او میگوید نحوهٔ ظهور اسماء الهی در هر سوره مسئلهای باز است و از تکرار اسم «رحمان» در این سوره و ایدهٔ ابن عربی دربارهٔ خلود در نار آغاز میکند. از آنجا به رابطهٔ رحمانیت با خواست و نیاز انسان میرسد. بخش بزرگ پایانی جلسه به این پرسش میپردازد که وقتی بعضی احکام شریعت با جامعهٔ امروز نمیخواند چه باید کرد.
رحمان، عذاب و بازگشت به خدا
او مسئلهٔ ظهور اسماء الهی در هر سوره را به گمان خودش مسئلهای باز میداند. اسم «رحمان» در این سوره بسیار تکرار شده و به گمان او اسم «رحیم» اصلاً نیامده؛ فهمیدن علتش را نکتهٔ مهمی میداند ولی میگوید نمیتواند جوابش را بدهد. دربارهٔ حرف ظاهراً کفرآمیز ابن عربی، که خلود در نار داریم ولی خلود در عذاب نداریم، هم میگوید قضاوت قطعی دربارهٔ منظور او برایش سخت است.
سورهٔ الرحمن با اسم «رحمان» شروع میشود و در کنار بهشت جهنم را هم وصف میکند؛ پس یکی از جاهای ظهور رحمان برپا شدن جایی برای عذاب است. به توضیح او، برگشت خلقت به سوی خداوند با رحمانیت مرتبط است و عذاب میتواند شیوهای از همین برگرداندن باشد، چون واصل شدن به خداوند بزرگترین نعمت است. او این توضیح را مسامحهآمیز و ساده میخواند. اگر انسان را با توجهاتش یکی بگیریم، بازگشت یعنی توجه نداشتن به غیر خدا، و قرآن به کسانی اشاره میکند که بازگشتی به حالت نعمت برایشان متصور نیست و باید خالد در نار باشند؛ فقط آنجا انگار میتوانند توجه کامل به خداوند داشته باشند.
به گفتهٔ او منشأ اصلی شرک معمولاً به نوعی توجه به چیزی است که «من» مینامیم، و این «من» پر از اوهام است: تصوری که آدمها از خودشان دارند با تصور دیگران بسیار فرق دارد و تقریباً همهٔ جنایتکاران بزرگ هم در درون احساس خیلی خوبی به خودشان دارند.
قرآن بارها به چنین آدمهایی اشاره میکند: در سورهٔ فجر میگوید وقتی نعمت میدهیم میگویند «ان ربی اکرمن» و وقتی مصیبت میرسد میگویند «ان ربی اهانن»؛ و در مثالی که مدام میآید، وقتی سوار کشتی میشوند و گرفتار میشوند حالت توحید پیدا میکنند و به محض پیاده شدن دوباره همهچیز را از چیزی غیر از خدا میبینند. به گفتهٔ او آدم انگار از این آیه احساس میکند به نفع این آدمهاست همیشه در همان کشتی باشند، چون وقتی نعمت میدهند گمراه میشوند و وقتی کتکش میزنند هدایت میشوند؛ و این به نوعی همان مدل بهشت و جهنم است.
ابن عربی: خلود در نار، نه در عذاب
او تأکید میکند که در حرفش مسامحه هست: بازگشت به خداوند ذهنی نیست، وجودی است و طی مدارج وجودی است. در آخرت اختیارِ گناهکردن از انسان گرفته میشود، ولی اینکه اختیار وجود دارد یا ندارد را بحثی پیچیده میداند.
به گفتهٔ او ایدهٔ ابن عربی این است که ذات انسان عاشق حقیقت و خداوند است؛ پس حتی اگر برای کسی جز حالت عذاب متصور نباشد، هرچه میگذرد انگار تربیت میشود و فطرتش به نوعی نمایان میشود و انگار عذاب دارد باعث پالایششان میشود. او این را با مسامحه و سادهانگارانه میگوید و میگوید باید کمی جدی گرفته شود، نه خیلی. ابن عربی چون رحمانیت را در بطن عذاب میبیند، به نوعی میگوید انسان کمکم به آن لطف گرایش پیدا میکند و به جایی میرسد که دیگر عذاب نیست؛ خالد در نار میماند، ولی این به معنای خلود در عذاب نیست.
او میگوید ابن عربی معمولاً حرفهایش را خیلی توضیح نمیدهد و عبارتهایش کمی مبهم است. به نظرش اگر معنای حرف او این باشد که همهٔ آدمها موقتاً به جهنم میروند، با آیهای که ادعای «ایام معدودات» را رد میکند مخالفت واضح دارد؛ ولی ابن عربی این را نمیگوید.
