در جلسهٔ اول سورهٔ ابراهیم، او پیش از ورود به سوره چیزهایی خصوصی میگوید و بعد مقدمهٔ سوره را میخواند. محتوای اصلی مقدمه حول مسئلهٔ ظلمت و نور و رسالت انبیا است و در پایان از سورهٔ یس بهعنوان سورهٔ بعدی حرف میزند.
بخشهای سوره
اسم سوره از دعای نسبتاً مفصل حضرت ابراهیم میآید. او میگوید ۴ آیه مقدمه است، تا انتهای آیهٔ هشتم دربارهٔ حضرت موسی و قوم موسی، و تا ۱۷ مرور کلی داستان انبیا است. قسمت میانی از آیهٔ ۱۸ تا دعای ابراهیم سختی سوره است و باید با دقت زیاد خوانده شود؛ آیات ۴۲ تا انتها قسمت انتهایی سوره است.
سوره شهرت دارد که مکی است و محتوایش هم میخورد؛ احکامی در آن نیست و داستان پیامبران و اصول دین است. بازرگان در «نظم قرآن» نوشته که بعضی آیهٔ ۲۸ و ۲۹ را مدنی میدانند. او میگوید به نظر او نکتهای در این نیست، چون این آیات فضای سوره را نمیشکنند.
ابراهیم و دعاهایش
او میگوید به حضرت ابراهیم در قرآن یک حس خاصی دارد، و شاید اگر بگوییم قهرمان قرآن است حرف نادرستی نیست. جزو شگفتیهای قرآن است که تقریباً هر جا اسم ابراهیم میآید اصرار است بگوید «مَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ». به نظر او ابراهیم نسبت به بتها نفرت دارد و شاید تأکید این باشد که نه فقط موحد است بلکه از شرک نفرت دارد.
دربارهٔ حضرت عیسی میگوید به نظر میآید دنیا را آنگونه که ما میدیدیم هیچوقت ندیده و از اول به این صورت دیده که انگار همه چیز خداست. با آیهٔ «فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسى مِنْهُمُ الْكُفْرَ» مثال میزند که طول کشید تا او حس کند اینها خدا را نمیبینند. او این را به کسی تشبیه میکند که مدتی نابینایی کسی را متوجه نمیشود، و میگوید حضرت عیسی را نفرستاده بودند که با کفر درگیر شود.
یکی از ویژگیهای حضرت ابراهیم دعاهای او است؛ کمتر پیغمبری را پیدا میکنید که اینقدر دعای طولانی از او نقل شده باشد. شاید زیباترین دعاهای قرآن باشد و رقیبش دعای حضرت زکریا در ابتدای سورهٔ مریم است. قرآن لحن شخصیتها را حفظ میکند، و او به شوخی میگوید یکی دو سخنرانی فرعون در قرآن از نظر لفظی بینهایت خوب است. در کلام نوح بیشتر از زیبایی، قاطعیت دیده میشود.
مداومت و معرفت
او میگوید وقتی دانشآموز بود قرآن را باز کرد و دعای ابراهیم در اول صفحه آمد و تأثیر شدیدی روی او گذاشت. این را به خاصیت «مداومت» یا «انس با قرآن» ربط میدهد.
حالتهای روحی ما نوسان دارد و لحظههایی هست که گیرندگی خوبی داریم؛ آدمی که مدام قرآن میخواند ممکن است یک یا دو ماه هیچ پیشرفتی احساس نکند، ولی یک روز آمادگی روحی بیشتری دارد. به کسانی که دربارهٔ نمازشان با او مشورت کردهاند میگوید اگر نماز خواندن را ادامه دهید، یک بار یک قلاب به آدم گیر میکند و او را نگه میدارد، و اگر نماز را قطع کنند سقوط آزاد است.
او میگوید لحظههایی هست که آدم یک دفعه یک گزاره را میفهمد و یک فضای خیلی بزرگ روشن میشود. معرفت مثل دستگاه اصل موضوعی پیش نمیرود. میگوید این به شدت با محتوای سوره مربوط است، چون مشخصهٔ سوره خروج از ظلمت به نور است.
