سخنران جلسه را با اشارهای به شب تاسوعا شروع میکند و بعد جلسهٔ قبل را مرور میکند: محتوای اصلی سورهٔ غافر بیان مجادلهای است که در طول تاریخ در مقابل پیامبران و آیات الهی بوده است. او چهار بخش در سوره میبیند: مقدمه، مؤمن آل فرعون، بیان آیات الهی و مؤخره. این جلسه از بخش سوم ادامه مییابد و بعد به بخش دوم و مؤخره میرسد.
شب تاسوعا و واقعهٔ کربلا
او میگوید چون شب تاسوعاست، حداقل اشارهٔ کوچکی میکند تا دربارهٔ اهمیت اتفاقی که پنجاه سال بعد از پیامبر رخ داد نکتهای بگوید. دربارهٔ اینکه امام حسین برای گرفتن حکومت حرکت کرد یا از اول قصد داشت خونش ریخته شود، میگوید بعضیها حرکت او را سیاسی میدانند و بعضیها بر اساس روایتها یا به دلایل معنوی و عرفانی چیز دیگری میگویند؛ چون قبلاً صحبت کرده دوباره اظهارنظر نمیکند و فقط میخواهد از این دید بگوید که این اتفاق برای ما حالت بیّنه در تاریخ اسلام دارد. آگاهیای که دوست دارد مسلمانان دنیا داشته باشند این است که خیلی زود بعد از فوت پیامبر تغییرات عمده و انحرافات بزرگی در اسلام به وجود آمد.
او فکر میکند تفاوت عمدهٔ دیدگاه اهل سنت با شیعیان این است که احساسشان این است که اوضاع خوب بوده؛ احساسش این است که چنین فردی باید به تناقض برسد، چون این با عقل جور درنمیآید که اوضاع خیلی بد نباشد و چنین فاجعهای اتفاق بیفتد. به گفتهٔ او کربلا مسئلهٔ کل امت اسلامی است، نه فقط هیئت حاکمه. قصد گرفتن حکومت و دانستن اینکه کشته میشود لزوماً با هم در تعارض نیستند، و بین معاویه و یزید هیچ لحظهٔ خاصی نمیبیند. از نظر او این واقعه مهمترین دلیل برای این است که از همان سالهای اول بعد از پیامبر انحرافهایی به وجود آمد، از جمله ورود خلقوخوی عربی به سنتهای اسلامی.
کبر و فرح در مجادله
او میگوید آیهٔ ۵۶ مثل ترجیعبند در سوره تکرار میشود، همانطور که در آغاز سوره و در آیات ۶۹ و ۷۰ هست. مسئلهٔ کبر بارها آمده است: «إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ». او نمیتواند بگوید کفر یا ندیدن حقیقت نتیجهٔ تکبر است؛ آدم غرق در شهوات ممکن است متواضع باشد ولی قوای شناختیاش پایین مانده باشد. ولی کسی که مجادله میکند و جلوی پیامبر میایستد حتماً منشأ عملش تکبر است، مثل فرعون که خودش را در موضع برتر از موسی میبیند.
اولین حرف فرعون در مقابل مؤمن آل فرعون این است: «مَا أُرِيكُمْ إِلَّا مَا أَرَى وَمَا أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشَادِ»؛ خودش را متولی هدایت مردم میداند. به گفتهٔ او لزومی ندارد که کافر متکبر باشد، ممکن است آدم زیر دست بدبختی باشد که فقط به دلیل اینکه پیرو کسانی است که تکبّر ورزیدهاند کافر است. نکتهٔ دیگر فرح است: «فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ»، شادی نسبت به دانش یا قدرتی که به دست آوردهاند، که به غرور و کبر خیلی نزدیک است.
علم، قدرت و سلطان
او میگوید «بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ» برایش مهم است: فرض کنید فیلسوفهایی برهان آوردهاند و کسی که تکبری ندارد ایرادی در آن برهانها میبیند؛ لزوماً از روی کبر نیست و اتفاقاً شاید آن فیلسوفها متکبر بودند. از قول آقای محمدتقی جعفری میآورد که کسی با هفتاد برهان وجود خدا را ثابت کرده بود و پیامی شنید که خداوند از او تشکر کرده که وجود ما را ثابت کردید (او یادش نیست که در خواب بوده یا نه)؛ به نظر میآید در این فرایند ثابتکردن با هفتاد دلیل حالت کبر هست. ولی در حرفهای فرعون یک ذره منطق و دلیل موجه نیست؛ مجادلهٔ او کاملاً از موضع کبر بوده است.