بهشتیان و سورهٔ هل اتی
او میگوید در بهشت هم ممکن است آدمها روزهای اول لذتهای سطح پایین ببرند و رفتهرفته جنبهٔ معنوی پیشرفت به سوی خدا برایشان زیاد شود. بهشتیان هم دو نوعاند: عدهای نعمتهای کنترلشده میگیرند و عدهای خاص از اول بیپروا لذت میبرند؛ و در آن دنیا سه دسته داریم، اصحاب شمال، اصحاب یمین و مقربان یا عبادالله.
در سورهٔ هل اتی مزاج شرابِ ابرار کافور است، که به گفتهٔ او اشتها را کنترل میکند، و مزاج شراب عبادالله زنجبیل است و چشمهای دارند که، اگر اشتباه نکند، خودشان آن را بیرون میآورند. او اینکه «در آن دنیا اراده نیست» را حرفی مسامحهآمیز میداند، چون نوعی اراده باقی میماند ولی از جنس اراده اینجا نیست: جهنمیان تقریباً مفعولاند، دستهٔ دوم ارادهٔ محدود دارند و عبادالله انگار ارادهٔ مطلق، چون هیچ ناخالصی در آنها نمانده.
خواست و نیاز، رحمانیت و استدراج
به گفتهٔ او انسان بنا به فطرت نیازهایی دارد، ولی به دلیل انحرافهای فکری ممکن است چیزهایی را بخواهد که با نیازهایش نمیخواند؛ به گمان او همین است که با وجود رحمانیت عام همه به خواستهایشان نمیرسند. نمونهاش در همین سوره خواست زکریاست، که فرزند را به زبان میآورد، و نیاز مریم، که انگار خواستی خاموش دارد.
تا وقتی فطرت فعال است، رحمانیت مانع میشود بعضی از انحرافهایی که در خودآگاه هست به نتیجه برسد. ولی آدم میتواند فطرتش را دفن کند («دساها») و مثل فاوست روح خودش را به شیطان بفروشد و به خواستههایش برسد؛ اینکه خداوند بعضی را انگار در رسیدن به خواستههای دنیوی منحرفشان رها میکند، نشانهٔ بدی است که آن را «استدراج» میگویند. وقتی صدای فطرت خاموش شد، رحمانیت یعنی بروید در همان جهتی که میخواهید.
از اینجا میگوید عرفا میگویند دعا کردن عین استجابت است: هر موجودی هرچه بخواهد به آن میرسد، به شرط اینکه خواستن را فقط به زبان آوردن ندانیم. او میگوید «فعال ما یشاء» به معنای بیحساب بودن نیست، چون خواست خداوند عین حسابوکتابهای جهان است؛ حتی اتفاقهای بد به نوعی خواست خود ماست، چنانکه ممکن است بیمار شوید چون وجودتان الان بیماری میخواهد. برای جهنمی هم عمیقترین خواست، یعنی وصل شدن به خداوند، به هر شکلی تحقق پیدا میکند.
شریعت، فطرت و جامعهٔ متحول
به گفتهٔ او تمام مشکلات از اینجا میآید که به دلیل اشتباهاتی که میکنیم و فرهنگهای غلط، لایهٔ خودآگاهمان از ناخودآگاهمان جدا میشود. مثالی را که به گمانش مولوی در فیه ما فیه میزند میآورد: آدمی که دستش در رفته و میخواهند جا بیندازند داد میزند و نمیگذارد، چون درد دارد. شریعت از نظر او مجموعهٔ احکامی است که با طبیعت و فطرت انسان و جهان منطبقاند؛ کارهایی که انسان کاملی میکرد که خودآگاهیاش با ناخودآگاهش وحدت داشت.
ولی جامعهٔ انسانی در حال رشد و تکامل است و قرار نیست فیکس شود؛ نگه داشتن دنیا در همان شرایطی که شریعت وضع شده را او یک ایدهٔ مرتجعانه میداند. به نظر میآید بعضی احکام در طول تاریخ انگار نسخ میشوند و موضوعیت خودشان را از دست میدهند. او میگوید سر یک دوراهی قرار داریم: از یک طرف عدهای که هیچ تغییری در احکام نمیخواهند بپذیرند و به نظرش آرزویی دارند که رویشان نمیشود بگویند، اینکه دنیا مثل زمان پیغمبر فیکس شده بود؛ و از طرف دیگر کسانی که به خودشان روشنفکر میگویند و مخلص این جور تغییراتاند.
اسطورهٔ پیشرفت
او اسطورهٔ پیشرفت را تصوری احمقانه و واهی از اینکه جامعهٔ بشری در حال پیشرفت است میداند. به گفتهٔ او پیشرفت یعنی اهدافی داشته باشم و به سویش بروم، ولی اهدافی وجود ندارد: فیلمهای ساینس فیکشن دههٔ هفتاد و هشتاد بیشتر تسخیر فضا را تصور میکردند، ولی عملاً به سوی تکنولوژی ارتباطات رفتیم. منطقی که وجود دارد این است که سرمایهگذاری در کدام تکنولوژی سودآورتر است؛ پس باید بگوییم در حال تغییر است، نه پیشرفت.