به نظر او معرفت ساختار هرممانند دارد: وقتی گزارهای را در ارتفاعی از هرم میفهمید، چیزهای زیر آن روشن میشود و گزارههایی که با آن تعارض دارند باید دور ریخته شوند، و برای همین در معرفت حالتهای جهش هست. فکر میکند پیامبران گزارهٔ رأس هرم را فهمیدهاند. معرفت فقط مجموعهٔ گزاره نیست و حس خوب یا بد هم جزو آن است.
آیهٔ اول: کتاب، نور و ظلمت
او میگوید معمولاً آیهٔ اول و آخر خیلی کلیدیاند و اگر آیهٔ «الر كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ» ملاک فهم سوره باشد، شاید حدس بزنید که سوره میخواهد توصیف کند نزول کتاب مردم را چگونه از ظلمت به نور میآورد.
وقتی یکی از حاضران میگوید مخاطب پیغمبر است، او میگوید درست است که عامل پیغمبر است ولی به وسیلهٔ کتاب؛ مثل آچاری که دادهاند تا پیچ را باز کنند. بعد میگوید ممکن است کسی بگوید کتاب با گزارههای درست مردم را به نور میبرد، و شاید کتاب کار دیگری هم بکند: گزارههای باطل ظلمتاند و مانع دید حقیقت، و گزارههای درست کار نور را میکنند.
به نظر او حالتهای روشن شدن معمولاً خیلی گزارهای نیستند و حقیقت همراه خودش «حس» دارد؛ گزارهٔ غلط شهود به همراه نمیآورد. حاضری میگوید شهود بر اساس باورهای ما شکل میگیرد؛ او میگوید فرق باور غلط با حقیقت مثل فرق تصور یک موجود با دیدن آن است، و ممکن است در یک لحظه نتوانید تشخیص بدهید که باورتان از کدام نوع است.
عزت، ابلیس و ظلمت
او میگوید ابلیس و اغوای شیطانی تحت نام عزیز انجام میشود، چون ابلیس گفت «فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ». عزیز یعنی نفوذناپذیر؛ آدم ناپاک نمیتواند به خدا نزدیک شود. عرفا میگویند ابلیس سگ درگاه خداوند است که دم در ایستاده، کسانی را که به اخلاص رسیدهاند راه میدهد و ناخالصها را نگه میدارد.
ظلمت از ابلیس است و راهی به عزیز حمید باید از این ظلمتها عبور کند. فلسفهٔ وجود ظلمت همان فلسفهٔ وجود ابلیس است: خداوند نمیخواهد کسانی که ناخالص هستند به سمت بالا بیایند؛ همانجا بچرخند، و متأسفانه خیلیها فکر میکنند خیلی راه رفتهاند.
او میگوید در آیهٔ آخر مقدمه، برای دومین بار صفت عزت میآید و عزت عامل ظلمات است؛ ظلمات خیلی چیز خوبی است برای اینکه یک عده در آن گم شوند؛ باشد ولی ما در آن نباشیم. باید ابلیس باشد، باید ظلمت باشد، باید راهی از ظلمت به نور باشد، و صفت اصلی که اینها را ایجاب میکند عزت است.
حب دنیا و کفر
آیهٔ دوم کافرین را کسانی میداند که در ظلمت هستند و «الَّذِينَ يَسْتَحِبُّونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ». او میگوید کفر یعنی پوشیده بودن و کافر کسی است که حقیقت برایش پوشیده است. ریشهٔ کفر به نظر او حب دنیا است: ابلیس دانه میپاشد و آدمها با چیزی که دوست دارند گیر میکنند، مثل بچهها که با بستنی گول میخورند. ابراهیم خالص است و هیچ چیزی غیر از خدا نظرش را جلب نمیکند.
