدهٔ خوبی است. او مطمئن نیست که طور دیگری میشود تعبیر کرد یا نه، ولی انگار این حس را میدهد که تاریکی هم به درد میخورد و غفلت برای آدمهای غیر سطح بالا از نظر معنوی خوب است. به نظر او حالتی که عقل و گوش آن آدمها خاموش میشود به نفع آنهاست، چون امید به احیا شدن پیدا میکنند.
دربارهٔ باران میگوید به نظر میرسد باران حالت تمثیلی هم پیدا کرده است: سؤال دوم این است که چرا همهجا پیغمبر نیست؛ همانطور که همهجا باران نمیبارد و کافی است در کوه ببارد و رودخانهها جاری شوند، قرآن نازل شده و هدایت به بقیه میرسد. او میگوید اکثر مفسرین توافق دارند که «بِهِ» در «وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا کَبِیرًا» اشاره به قرآن است.
مرج بحرین و منشأ بشر
او آیهٔ مرج بحرین را تمثیل حق و باطل میداند که موضوع اصلی سوره است: کنار هم قرار گرفتن حق و باطل بیآنکه مخلوط شوند. «حجرا محجورا» اصطلاحی خاص است که در این سوره دو بار آمده و «محجورا» به صورت «مهجورا» هم آمده است، پس سه قافیهٔ مشابه داریم؛ او میگوید به آیهٔ روز دیدن فرشتگان ارتباط پیدا میکند.
دربارهٔ آیهٔ خلق بشر از آب میگوید تمثیل خاصی در آن نیست، ولی ممکن است وجهی تمثیلی داشته باشد: آدمها از یک منشأ آمدهاند و بعد چنان اختلاف پیدا میکنند که مثل ملح اجاج و عذب فرات میشوند. تأکیدش این است که آیات توحیدی با ظرافت با محتوای سوره ربط دارند.
اختیار و قافیه
او میگوید پیش از عبادالرحمن بر اختیار تأکید میشود: «مَنْ شَاءَ أَنْ یَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِیلا»؛ هدایت حق و باطل را بیان میکند و انتخاب با مردم است. برای اولین بار در سوره بشارت همراه با نذیر میآید، و شاید به همین دلیل باشد که به عبادالرحمن نزدیک میشویم.
یک آیه در سوره، آیهٔ ۱۷، با قافیهٔ مشترک تمام نمیشود: «أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِیلَ». او میگوید حداقل توضیح این است که آیه شاخص میشود؛ تکرار قافیه امکان شکستن آن را میدهد، مثل اینکه یک کارگردان فرانسوی گفته مهمترین ویژگی سینمای ناطق وارد کردن سکوت بود. به حس او آن آیه از زبان خداوند است و وزنی دارد، و شاید تفاوت قافیه نتیجهٔ همین شأن سخن مستقیم خداوند باشد.
آیهٔ آخر و پایان جلسه
یکی از حاضران میگوید دربارهٔ آیهٔ آخر نگفتید. او پاسخ میدهد در جلسهٔ عبادالرحمن گفته و آیه بسیار شگفتانگیز است و ترجمهاش توافق کامل ندارد. بعد از پایان شیرین عبادالرحمن، ناگهان «فَقَدْ کَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ یَکُونُ لِزَامًا» میآید. دو ترجمه هست: ترجمهٔ متعارف که اگر خداوند را عبادت نکنید به شما توجهی نمیکند، و ترجمهای که علامه طباطبائی به دلایل ادبی طرفدارش است: خداوند به شما توجه نمیکند اگر شما را به خود فرا نخواند؛ که آیه را تلختر میکند.
او میگوید در سوره کلاً انذار غلبه دارد؛ اولین آیات فقط نذیر است نه بشیر، و آیهٔ آخر ما را برمیگرداند به اینکه اکثریت اینگونه نیستند و کسانی که تکذیب میکنند آیندهٔ خیلی بدی دارند. حاضری دربارهٔ «النهار نشورا» میپرسد و او میگوید نشور یعنی از خانهها بیرون میآیید و کار میکنید، و فکر نمیکند تأکید خاصی روی معاد داشته باشد. سورهٔ بعدی رعد است؛ دلیل خاصی ندارد، میخواهد خالیها را پر کند؛ اول میخواست نحل بگوید ولی ترسید که نحل خیلی بزرگ است و رعد کوچکتر است.
→ متنِ کاملِ این جلسه