به گفتهٔ او این احساس که بشر به اوج دانش رسیده همیشه وجود داشته، یعنی حالت فرح نسبت به علم؛ در زمان فرعون هم فکر میکردند به اوجی رسیدهاند. دانشمندان واقعی معمولاً به شدت احساس جهل میکنند، مثل نیوتن که خودش را به بچهای تشبیه کرده که لب دریا با شن بازی میکند، ولی آدمهایی که در حاشیهاند خیلی احساس علم میکنند. او میگوید اهرام ساختن نسبت به آن زمان شاید مهمتر از پرتاب موشک در قرن بیستم بوده است.
او آیه را میخواند که کبر آنها «مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ» است: هیچ آدمی به طور واقعی نمیتواند کبر داشته باشد. آیهٔ بعد جواب این کبر است، چون خلق آسمانها و زمین بزرگتر از خلق مردم است؛ فرعون را در کهکشانها تصور کنید که چیز گرد و غبارمانندی است و ادعاهای بزرگ میکند و برجی میخواهد تا خدا را ببیند. غرورش را از ساختن ساختمانهای بلند میداند و با غرور زمان حاضر از انرژی اتمی یا موشک مقایسه میکند.
آیات بعد با بخشهای کوتاه انتهایی (tagend) ادامه مییابد و مدام تأکید میشود که عدهای نمیبینند یا شکر نعمتها را به جا نمیآورند. به گفتهٔ او مشتقات کبر یازده بار در این سوره آمده؛ آقای عبدالعلی بازرگان در کتاب نظم قرآن میگوید واژهٔ کبر به طور نسبی در این سوره از همه سورهها بیشتر آمده، هرچند او مطمئن نیست. او بعید میداند سورهٔ دیگری از این لحاظ مانند غافر باشد.
ربوبیت، محل مجادله
او میگوید آیات بخش سوم بارها با «اللَّهُ الَّذِي» و بعد با «هُوَ» شروع میشوند. نکتهٔ مهم این است که مجادله بر سر چیست: وقتی قرآن را میخوانید مفهوم الله مورد مجادله نیست و مورد توافق همه است؛ سؤال این است که ربّ ما همان الله است یا ارباب دیگری داریم. آیا باد و بارانی که باعث رشد محصولات میشود، یا نعمتهای خصوصی، موجودات Local هستند؟ به گفتهٔ او ربّ مشرکین در لولهای پایینتر قرار دارد و تمام حرف انبیاء این است که ربّتان الله است.
او میگوید برای مشرکین الله و ربّ یکی نیست و علتش را الان نمیخواهد بگوید. آیات میگویند اگر قبول کردید که الله آسمان و زمین را خلق کرده، شب و روز و زمین زیر پا و آسمان بالای سر و صورت شما و رزق شما هم کار اوست و ربّ دیگری نیست. به نظر او این فرم مجادله است: از چیزی که آنها قبول دارند استفاده کنم و تناقض در افکار خودشان را نشانشان دهم.
دربارهٔ عبارت فرعون «أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى» استاد میگوید فرعون برای خودش بر تمام مصر و همهٔ نعمتهایی که آنجا هست مالکیت قائل است؛ فکر میکند ادعای فرعون همین است که ولی نعمت مردم مصر است. ربوبیت یعنی پرورش دادن، آقا بودن و در نتیجه قابل ستایش بودن.
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ منشأ کفر و شرک میگوید موضوع این سوره بیشتر منشأ مجادله است. آنهایی که «بِغَيْرِ سُلْطَانٍ» مجادله میکنند، منشأ کارشان کبر و تکبر و فرح نسبت به علم است.
مقدمهٔ سوره و دوگانگی صفات
سوره با آیات مقدمهمانندی شروع میشود و دوگانگی صفات الهی را میآورد: «غَافِرِ الذَّنْبِ وَقَابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقَابِ ذِي الطَّوْلِ». به گفتهٔ او همین دوگانگی در طول سوره به صورت مؤمن و کافر ادامه مییابد. دعای ملائکه در آیات ۷ و ۸ را تحقق «غافر الذنب» و «قابل التوب» میداند: اگر خداوند این صفات را نداشت ملائکهای را خلق نمیکرد که کلامشان این باشد.