او میگوید دعاها و آیات دربارهٔ ابراهیم ویرانگر است: دعایی که میگوید «وَ الَّذي هُوَ يُطْعِمُني وَ يَسْقينِ» او را غرق در توحید نشان میدهد. در بقره خدا به او گفت تسلیم شو و او تسلیم شد؛ ویرانگر بودن این آیه سهولتی است که برای ابراهیم دارد، و به او گفتند برو پسرت را بکش و رفت.
آیهای میگوید با یک چیزهایی او را آزمایش کردیم و ابراهیم همه را بیست گرفت؛ او میگوید ابراهیم را خدا بهعنوان «خلیل» انتخاب کرد و چون آغاز این سوره با کتاب است، منشأ کتاب ابراهیم است. شیطان با آدمی که غیر از خدا نمیپسندد کاری نمیتواند بکند و از حب دنیا استفاده میکند.
زبان و کلمات خبیث و طیب
در پاسخ حاضری که دربارهٔ نسبت ابراهیم با کتاب میپرسد، میگوید ابراهیم سرسلسلهٔ انبیایی است که بعداً میآیند؛ کتاب بیشتر ناظر به تورات، انجیل (اگر به حساب بیاورید) و قرآن است، و از ابراهیم به بعد جریانی تازه شروع شد: قوم و انبیای بنیاسرائیل و در نهایت کتاب و جامعهٔ دینی. دو شاخه هست که کتاب در آن نازل شده، بنیاسرائیل و بنیاسماعیل.
به نظر او فقط مسئلهٔ اجتماع نیست؛ انسان در حال تکامل بوده، مخصوصاً زبان، و در دوران غارنشینی نمیشود با آدمیزاد حرف زد. تعبیر او این است که ابراهیم بانی یک زبان است که بعداً با آن کتاب ایجاد میشود. وقتی حاضری میپرسد حضرت ابراهیم زبانی داشته، میگوید منظور الفبای جدید نیست؛ ابراهیم کلمهٔ مروت را به کار نمیبرد و واژگان نادرست ندارد.
آیهٔ «وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ» اولین تأکید روی اهمیت زبان است. او میگوید شاید بشود گفت مرکز سوره آیهای است که از کلمات خبیث و طیب حرف میزند. زبان غیرالهی پر از کلمات خبیث است و به نظر او اولین کاری که پیامبران باید بکنند اصلاح زبان است؛ حرف یهودیها که عبری را زبان خدا میدانند دور از واقعیت نیست، منظور زبانی است که ابراهیم با آن حرف میزد.
او به ایزوتسو اشاره میکند که میگوید قرآن به زبان عرب حجاز نیست: «کرامت» در آن زبان یعنی با اصل و نسب بودن و «تقوا» یعنی ترسو بودن. قرآن واژگان را خودش میسازد و یک درصد بالایی از کلمات قرآن اینگونهاند. مهمترین مفهوم اخلاقی عرب حجاز «مروّت» بود، و واژهٔ مروت در قرآن نیامده است.
هدایت و گمراهی؛ پایان جلسه
حاضری میپرسد اینکه خدا هر کس را بخواهد گمراه میکند جبر نیست؟ او میگوید نه؛ خواستهای خداوند رندوم نیست و خداوند میگوید متقین را هدایت میکند و گناهکاران را گمراه میکند.
وقتی حاضری دربارهٔ گناه موروثی میپرسد، میگوید وارد جزئیات شدن گمراهکننده است؛ به اندازهٔ تقوا پتانسیل هدایت پیدا میکنید. به نظر او نکتهٔ آیات این است که ظلمتها توسط خداوند ایجاد شده، چون «وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ»: عزت خداوند حالت بازدارنده دارد و حکمت او نظم دهنده است، و تعیین میکند چه کسی کجا قرار بگیرد.
او مقدمه را خوانده و حدس میزند بقیهٔ سوره سه چهار جلسه طول بکشد. سورهٔ بعدی یس است، چون عدهای که روی سورهها کار کردهاند از او خواستهاند؛ هدفش این بود که ۳۰ سورهٔ اول قرآن را بپوشاند و یس سورهٔ ۳۶ است.
→ متنِ کاملِ این جلسه