به گفتهٔ او کسانی که تحت تأثیر این اسطورهاند جدی احساس میکنند دنیا دارد پیشرفت میکند، پس همهٔ تغییرات مثبت است و احکام باید خودشان را با آن هماهنگ کنند. به نوعی تمام آموزش و پرورش در جهت القای پیشرفته بودن است و کسی نمیگوید معنایش چیست؛ پیشرفت همان چیزی است که به آن میرسیم. او میگوید بخشی از قوانین شرع با جهان امروز تطبیق ندارد چون جامعه منحرف شده؛ اگر هر جا حکمی قابل اجرا نبود کوتاه بیاییم، راه باز میکنیم برای اینکه بشر در انحرافی که افتاده پیش برود.
بردهداری و تغییر احکام
او میگوید ما در اسلام حکم واجب یا مستحب بودن بردهداری نداشتیم و احکام موجود اصولاً به نفع بردهها بود؛ وقتی بردهداری از بین میرود باید برایمان قابل قبول باشد که آن بخشهای فقه را پاره کنیم، دور بیندازیم و بگوییم خوشبختانه تمام شد. او با فتوای یکی از علمای وهابی، که هر کس معتقد باشد بردهداری در اسلام نیست را مرتد دانسته، مخالف است. فکر میکند این جزو کمکاریهای فقهاست و افتخار منحل کردن بردهداری باید به مسلمانها میرسید؛ اگر روح احکام اسلامی را درک میکردند، زودتر باید حساسیت نشان میدادند.
به گفتهٔ او احکام وسیلهایاند که میتوانند جلوی انحراف را بگیرند و تعارض میان شرایط اجتماعی و احکام دو نوع است: یک سری را باید با شادی پذیرفت، مثل لغو بردهداری، و یک سری از احکام غیرقابل اجرا میشوند چون جامعه بهشدت منحرف است. اعتراض او به کسانی است که میگویند وقتی حکمی قابل اجرا نیست باید اجتهاد کرد؛ بانکداری و تبلیغات را مثال میزند. اجتهاد از نظر او فقط از کتابهای فقهی درنمیآید، بلکه از کتابهای فقهی به اضافهٔ ایدههای سیاسی و اجتماعی و اقتصادی دربارهٔ جهان درمیآید: چه چیزی پیشرفت است و چه چیزی نیست.
او میگوید اینکه گفته فصل بردهداری را پاره کنند اغراق بوده است. به نظر او از نوع مدارا با بردهداری میفهمید که با شرایط اقتصادی باید مدارا کرد: وضع کارگر و سرمایهدار الان عادلانه نیست، ولی نباید یکشبه با فتوا سرمایهداری را برداشت؛ شرایط اقتصادی اینرسی دارند و باید بهطور طبیعی تغییر کنند، نه با احکام حکومتی.
ملاک پیشرفت و اجتهاد
در پاسخ به حاضری که ملاک را مسئله میداند، او میگوید ملاکی پیشنهاد نداده، ولی میشود نشست و ملاک پیشنهاد داد، و احتمالاً مقداری اشتباه در آن راه پیدا میکند. به کسی که میگوید اصلاً نمیتوان ایدهای داشت، میگوید دست زدن یا نزدن به احکام منوط به تصوری از پیشرفت است و فکر میکند ما تصوری اجمالی از پیشرفت و انحراف داریم.
مجتهد باید شرایط روز را بفهمد و تشخیص بدهد حکمی چون منحرف شدهایم قابل اجرا نیست یا چون پیشرفت کردهایم. او میگوید وقتی مجتهدی تغییر حکمی را پیشنهاد میدهد، باید بگوید به چه دلیل، و شاید اشتباه کند، آن تغییر را مطلوب یا انحرافی تشخیص میدهد. احکام قطعاً ممکن است موضوعیت از دست بدهند، ولی نگفته همه چنین میشوند: اگر جامعه انحرافی مثل سرمایهسالاری و مزدسالاری نداشت، اکثریت احکام شرع کاربرد خود را داشتند.
به تصور او اکثریت قاطع عدم تطبیقها نتیجهٔ انحراف است، نه پیشرفت، و مثالی مثل بردهداری یا سیستم پولی را به زحمت پیدا میکند. دربارهٔ احکام زنان میگوید در نظامی که زن را مثل کارگر میبیند، به نظرش این احکام دارند بیمعنا میشوند؛ میپرسد وقتی زن مثل کارگر کار میکند چرا ارثش را نصف کنند و میگوید نمیفهمد این را برای زنان چطور میشود توجیه کرد. این را نتیجهٔ مردسالاری و سرمایهسالاری میداند و میگوید وقتی حجم عظیمی از احکام یکدفعه غیرقابل اجرا شدهاند، باید آن را نشانهٔ انحراف گرفت.
→ متنِ کاملِ این جلسه