بعد دعاها قطع میشود به وضعیت مخالفش: صحنههای عذاب کافران تحقق «شدید العقاب» و «ذی الطول» است. در حرف کفار اعتراف به ذنوب هست، نه استغفار و نه توبه. به یک حاضر که ترجمه را «صاحب رحمت» دیده میگوید ترجمه خوبی نیست و «ذی الطول» از نوع قدرت داشتن است.
او میگوید با سبک نگارش ما احتمالاً سه آیهٔ ۴ تا ۶ را در فصل دوم و آیهٔ «هُوَ الّذی» را در آخر فصل سوم میگذاشتند و روال طبیعی میشد، ولی قرآن این کار را نمیکند. به نظر او توزیعکردن از یک جهاتی جالبتر است: اگر چیزی بعداً میآید نشانهای از آن در ابتدا باشد.
مؤمن آل فرعون
به گفتهٔ او در بحث بخش دوم موسی بیشتر در جهت معجزهکردن و آیات بیّنات است، در حالی که مؤمن آل فرعون با کلامش با فرعون درگیر میشود و برای دیدن مجادله مناسبتر است. وقتی موسی با حق میآید، همهاش حرف کشتن است. آدمهایی که در مقابل کلام با تهدید به قتل واکنش نشان میدهند از نظر او در دستهٔ فرعون قرار میگیرند، و در تاریخ پیامبران پیامبری نداریم که از موضع قدرت و با تهدید به قتل برخورد کند.
مؤمن آل فرعون در اولین حرفهایش ابراز ایمان نمیکند و استدلال میکند که کشتن موسی غیرمنطقی است. او استدلالش را مثل استدلال پاسکال میداند: اگر دروغ میگوید ضرری نمیرساند، ولی اگر واقعاً ربّش الله باشد چه میکنید. میگوید: «وَإِنْ يَكُ صَادِقًا يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ». بعد جملهٔ فرعون را میآورد و آن را جملهٔ تبلیغاتی خوبی مینامد.
مؤمن آل فرعون به قوم نوح و عاد و ثمود و به یوسف اشاره میکند: تا یوسف زنده بود شک داشتید و وقتی مرد گفتید خداوند بعد از او رسولی نمیفرستد. به نظر او روشن نیست که آیهٔ مجادله را او میگوید و مهم هم نیست. بعد دیگر با استدلال پاسکالی حرف نمیزند و صریحاً ایمان خودش را میگوید: «إِنَّمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا مَتَاعٌ وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دَارُ الْقَرَارِ».
او میگوید مؤمن آل فرعون جزو آل فرعون است و از آیات برمیآید که عدهای میخواهند او را ساکت کنند و دوباره ایمانش را انکار کند. خداوند او را از کارهایی که میکردند نجات داد. بعد مجادلهکنندههای مستکبر را در آن دنیا میبینیم، در مکالمهای بین مستکبرینی که رهبرها بودند و آنهایی که از اینها تبعیت کردند. در پایان پیروزی با موسی بود و برای بنیاسرائیل کتاب ماند، و به گفتهٔ او این برای پیامبر و مؤمنین پیام دارد که اگر صبر کنند به پیروزی میرسند.
فصل آخر سوره
به گفتهٔ او فصل آخر با «أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ» شروع میشود، مثل ترجیعبند، بعد از بیان آیات الهی. بعد تصاویر عذاب میآید و اینکه مشرکین در آن دنیا میگویند چیزی غیر از خدا را نخواندهاند. دلیل مجادله بیشتر استکبار و کبر است و دلیل دوم فرح: «بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ»، و در آیهٔ ۸۳ فرح به احساس علم نسبت داده میشود.
او آیهٔ «وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ» را جالب میداند و میگوید ذهن را باز میکند. احساسش این است که این شامل پیامبران بنیاسرائیل نمیشود و اصرار هم نمیکند. به نظر میآید زرتشت هم پیغمبر بوده؛ شاید در ادیان هندی هم پیامبرانی باشند؛ اگر کسی دلایلی بیاورد که کوروش پیغمبر بوده، در موضع انکار نیست. لزوماً نمیخواهد این نتیجه را از آیه بگیرد، ولی انکار اینکه همهٔ پیامبران در آل ابراهیم و بنیاسرائیل هستند را خوب نمیداند.
او میگوید پایان سوره بیانی تاریخی است که مجادله و انکار پیامبران در طول تاریخ بوده و همیشه سنت الهی این بوده که با عذاب الهی روبهرو شدند و به خسران رسیدند. امیدوار است حرفهایش نکات مختصری دربارهٔ محتوای سوره باشد که واردشدن به جزئیات را راحتتر کند.
→ متنِ کاملِ این جلسه